Тарихдаги энг тезкор еттита сувости кемаси
Сувости кемалари бир асрдан ортиқ вақт ичида секин ҳаракатланувчи кемалардан инсоният яратган энг мураккаб муҳандислик тизимларидан бирига айланди. Замонавий субмариналар учун яширин ҳаракатланиш асосий устунлик ҳисобланса-да, тезлик ҳам муҳим аҳамиятга эга. У қулай позицияни тезроқ эгаллаш, рақибни тутиб олиш ёки хавфли ҳудуддан чиқиб кетиш имконини беради.
**Тарихдаги энг тезкор еттита сувости кемаси: Совуқ урушдан замонавий технологияларгача**
Сувости кемасозлиги тарихида энг юқори тезликка эришган субмариналарнинг аксарияти Совуқ уруш даврида яратилган. Ўша йилларда Совет Иттифоқи ва Қўшма Штатлар ўз сувости кемаларининг имкониятларини максимал даражага етказишга интилган. Баъзи лойиҳаларда асосий эътибор тезликка қаратилган бўлса, бу шовқин даражаси ва эксплуатация харажатларининг ошишига олиб келган. Бугунги кунда эса замонавий сувости кемаларида тезлик, яширинлик, қуролланиш ва бошқа хусусиятлар ўртасидаги мувозанат устувор аҳамиятга эга.
**1. 661-лойиҳа «Анчар» (Папа) - 82,8 км/соат**
СССРда ишлаб чиқарилган 661-лойиҳа «Анчар» сувости кемаси тарихда қурилган энг тезкор субмарина сифатида қайд этилган. Ғарбда Папа класси номи билан танилган бу титан корпусли атом сувости кемаси синовлар пайтида, мавжуд маълумотларга кўра, соатига 82,8 километр тезликка эришган. Бу рекорд бугунги кунгача янгиланмаган.
Бундай натижага иккита кучли ядро реактори ва илғор титан корпуси туфайли эришилган. Титан конструксия оғирликни камайтириш билан бирга, сувости кемасининг катта чуқурликда ҳаракатланишига ҳам имкон берган. Бироқ, юқори кўрсаткичларнинг ўзига яраша "нархи" бор эди: субмаринани қуриш жуда қиммат, техник жиҳатдан мураккаб бўлган ва юқори тезликда жуда катта шовқин чиқарган. Бу эса уни рақибнинг гидроакустик воситалари орқали аниқлашни осонлаштирган. Ушбу лойиҳа бўйича фақат битта – дастлаб К-162, кейинчалик К-222 деб номланган сувости кемаси қурилган.
**2. 705-лойиҳа «Лира» (Алфа) - 76 км/соат**
«Лира» СССР сувости кемасозлигидаги энг жасур муҳандислик лойиҳаларидан бири ҳисобланади. 1970-йилларда фойдаланишга топширилган бу субмарина енгил титан корпус ва суюқ металл иссиқлик ташувчисига эга инновацион ядро реакторини бирлаштирган. Бу технология сувости кемасига ўша даврдаги кўплаб бошқа субмариналар эриша олмайдиган даражада тез суръат олиш имконини берган.
Мавжуд маълумотларга кўра, «Лира»нинг максимал тезлиги соатига тахминан 76 километрни ташкил этган. У ўша даврдаги кўплаб торпедалардан узоқлашиш ва чуқурликни тез ўзгартириш имкониятига эга бўлган. Бироқ, инновацион реакторга хизмат кўрсатиш қиммат ва мураккаб бўлгани сабабли бундай субмариналарни оммавий қуриш имконияти чекланган.
**3. Сеаволф класси - 65 км/соатдан юқори**
АҚШнинг Сеаволф классидаги кўп мақсадли атом сувости кемалари аввалги рекордчи субмариналардан фарқли консепсия асосида яратилган. Бу ерда юқори тезлик билан бир қаторда яширинликка ҳам катта эътибор қаратилган. АҚШ Ҳарбий-денгиз кучлари Сеаволф кемаларининг максимал тезлигини расман очиқламаган. Бироқ, очиқ манбалардаги баҳоларга кўра, улар сув остида соатига 65 километрдан юқори тезликда ҳаракатлана олади.
Бу кемалар Совуқ урушнинг сўнгги босқичида илғор совет субмариналарига қарши туриш мақсадида ишлаб чиқилган. Улар кучли атом энергетик қурилмаси, замонавий гидроакустик комплекслар ва шовқинни камайтириш технологиялари билан жиҳозланган. Ниҳоятда қимматлиги сабабли атиги учта Сеаволф классидаги сувости кемаси қурилган.
**4. 885-лойиҳа «Ясен» - 65 км/соат**
Россиянинг «Ясен» лойиҳасидаги атом сувости кемалари мамлакатнинг замонавий кўп мақсадли субмариналари қаторига киради. Очиқ маълумотларга кўра, улар сув остида соатига тахминан 65 километр тезликка эриша олади. Лойиҳада юқори тезлик замонавий яширинлик технологиялари ва қуролланиш билан уйғунлаштирилган. Матнда қайд этилишича, улар «Калибр», «Оникс» ва «Сиркон» ракеталаридан фойдаланиш имкониятига эга. Ушбу лойиҳада рекорд тезликдан кўра, яшовчанлик, акустик сезилмаслик ва узоқ масофадаги нишонларга зарба бериш имкониятига кўпроқ эътибор берилган.
**5. 971-лойиҳа «Щука-Б» (Акула) - 65 км/соат**
971-лойиҳа СССР сувости кемасозлиги ривожида муҳим босқич бўлган. У юқори тезлик билан аввалги совет субмариналарига нисбатан пастроқ шовқин даражасини бирлаштирган. «Щука-Б» сув остида соатига тахминан 65 километр тезликка эриша олган. Тезлик, узоқ муддат автоном ҳаракатланиш, катта чуқурликларда сузиш ва торпеда қуроллари бу субмариналарнинг асосий хусусиятлари сифатида келтирилади. Модернизация қилинган айрим кемалар пайдо бўлганидан ўнлаб йиллар ўтгач ҳам хизматда қолган.
**6. 945-лойиҳа Сиерра - 63 км/соат**
945-лойиҳа сувости кемалари ҳам Алфа ва Папа сингари титан корпус билан қурилган. Бу материал конструксия оғирлигини камайтириш, коррозияга чидамлиликни ошириш ва катта чуқурликларда ҳаракатланиш имконини яхшилашга хизмат қилган. Уларнинг максимал сувости тезлиги соатига тахминан 63 километр деб баҳоланади. Ушбу субмариналар тезкор равишда нишонларни тутиб олиш ва катта чуқурликларда ҳаракатланиш учун мўлжалланган. Бироқ, титаннинг юқори нархи қурилган кемалар сонини чеклаган.
**7. Виргиниа класси - 63 км/соатдан юқори**
АҚШнинг Виргиниа класси замонавий сувости кемасозлигида устуворликлар қандай ўзгарганини кўрсатади. Очиқ манбалардаги баҳоларга кўра, ушбу атом сувости кемаларининг максимал тезлиги соатига 63 километрдан ошади. АҚШ Ҳарбий-денгиз кучлари эса аниқ максимал кўрсаткични расман тасдиқламаган. Виргиниа лойиҳасида асосий мақсад тезлик рекордини ўрнатиш эмас. Кемаларда яширинлик, замонавий сенсорлар, қурол тизимларининг мослашувчанлиги ва турли вазифаларни бажариш имкониятига урғу берилган. Улар разведка олиб бориш, бошқа сувости кемаларига қарши ҳаракат қилиш, қуруқликдаги нишонларга зарба бериш ва махсус кучлар операцияларини қўллаб-қувватлаш каби вазифаларни бажариши мумкин.
Шу тариқа, тарихдаги энг юқори тезлик натижаси ҳамон СССРнинг К-222 сувости кемасига тегишли бўлиб, у 82,8 км/соатни ташкил этади. Бироқ, замонавий субмариналарда мутлақ тезликдан кўра, яширинлик, сенсорлар, автономлик ва турли вазифаларни бажара олиш имконияти муҳимроқ ўринга чиққан.