Тарихий нутқ. “Адолат сувдек, ҳақиқат қудратли дарёдек оқмас экан, рози бўлмаймиз” — Мартин Лютер Кинг
Газета инсоният тарихида муҳим аҳамият касб этган чиқишларни ўзбек тилида бериб борувчи ъТарихий нутқъ рукнини давом эттиради. Навбатдаги сонда америкалик жамоат арбоби, инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси Мартин Лютер Кингнинг ъМенинг бир орзум боръ деб номланган машҳур нутқини эътиборингизга ҳавола этамиз.
**Тарихий нутқ: Мартин Лютер Кингнинг "Менинг бир орзум бор" нутқи**
"Адолат сувдек, ҳақиқат қудратли дарёдек оқмас экан, рози бўлмаймиз" – бу Мартин Лютер Кингнинг 1963-йил 28-августда Вашингтонда, Линколн мемориали зинапояларида сўзлаган машҳур "Менинг бир орзум бор" ("И ҳаве а дреам") нутқидан иқтибосдир.
Бу нутқ фуқаролик ҳуқуқлари ҳаракати томонидан ишда тенглик ва эркинлик талаби билан Вашингтонда ўтказилган "Иш ва эркинлик учун Вашингтон юриши" (Марч он Вашингтон фор Жобс анд Фреедом) якуний чиқиши бўлиб, уни тахминан 250 минг киши тинглаган.
Кинг ўз нутқида бир аср аввал қулликка чек қўйилганига қарамай, конституцион ҳуқуқлари ҳалигача поймол қилиниб, ирқий сегрегация ва камситишга дучор бўлиб келаётган қора танли америкаликлар учун адолат талаб қилган. Нутқ нафақат қора танлилар ҳуқуқлари, балки фундаментал инсон ҳуқуқлари ва жамиятдаги тенгликни тарғиб қилгани нуқтаи назаридан ҳозирги кунгача ўз аҳамиятини йўқотмаган.
Бугунги сана муносабати билан "Тарихий нутқ" рукнининг навбатдаги сонида ўша машҳур нутқнинг таржимасини келтирамиз:
**Нутқдан парчалар:**
"Бундан бир аср муқаддам, бугун биз рамзий соясида турганимиз буюк бир америкалик Эмансипация прокламациясини (қулларни озод қилиш тўғрисидаги прокламация) имзолаган эди. Бу ҳал қилувчи фармон қақшатқич адолацизлик алангасида қоврилган миллионлаб қора танли қуллар учун улкан умид машъаласи бўлди. Бу уларнинг асирликда кечган узоқ тунига чек қўйган шодиёна тонг эди.
Бироқ орадан 100 йил ўца-да, қора танлилар ҳали ҳам эркин эмас. Юз йил ўтди ҳам-ки, қора танлиларнинг ҳаёти ирқий айирмачилик кишанлари ва камситиш занжирлари билан аянчли даражада барбод қилинган. Юз йилдан сўнг ҳам қора танлилар мислсиз моддий фаровонлик уммони ўртасидаги ёлғиз қашшоқлик оролида яшаб келяпти. Юз йилдан сўнг ҳам қора танлилар Америка жамиятининг бурчак-бурчакларида хор бўлиб, ўз юртида сургундагидек кун кечирмоқда.
Шу боис, биз бугун бу ерга ушбу шармандали аҳволни очиқ-ойдин кўрсатиш учун йиғилдик. Қайсидир маънода, биз ватанимиз пойтахтига чекни нақд пулга алмаштириш учун келдик.
Республикамиз меъморлари Конституция ва Мустақиллик декларациясининг улуғвор сўзларини ёзар экан, ҳар бир америкалик мерос қилиб оладиган қарз тилхатига имзо чеккан эдилар. Бу тилхат барча инсонларга — ҳа, нафақат оқ танлиларга, балки қора танлиларга ҳам — ҳаёт, эркинлик ва бахтга интилиш каби дахлсиз ҳуқуқлар кафолатланиши ҳақидаги ваъда эди.
Америка ўзининг қора танли фуқаролари олдида ушбу қарз мажбуриятини бажармагани бугун кундек равшан. Америка бу муқаддас бурчини адо этиш ўрнига, қора танлиларнинг қўлига яроқсиз чек тутқазди — "маблағ етарли эмас" деган тамға билан қайтиб келган чекни.
Бироқ биз адолат банки банкрот бўлганига ишонишдан бош тортамиз. Биз бу миллатнинг улкан имкониятлар хазинасида маблағ етарли эмас, деган гапга ишонишдан бош тортамиз. Шу сабабли, биз бу чекни — бизга талабимизга биноан эркинлик неъматлари ва адолат кафолатини тақдим этадиган чекни нақд пулга алмаштириш учун келдик.
Шунингдек, биз бу муқаддас жойга Америкага бугунги куннинг ҳал қилувчи палла эканини эслатиш учун келдик. Ҳозир хотиржамликка берилишнинг ёки босқичма-босқичлик деган тинчлантирувчи дорини қабул қилишнинг пайти эмас.
Ҳозир демократиянинг ваъдаларини рўёбга чиқаришнинг айни вақти. Айнан ҳозир ирқий айирмачиликнинг зим-зиё ва ҳувиллаган водийсидан ирқий адолатнинг ёруғ йўлига кўтарилиш палласи. Айнан ҳозир миллатимизни ирқий адолацизликнинг ўпқон қумларидан биродарликнинг мустаҳкам қоясига олиб чиқиш пайти. Яратганнинг барча бандалари учун адолатни ҳақиқатга айлантиришнинг ҳозир айни вақти.
Бу ҳал қилувчи палланинг аҳамиятини эътиборсиз қолдириш миллат учун ҳалокатли бўларди. Қора танлиларнинг ҳақли норозилигининг бу жазирама ёзи, озодлик ва тенгликнинг тетиклантирувчи кузи келмагунча ўтмайди. 1963-йил якун эмас, балки бир бошланиш. Қора танлилар шунчаки ғазабини тўкиб солди, агар мамлакат яна ўша эски ҳолатига қайца ҳам, улар ортиқ тинчланади, деб умид қилаётганлар қаттиқ янглишади.
Қора танлиларга фуқаролик ҳуқуқлари берилмас экан, Америкада на ҳаловат, на осойишталик бўлади. Адолатнинг ёруғ куни келмас экан, исён гирдоблари миллатимиз пойдеворини ларзага солишда давом этаверсин.
Бироқ, адолат саройига олиб борувчи илиқ остонада турган халқимга айтар сўзим бор. Ўзимизнинг ҳақли ўрнимизни эгаллаш йўлида биз ножўя ишларга қўл урмаслигимиз керак. Эркинликка бўлган ташналигимизни ғазаб ва нафрат косасидан ичиб қондиришга уринмайлик.
Биз курашимизни доимо юксак қадр-қиммат ва интизом билан олиб боришимиз лозим. Конструктив норозилигимиз жисмоний зўравонликка айланиб кетишига йўл қўймаслигимиз керак. Биз жисмоний кучга руҳий қудрат билан қарши туришдек улуғвор юксакликка қайта-қайта кўтарилмоғимиз даркор. Қора танлилар жамоасини қамраб олган бу янгича жўшқинлик бизни барча оқ танлиларга ишончсизлик билан қарашга етакламаслиги керак. Зеро, кўплаб оқ танли биродарларимиз ўз тақдирлари бизнинг тақдиримиз билан чамбарчас боғлиқлигини англаб етдилар ва бунинг исботи сифатида бугун шу ерда ҳозирдирлар.
Улар ўз эркинликлари бизнинг эркинлигимиз билан чамбарчас боғлиқлигини англаб етдилар. Биз ёлғиз юролмаймиз. Ва юришда давом этар эканмиз, доимо олға интилишга аҳд қилишимиз шарт. Ортга қайтолмаймиз.
Фуқаролик ҳуқуқлари фидойиларидан: "Қандай ҳолда рози бўласиз?" деб сўраётганлар бор. Қора танлилар полиция ваҳшийлигининг сўз билан ифодалаб бўлмас даҳшатлари қурбони бўлиб турар экан, ҳеч қачон рози бўлмаймиз. Йўл азобидан ҳолдан тойган танамиз катта йўллардаги мотелларда ва шаҳарлардаги меҳмонхоналарда бошпана топа олмас экан, ҳеч қачон рози бўлмаймиз.
Қора танлининг ҳаракатчанлиги кичикроқ геттодан каттароғига кўчишдан иборат бўлиб қолар экан, рози бўлмаймиз. Фарзандларимиз "Фақат оқ танлилар учун" деган ёзувлар орқали ўзлигидан жудо қилиниб, қадр-қиммати поймол этилар экан, ҳеч қачон рози бўлмаймиз.
Миссисипидаги қора танлилар овоз бера олмас экан ва Ню-Ёркдаги қора танлилар овоз беришга арзийдиган ҳеч нарса йўқ деб билар экан, рози бўлмаймиз.
Йўқ, йўқ, биз рози эмасмиз ва то адолат сувдек, ҳақиқат қудратли дарёдек оқмас экан, рози бўлмаймиз.
Баъзиларингиз бу ерга катта синов ва машаққатларни бошдан кечириб етиб келганингизни сезиб турибман. Ораларингизда тор қамоқхона камераларидан озод бўлганига кўп бўлмаганлар бор. Баъзиларингиз озодликка интилганингиз учун таъқиб бўронларига дучор бўлган, полициянинг ваҳшийлиги шамолларидан ларзага келган ҳудудлардан келгансиз. Сизлар фидокорона кураш фахрийларисисиз.
Ночор чекилган азоб-уқубатлар нажотга элтади, деган ишонч билан курашни давом эттиринг. Миссисипига қайтинг, Алабамага қайтинг, Жанубий Каролинага қайтинг, Жоржияга қайтинг, Луизианага қайтинг, шимолий шаҳарларимизнинг харобаларию геттоларига қайтинг ва шуни билингки, бу вазият қандайдир йўл билан ўзгариши мумкин ва албатта ўзгаради.
Дўстларим, бугун мен сизларга "Келинг, умидсизлик водийсига ғарқ бўлмайлик", дейман.
Гарчи бугун ва эртанинг машаққатларига дуч келаётган бўлсак-да, менинг ҳамон бир орзум бор. Бу — Америка орзусига чуқур илдиз отган бир орзу. Мен орзу қиламанки, бир кун келиб бу миллат оёққа қалқади ва ўз эътиқодининг асл моҳиятини теран англаб етади: биз бу ҳақиқатларни — барча инсонларнинг тенг яратилганини — исбоциз ҳақиқат деб қабул қила бошлаймиз.
Мен орзу қиламанки, бир кун келиб Жоржиянинг қизил адирларида собиқ қулларнинг ўғиллари билан собиқ қулдорларнинг ўғиллари биродарлик дастурхони атрофида жам бўла олади.
Мен орзу қиламанки, бир кун келиб ҳатто адолацизлик жазирамасида, зулм оташида ёнаётган Миссисипи штати ҳам озодлик ва адолат воҳасига айланади.
Мен орзу қиламан: тўрт фарзандим бир кун келиб шундай бир юртда яшайдики, уларга терисининг рангига қараб эмас, балки характерининг мазмунига қараб баҳо берилади. Бугун мен шуни орзу қиламан.
Мен орзу қиламанки, бир кун келиб Алабама штатида, унинг ваҳший ирқчилари, тилидан аралашув ва бекор қилиш сўзлари томиб турган губернатори бўлишига қарамай, айнан ўша Алабамада қора танли ўғил-қизлар оқ танли ўғил-қизлар билан опа-сингил, ака-укалардек қўл ушлашиб юра оладилар. Бугун мен шуни орзу қиламан.
Мен орзу қиламанки, бир кун келиб ҳар бир водий юксалтирилади, ҳар бир тепалик ва тоғ пасайтирилади, нотекис жойлар текисланади, эгри-бугри жойлар тўғриланади, Яратганнинг шон-шавкати намоён бўлади ва бутун башарият буни биргаликда кўради.
Бизнинг умидимиз шу. Мен Жанубга мана шу ишонч билан қайтаман. Бу ишонч билан биз умидсизлик тоғидан умид тошини йўниб оламиз. Бу ишонч билан биз миллатимизнинг келишмовчиликлари шовқинини биродарликнинг гўзал симфониясига айлантира оламиз. Бу ишонч билан биз бирга ишлай оламиз, бирга ибодат қила оламиз, бирга кураша оламиз, бирга қамоққа бора оламиз, эркинлик учун бирга кураша оламиз ва бир кун келиб албатта эркин бўлишимизни билган ҳолда яшаймиз.
Ўшанда Худонинг барча бандалари янгича маъно билан куйлай оладиган кун келади: Ватаним, бу қўшиқ сен ҳақингда, эй озодликнинг гўзал диёри, мен сени куйлайман. Ота-боболарим жонини тиккан замин, зиёратчилар фахри бўлган макон, ҳар бир тоғ бағридан озодлик садоси янграсин!
Ва агар Америка буюк миллат бўлмоқчи бўлса, бу сўзлар ҳақиқатга айланиши керак. Бас, Ню-Ҳемпширнинг улуғвор тепаликларидан эркинлик садоси янграсин. Ню Ёркнинг қудратли тоғларидан эркинлик садоси янграсин. Пенсилваниянинг баланд Аллегени тоғларидан эркинлик садоси янграсин. Колорадонинг қорли Рокис тоғларидан эркинлик садоси янграсин. Калифорниянинг эгилган қияликларидан эркинлик садоси янграсин. Бироқ нафақат бу, Жоржиянинг Тош тоғидан ҳам эркинлик садоси янграсин. Теннессининг Лукаут тоғидан ҳам эркинлик садоси янграсин. Миссисипининг ҳар бир тепалигию адиридан эркинлик садоси янграсин. Ҳар бир тоғ бағридан эркинлик садоси янграсин!
Ва бу содир бўлганда, биз эркинлик садоси янграшига йўл очганимизда, унинг ҳар бир қишлоқ ва овулдан, ҳар бир штат ва шаҳардан жаранглашига имкон берганимизда, Парвардигорнинг барча бандалари — қора танлилар ва оқ танлилар, яҳудийлар ва яҳудий бўлмаганлар, протестантлар ва католиклар қўл ушлашиб, қора танлиларнинг қадимий муқаддас мадҳияси сўзлари билан куйлайдиган ўша кун тезроқ келишига эриша оламиз:
Ниҳоят эркинмиз! Ниҳоят эркинмиз! Қодир Худойим, шукр, биз ниҳоят эркинмиз!"