Таркибий ислоҳотлар Ўзбекистоннинг иқтисодий ўсиши учун қандай замин яратди

**Таркибий ислоҳотлар Ўзбекистоннинг иқтисодий ўсиши учун қандай асос яратди**

Сўнгги 10 йил ичида Ўзбекистонда кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди, натижада мамлакат иқтисодиёти босқичма-босқич бозор тамойилларига таянган тизимга ўтди ва ЯИМнинг юқори ўсиш суръатларига эришилди. Валюта бозорининг эркинлаштирилиши, хусусий сектор иштирокининг кенгайиши ҳамда халқаро савдо алоқаларининг ривожланиши минерал ва металл ресурсларига бой Ўзбекистон учун хомашё нархларининг ошишидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтирди. Бироқ минераллар ва металларнинг экспортдаги катта улуши жаҳон нархлари ўзгаришига боғлиқ хатарларни ҳам кучайтиради, бу эса ривожланган деривативлар бозорини шакллантириш заруратини янада оширади.

2016 йилда Ўзбекистонда кенг кўламли ислоҳотлар бошланди. Янги сайланган Президент Шавкат Мирзиёев Марказий Осиёдаги ушбу мамлакатни давлатнинг иқтисодиётдаги иштироки юқори ва нисбатан ёпиқ тизимдан очиқ, бозор тамойилларига асосланган иқтисодиётга ўтказишга қаратилган сиёсатни амалга оширишга киришди. Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) тадқиқотига кўра, дастлабки босқичдаги энг муҳим ўзгаришлардан бири валюта бозорининг либераллаштирилиши бўлди. Расмий ва норасмий валюта курслари бирлаштирилди, Ўзбекистон сўми эркин сузувчи курсга ўтказилди ва валюта конвертациясига оид аввалги қатъий чекловлар бекор қилинди. Шунингдек, экспорт тушумини мажбурий сотиш талаби ҳам бекор қилиниб, бизнес ва аҳоли учун хорижий валютадан фойдаланиш имкониятлари кенгайди.

Шу билан бирга, ХВЖ тадқиқотида қайд этилишича, ислоҳотлар жараёнида миллий валюта қарийб 50%га қадрсизланди ва инфлясия маълум давр мобайнида икки хонали даражада сақланиб қолди. Инфлясияни жиловлаш мақсадида 2020 йилда Ўзбекистон Республикаси Марказий банки инфлясион таргетлаш режимига ўтди ва ўрта муддатли истиқболда инфлясияни 5% даражасига тушириш мақсади белгиланди.

Валюта бозорини либераллаштириш билан бирга, Ўзбекистонни жаҳон бозорларига интеграция қилишга қаратилган бир қатор чоралар ҳам амалга оширилди. Аксарият товарлар бўйича импорт ва экспорт чекловлари бекор қилинди, экспорт жараёнлари соддалаштирилди ва экспортчилар учун солиқ имтиёзлари кенгайтирилди. Мамлакат ХВЖ, Жаҳон банки ва Осиё тараққиёт банки каби халқаро молия институтлари билан иқтисодий ҳамкорликни ҳам кучайтирди. Айни пайтда Ўзбекистон Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш учун зарур талабларни бажариш устида ишламоқда.

Ислоҳотларнинг яна бир муҳим йўналиши давлатнинг иқтисодиётдаги иштирокини қисқартириш, хусусий сектор фаоллигини ва тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни рағбатлантиришга қаратилди. Бу жараён давлат корхоналарини хусусийлаштириш, инвесторлар ҳуқуқларини ҳимоя қилишни кучайтириш ва бизнес юритиш шароитларини яхшилаш бўйича ислоҳотларни ўз ичига олди. 2026 йил май ойида 13 та йирик давлат корхонасида миноритар улушларга эга Ўзбекистон Миллий инвестиция жамғармаси — УзНИФ аксиялари Лондон фонд биржаси ва Тошкент фонд биржасида оммавий жойлаштирилди. Бу Ўзбекистоннинг халқаро капитал бозоридаги илк аксиялар таклифи бўлди.

Амалга оширилган ўзгаришлар иқтисодий кўрсаткичларда ҳам акс этмоқда. С&П Глобал маълумотларига кўра, 2017 йилда ислоҳотлар бошланганидан бери иқтисодий ўсиш йилига ўртача 6%ни ташкил этди, 2025 йилда эса ЯИМ ўсиши 7,7%га етди. 2026 йил учун иқтисодий ўсиш 8,1% даражасида прогноз қилинмоқда. 2026 йил июл ҳолатига инфлясия 6,4%ни ташкил этди, олтин нархларининг юқори бўлиши эса Ўзбекистон сўмининг мустаҳкамланишига ижобий таъсир кўрсатди.

Шу билан бирга, йирик давлат корхоналари ва банкларни ислоҳ қилиш ҳамда хусусийлаштириш, бозорга кириш ва ундан чиқиш имкониятлари қулай бўлган рақобат муҳитини ривожлантириш бўйича вазифалар сақланиб қолмоқда. ХВЖ тадқиқотига кўра, мамлакатда ҳали ҳам тахминан 1,8 мингта давлат корхонаси мавжуд.

**Металлар ва минераллар**

Ўзбекистоннинг жаҳон мамлакатлари билан савдо алоқаларининг кенгайиши ва бизнес муҳитининг яхшиланиши металл ва минерал ресурсларга бой мамлакат учун хомашё товарлари нархининг ошишидан фойдаланиш имкониятларини кўпайтирмоқда. Ўзбекистон олтин ишлаб чиқариш бўйича дунёдаги етакчи 10 та мамлакат қаторига киради, мис ишлаб чиқариш бўйича 20-ўринни, уран ишлаб чиқариш бўйича эса 5-ўринни эгаллайди. Шунингдек, мамлакатда кумуш, литий, волфрам ва нодир ер элементлари, шунингдек магний, рух, алюминий ва графитнинг салмоқли захиралари мавжуд. Ушбу ресурсларнинг иқтисодий аҳамиятини жаҳон бозоридаги нархлар динамикаси ҳам кўрсатади. 2025 йилда олтин нархи 65%га, кумуш 144%га, мис эса қарийб учдан бир қисмга ошди.

Табиий ресурслар нархининг ошиши Ўзбекистон экспорти қийматининг кўтарилишига ҳам таъсир қилди. 2025 йилда мамлакат экспорти 23%га ўсиб, $33,4 млрдга етди. Ўсишга металл ва минераллар экспорти билан бирга озиқ-овқат маҳсулотлари, ўғитлар ва хизматлар экспорти ҳам ҳисса қўшди. Олтин экспортининг ўзи ўтган йилга нисбатан 32%га ошиб, $9,9 млрдга етди ва мамлакат жами экспортининг 29,3%ини ташкил этди. Бу жорий ҳисоб тақчиллигини қисқартириш ва бошқа тармоқлардаги нисбатан паст ўсиш суръатларини қоплашга хизмат қилди.

2030» стратегияси доирасида мамлакатнинг табиий ресурслар салоҳиятидан самарали фойдаланиш мақсадида йиллик мис ишлаб чиқаришни 500 минг тоннага, олтинни 175 тоннага, кумушни 500 тоннага ва уранни 15 минг тоннага етказиш режалаштирилган.

**Ривожланаётган деривативлар бозори**

Ўзбекистон экспортида хомашё товарларининг юқори улуши мамлакат иқтисодиётининг жаҳон бозоридаги нархлар ўзгаришига таъсирчанлигини оширади. Шу сабабли валюта ва нарх хатарларини бошқаришда деривативлардан хеджирлаш воситаси сифатида фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш учун молиявий инфратузилма такомиллаштирилмоқда. Июн ойида Президент Шавкат Мирзиёевга тақдим этилган ва парламент томонидан қабул қилиниши лозим бўлган «Капитал бозори тўғрисида»ги янги қонун лойиҳасида Ўзбекистон бозорига илк бор опсионлар, фючерслар, своплар ва форвардлар каби молиявий инструментларни жорий этиш назарда тутилган. Ушбу инструментлар бўйича ҳуқуқий база Халқаро своплар ва деривативлар ассоциацияси (ИСДА) стандартларига мувофиқлаштирилиши, шунингдек неттинг келишувларига асосланган битимлар тизимини жорий этиш кўзда тутилмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги ҳам валюта хатарларини камайтириш мақсадида компанияларга хорижий валютада облигациялар чиқариш имконини берувчи тартибга солиш синов майдончасини (регулаторй сандбох) жорий этди. 2026 йил март ойида Ўзбекистон Республикаси Марказий банки ривожланаётган ва янги шаклланаётган бозорларда валюта ҳамда фоиз ставкалари хатарларини хеджирлашга ихтисослашган халқаро молия институти — Тҳе Сурренсй Эхчанге Фунд (ТСХ) билан ҳамкорлик меморандумини имзолади. Меморандум халқаро илғор амалиёт асосида хатарларни бошқаришнинг замонавий экотизимини яратишга эътибор қаратган ҳолда Ўзбекистонда деривативлар бозорини ривожлантиришни назарда тутади.

Шунингдек, Ўзбекистоннинг етакчи уюшган товар савдо майдончаси — Ўзбекистон республика товар-хом ашё биржаси (УЗЕХ) мавжуд ички савдо инфратузилмаси асосида халқаро товар бозорлари ва замонавий хатарларни бошқариш воситаларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтирмоқда. Бу жараён УЗЕХ ва Пҳиллип Сапитал ўртасидаги қўшма корхона — УЗЕХ Глобал орқали жадаллаштирилмоқда. У етакчи биржаларда, жумладан СМЕ Гроуп майдонларида савдо қилинадиган глобал товар деривативларидан фойдаланиш имконини яратади. Биржа деривативлар билан тўғридан-тўғри савдо қилиш учун зарур операцион инфратузилма билан бирга хатарларни бошқариш бўйича консалтинг ва ўқув хизматларини ҳам тақдим этади.

Умуман олганда, ушбу ташаббуслар халқаро стандартларга мос деривативлар бозорини ривожлантириш учун асос яратиб, экспорт ҳажми кенгайиб бораётган шароитда бизнесга товар нархлари ва валюта курслари билан боғлиқ хатарларни самарали бошқариш имконини бериши кутилмоқда.