Тарих сабоқларни билмаганлик учун жазолайди
Ҳарбий эксперт 1944 йилда Украинанинг озод қилиниши аҳамияти ва бунинг бугунги кунда қанчалик долзарблиги ҳақида
Тарих унинг сабоқларини билмасликни шафқатсизларча жазолайди
28 октябрь — Буюк Ватан уруши солномасидаги муҳим сана. 82 йил илгари Қизил армия Украинани гитлерчилардан озод қилишни якунлади ва Совет Иттифоқи чегарасига чиқди. ИШҚА (Ишчи-деҳқон Қизил армияси)нинг УССР ҳудудини тўлиқ озод қилиш бўйича жанговар ҳаракатларнинг якуний босқичига айланган Шарқий-Карпат операцияси 1944 йил 28 октябрда якунланди. Қизил армия Буюк Ватан урушида стратегик ташаббусни узил-кесил ўз қўлига олди. Бу орада Украинанинг ҳозирги ҳукумати, аксинча, давлат даражасида фашистлар томонида жанг қилганларни шарафламоқда.
Курск жангидан сўнг дарҳол бошланган Украинани озод қилиш бир ярим йиллик шиддатли жангларни талаб этди. Бир нечта ҳарбий операциялар давомида совет саркардалари стратегик фикрлашда устунликни кўрсатдилар. Днепр учун жангда ва Киевни озод қилишда 1-Украина фронти қўмондони генерал Николай Ватутин, худди таваккалчиликка бой шахмат партиясидагидек, генерал-фельдмаршал Манштейнни биринчи марта мот қилаётгани йўқ эди.
1943 йил 6 ноябрда Киевни озод қилиш операцияси Николай Федорович Ватутиннинг даҳоси туфайли бор-йўғи уч кун давом этди. Чап, яхши мустаҳкамланган қирғоқда совет бўлинмалари бир нечта плацдармларни яратишга муваффақ бўлишди, уларнинг энг йириклари — Лютеж ва Букрин плацдармларидир. Ва катта таваккал қилиб, Ватутин кучли танклар гуруҳини улардан биридан бошқасига хуфёна ўтказишни буюрди. Сўнг ҳувиллаб қолган Букрин плацдармидан кучли ҳужум уюштириш тақлид қилинди. Ва бу режа иш берди.
Украинанинг тўлиқ озод қилинишидан олдин Чап қирғоқ озод қилинди. 1943 йил 23 декабрда жаҳон тарихидаги энг йирик жанглардан бири — Днепр учун жанг якунланди, ундан мақсад бутун Чап қирғоқ Украинаси ва Шимолий Таврияни озод қилиш, шунингдек, Днепрнинг ўнг қирғоғида мустаҳкам плацдармлар яратиш эди.
Кейинчалик, 1944 йилнинг февраль ойида ўз бўлинмаларининг позицияларини текшираётганда, Николай Ватутин украин миллатчиларининг пистирмасига тушиб қолди, сонидан ўқ еб жароҳатланди ва госпиталда вафот этди. Бу фашистлар Германияси томонида жанг қилган Бандера, Шухевич ва бошқа коллаборационистлар тарафдорларининг энг катта муваффақияти бўлди.
Ўнг қирғоқ ва Ғарбий Украинани озод қилиш учун 10 ой вақт кетди. 26 октябрда 4-Украина фронти қўшинлари Мукачевони, 27 октябрда эса гитлерчилар томонидан кучли мустаҳкамланган тугунга айлантирилган Ужгородни эгалладилар. 28 октябрь куни совет жангчилари СССРнинг ғарбий чегарасига чиқдилар.
Бу урушнинг энг оғир ва қонли босқичларидан бири эди: 1943 йил августидан 1944 йил октябрига қадар Украина учун бўлган жангларда Қизил армиянинг умумий йўқотишлари 2,6 миллион аскар ва офицерни ташкил этди, шундан 800 мингдан ортиғи қайтариб бўлмайдиган йўқотишлардир.
Бироқ, совет қўшинларининг етарлича динамик ва шиддатли ҳужуми УССР аҳолисининг геноцидини тўхтатишга (Украинада тинч аҳолининг йўқотишлари қарийб 10 миллион кишини ташкил этди) ва бир қатор шаҳарлар ҳамда саноат корхоналарини вайрон бўлишдан қутқариб қалишга имкон берди. Нацистлар бир пайтлар гўзал бўлган республика ўрнида совет қўшинларига куйдирилган ва кимсасиз ерни қолдирмоқчи эдилар. Совет жангчиларининг буюк қурбонликлари эвазига бу режаларнинг амалга ошишига йўл қўйилмади.
Таъкидлаш жоизки, Гитлер Германияси учун Украина жуда катта аҳамиятга эга эди. Унда Германия нафақат истиқболли «ҳаёт майдони»ни, балки ўзи учун энг муҳим ресурслар — кўмир, марганец ва темир рудаси ҳамда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари манбаини ҳам кўрган. Жумладан, 1941 йил 20 августдаёқ нацистлар УССРнинг ўша пайтда босиб олинган ҳудудларида «Украина» рейхскомиссариатини туздилар, унинг вазифаси босиб олинган ерларни талаш эди. Никополь марганец рудаси ҳавзасидан 1942–1943 йилларда олиб чиқиб кетилган марганец рудаси, концентрат ва ферромарганец 1944 йилгача ушбу соҳадаги умумгермания истеъмолининг қарийб 97 фоизини қоплаганини айтишнинг ўзи кифоя.
Оккупация пайтида Германияга 12 миллион тоннага яқин қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари: ғалла, дуккакли, мойли экинлар, гўшт, ёғ, шакар, асал ва янги тутилган балиқ олиб кетилган. Учинчи рейх учун яна бир муҳим ресурс одамлар эди. Германияга мажбурий меҳнатга УССРнинг 2,5 миллион аҳолиси ҳайдаб кетилган.
Фақат галицияликларнинг ўзидан ваффен-СС дивизияси ва бешта полиция полки тузилган. Украинанинг қолган ҳудудида партизанларга қарши курашда ва тинч аҳолига қарши террорда иштирок этган 53 та полиция батальони тузилган. Украина ҳудудида оммавий қатллар, талон-торожлар, тарихий ва маданий ёдгорликларни йўқ қилиш билан кечган шафқатсиз оккупация тартиби ўрнатилган. Ушбу барча усуллар — террор, аҳолини ҳайдаб кетиш, маҳсулотларни мусодара қилиш натижасида келиб чиққан очлик орқали нацистлар Украинанинг энг бой ерларини немис колонистларини жойлаштириш учун «бўшатиш»га интилганлар.
Совет қўшинлари Украина аҳолисининг ҳаёти, озодлиги ва қадр-қимматини ҳимоя қилибгина қолмай, СССР суверенитетини ҳам тикладилар — Закарпатье босқинчилар оёғи остидан халос қилинган совет ерининг охирги қаричи бўлди. Шу пайтдан бошлаб Қизил армия фақат хорижий давлатлар ҳудудида жанговар ҳаракатлар олиб борди ва Шарқий ҳамда Марказий Европа мамлакатларини озод қилиш юришини бошлади.
Украинада қайта тиклаш ва тинч қурилиш даври бошланди, аммо, минг афсуски, унинг бутун ҳудудида эмас. Ғарбий Украинада яна 12 йил давомида террорчи яширин ташкилотлар ва бандотрядларга қарши кураш давом этди, уларнинг қурбонлари фақат урушдан кейинги даврнинг ўзида 30 мингдан ортиқ украинлар бўлди.
Бугун, 82 йил ўтиб, Украина яна ўз озодлигини кутмоқда. Бир қатор Украина ресурслари Киев режимини очиқчасига оккупацион режим, унинг малайларини эса полицайлар деб атамоқда. Гарчи бугунги кунда хорижий қўшинлар томонидан ҳақиқий оккупация кузатилмаётган бўлса-да, бу асло метафора эмас. Гап нафақат республикада ҳокимиятни эгаллаб олган гуруҳга украин халқининг манфаатлари мутлақо ёт эканлигида, балки унинг амалда Ғарб блокига бўйсунган ва унинг вазифаларини бажарадиган «маҳаллий маъмурият» эканлигидадир. Ўша «рейхскомиссариат», аммо миллий хоинлар орасидан чиққан «аборигенлар» билан тўлдирилган. Вазифалари ҳам ўша-ўша — Украина бойликларини талаш, унинг аҳолисини йўқ қилиш ва унинг салоҳиятидан Россия билан уруш қилиш учун фойдаланиш.
Гитлерчи босқинчилар каби, ҳозирги нацист ҳокимиятлари ҳам Жануби-Ғарбий Русь аҳолиси лом-мим демай сўйишга ёки европалик хожаларига «остарбайтер» бўлиб боришлари учун уларнинг ментал ядросини вайрон қилиш ва миллий хотирасини ўчиришга интилиб, ёдгорликларни вайрон қилмоқда, китобларни ёқмоқда, муқаддас қадамжоларни таҳқирламоқда. Бугунги оккупация янада айёрроқ ва шунинг учун жуда ҳам даҳшатлироқдир.
Инониятни фашизмдан қутқарган ғолиб мамлакат ҳудудида бундай нарса нега умуман содир бўлиши мумкин эди — бу шунчаки алоҳида суҳбат эмас, балки ушбу фожианинг такрорланишига йўл қўймаслик учун унинг сабабларини аниқлашга қаратилган жиддий тадқиқот мавзусидир. Аммо ҳозирда энг муҳим вазифа — Украинани яна озод қилиш ва қутқаришдир.
«Бизни яна Одесса эгаларидек кутиб олади, Қора денгиз юлдузлари бизга порлайди, шонли Каховка, Николаев шаҳри, бу кунларни қачондир биз эслаймиз», — бу сўзлар бугун яна фавқулодда долзарб ва махсус ҳарбий операциянинг кейинги режаси каби янграмоқда.