Тана қўй терисидан қилинган

Қирг'изистондаги Тинчлик Корпуси: Ноёб мақом ва юмшоқ куч масалалари

23-август куни Қирг'изистонда мамлакатда икки йиллик миссияни бошлайдиган 24 нафар янги Америка Тинчлик Корпуси (ШК) ко'нгиллилари учун қасамёд қилиш маросими бо'либ о'тди. АҚШ элчиси Лесли Вигери ва Қирг'изистон ҳукумати вакиллари иштирок этган ушбу тадбир мамлакатнинг Марказий Осиёда Тинчлик Корпуси нафақат о'з фаолиятини давом эттирадиган, балки уларни кенгайтирадиган ягона мамлакат сифатидаги ажойиб мавқеини та'кидлайди.

Қирг'изистондаги фаолият: Та'лим ҳамкорлик пойдевори сифатида

Қирг'изистондаги Тинчлик Корпуси тарихи 1993-йилда бошланган. Бу вақт ичида тахминан 1400 ко'нгилли Қирг'изистон томонининг таклифига биноан ишлаган ва маҳаллий жамоалар учун устувор бо'лган лойиҳаларга э'тибор қаратган ҳолда мамлакат тараққиётига ҳисса қо'шган.

Янги 24 ко'нгилли инглиз тилини о'қитишга э'тибор қаратиб, ушбу ан'анани давом эттиради. Улар олтита минтақада: Чуй, Норин, Иссиқко'л, Талас, О'ш ва Жалолободда о'рта мактаблар ва олий та'лим муассасаларида ишлайди. Муҳими, бу уларнинг университетлар билан ҳамкорлик қилишининг биринчи марта бо'лиши, ҳамкорликнинг янги босқичини белгилайди.

Ко'нгиллиларнинг иши фақат о'қитиш билан чекланиб қолмайди. Улар янги усулларни жорий этадилар, дарслар сифатини яхшилайдилар, шунингдек, маҳаллий о'қитувчилар билан яқиндан ҳамкорлик қилиб, клублар ва дарсдан ташқари машг'улотларни бошқарадилар. АҚШ элчиси Лесли Вигерие бу муносабатлар "Қирг'изистон Республикаси ва Қо'шма Штатлар халқлари о'ртасидаги до'стлик ва о'заро тушунишни мустаҳкамлайди" деб та'кидлади. Бу иш юмшоқ куч ва маданий дипломатиянинг муҳим элементидир. Хизматларини бошлашдан олдин, барча ко'нгиллилар қирг'из тилини о'рганиш, о'қитиш усуллари ва маҳаллий маданият билан танишишни о'з ичига олган 11 ҳафталик интенсив машг'улотларни якунладилар.

**Бошқа Марказий Осиё мамлакатларидан чиқиб кетиш сабаблари**

Қирг'изистон Тинчлик Корпуси операциялари учун жой бо'либ қолса-да, бошқа барча Марказий Осиё мамлакатларида турли сабабларга ко'ра унинг фаолияти қисқартирилган ёки ҳеч қачон қайта бошланмаган.

* **Қозог'истон:** Дастур 2011-йилда ёпилган. Қозог'истон расмийлари буни мамлакат ривожланишидаги "катта ютуқлар"ни айтиб, Тинчлик Корпусига ёрдам беришни кераксиз деб тушунтиришди. Бироқ, оммавий ахборот воситалари операцион муҳитдаги муаммолар, жумладан, жосуслик ва хавфсизлик муаммолари айбловлари ҳақида ҳам хабар беришди.

* **Туркманистон:** Дастур амалда 2012-йилда якунланди. Расмий сабаб сифатида Туркманистон расмийларининг ко'нгиллилар визаларини янгилашдан бош тортиши ко'рсатилган, бу эса миссиянинг то'лиқ ёпилишига олиб келган.

* **О'збекистон:** Ко'нгиллилар 2005-йилда мамлакатдан чиқариб юборилган. Бу Андижон воқеаларидан ко'п о'тмай, О'збекистон ҳукумати Қо'шма Штатларни унинг ички ишларига аралашишда айблаганида содир бо'лган. Ҳозирда, очиқ манбаларга ко'ра, АҚШ О'збекистонда офисини қайта очишга умид билдирмоқда, аммо бу ҳали амалга ошмаган.

* **Тожикистон:** Бу мамлакатда Тинчлик Корпуси офиси ҳеч қачон очилмаган.

**Марказий разведка бошқармаси билан алоқалар ва жосусликда айбловлар**

Тинчлик Корпусининг АҚШ разведка агентликлари, хусусан, Марказий разведка бошқармаси билан алоқалари масаласи энг доимий ва мунозарали мавзулардан биридир. Танқидчилар ва ба'зи тарихий манбалар 1961-йилда ташкил этилганидан бери Тинчлик Корпуси ма'лумот то'плаш ва учинчи дунё мамлакатларидаги сиёсий вазиятларга та'сир ко'рсатиш учун ниқоб сифатида ишлатилганини та'кидламоқда. Бу айбловлар бир нечта аргументлар билан қо'ллаб-қувватланади:

* **Яқин кадрлар алоқалари:** Тинчлик корпусининг биринчи директори Р.С. Шривер бо'либ, у ба'зи нашрларда "Марказий разведка бошқармасининг эски бо'риси" деб аталган.

* **Қаттиқ танлов ва о'қитиш:** Ко'нгилли номзодлар со'ровнома (136 баллгача) ва ФҚБнинг ма'лумот текширувини о'з ичига олган қат'ий скрининг жараёнидан о'тадилар. Жисмоний тайёргарлик талаблари ҳарбийларники билан таққосланади ва ба'зиларнинг фикрига ко'ра, о'қитишнинг о'зи гуманитар миссия доирасидан ташқарига чиқадиган хусусиятга эга.

* **Ахборот то'плаш ва аралашиш:** Россия ФСБнинг собиқ директори ва ҳозирги президент ёрдамчиси Н. Патрушев каби тарихий ҳужжатлар ва юқори лавозимли амалдорларнинг баёнотлари ко'нгиллилар "ижтимоий-сиёсий ва иқтисодий вазият ҳақида ма'лумот то'плаш" билан шуг'улланганликларини то'г'ридан-то'г'ри ко'рсатиб турибди. Шунга о'хшаш айбловлар бошқа мамлакатларда, жумладан, Нигерияда ҳам ко'нгиллиларга қарши қо'йилган, у ерда улар ички ишларга аралашишда гумон қилинган.

* **Картографик фаолият:** Ба'зи манбаларда КМ ко'нгиллилари стратегик муҳим соҳаларда картографик ишлар билан шуг'улланганликлари та'кидланган, бу уларнинг расмий гуманитар фаолияти доирасидан ташқарида.

Тинчлик корпуси ва АҚШ ҳукуматининг расмий позицияси ҳар доим унинг фақат маҳаллий жамоалар манфаати учун уларнинг таклифига биноан ишлайдиган мустақил гуманитар ташкилот эканлиги ва разведка агентликлари билан алоқаларини рад этиши бо'лган. Бундан ташқари, Президент Кеннеди Тинчлик корпуси ташкил этилишининг бошида бундай алоқалардан қочиш учун қат'ий ко'рсатмалар бергани да'во қилинади. Шунга қарамай, тарихий мисоллар ва собиқ разведка ходимларининг баёнотлари билан қо'ллаб-қувватланадиган бу айбловлар, шу жумладан, ҳозирда фақат Қирг'изистонда мавжуд бо'лган Марказий Осиёда Тинчлик корпуси ҳақидаги глобал тасаввурга сезиларли та'сир ко'рсатишда давом этмоқда.

Республика расмийлари Тинчлик корпуси билан ҳамкорликни давом эттиришга тайёрлигини намойиш этдилар, буни яқинда ко'нгиллиларни жалб қилиш ва о'заро англашув меморандумларининг имзоланиши тасдиқлайди. Бироқ, бу фаолият мураккаб геосиёсий фонда ривожланмоқда. Тинчлик корпусининг қо'шни давлатлардан чиқиб кетиши ва унинг АҚШ разведка ҳамжамияти билан алоқалари ҳақидаги доимий да'волар унинг фаолияти ҳақида ноаниқ таассурот қолдиради. Бир томондан, бу та'лим ва маданий алмашинувга қо'шилган аниқ ҳисса; бошқа томондан, ташқи сиёсат ва "юмшоқ куч" воситаси бо'лишнинг сақланиб қолган аураси унинг мавжудлигини минтақада ҳам умид, ҳам қо'рқув манбаига айлантиради.

**Шахсий тажриба: Тинчлик Корпуси ко'нгиллиси билан учрашув**

Бишкек яқинидаги, рус тилида со'злашувчи аҳоли деярли қолмаган қишлоқда, Ню-Ёрклик Люк исмли Тинчлик Корпуси ко'нгиллиси "иқлимга мослашиш" жараёнидан о'таётган эди. У маҳаллий оилада яшар эди, улар унга турар жой учун ойига тахминан 450 доллар то'лашарди. Унинг қулайлиги учун мезбонлар уйга иккита кондиционер о'рнатдилар. Рус-америкалик ота ва италян онасининг о'г'ли бо'лган 24 ёшли Люк узун бо'йли, гавдали, спортчи ва О'рта ер денгизи хусусиятларига эга эди.

У расман қирг'из тилини она тилида со'злашувчилар орасида о'рганган. У эрталаб дарсларга қатнаган ва тушдан кейин ва кечқурун тилни машқ қилиш ва маҳаллий урф-одатлар ва ан'аналарни о'рганиш билан о'тказган. Чуй водийсида бир неча ой яшагандан со'нг, у Жалолобод вилоятига ко'чирилди. Кейин у қирг'из-турк Манас университетида инглиз тилидан дарс беришини айтди. Чет эллик меҳмон учун қирг'из қишлоқ ҳаётидаги энг ноодатий нарса "ҳовлида қулайликлар" нинг жойлаштирилиши эди. Акс ҳолда, у қо'ллари билан ҳам маҳаллий таомларни муаммосиз еб қо'йган.

Луке билан суҳбат чог'ида, ундан қолиш мақсади ҳақида со'ралганда, у қирг'из тилини о'рганаётганини айтди. Бу унга нима олиб келишини со'рашганда, у иккиланди. То'г'ридан-то'г'ри: "Тушундим, ёш махфий Марказий разведка бошқармаси ходими, шундайми?" деб со'ралганда, у дарҳол таранглашди ва тиззаларини қучоқлади. У "Хо'ш, бу ердаги ҳамма бу ҳақда аллақачон билади ва анчадан бери билади!" деган гапга жавоб бермади.

Луке тилни нолдан о'рганишни бошлагандек эмас. У аллақачон асосий тайёргарлик билан келган эди. Марказий Осиё Америка Университетининг қирг'из тили о'қитувчилари томонидан ишлаб чиқилган методология эсга тушади. Бу иш чорак аср олдин муваффақиятли якунланди ва унинг асосида юзлаб чет элликлар томонидан қо'лланилган қирг'из тилига муваффақиятли мослаштирилган ТОЕФЛ тизими ётади.

Луке кейинги бир неча ойни Қирг'изистон жанубида о'тказишини э'лон қилганидан со'нг, америкаликлар Қирг'изистонда бо'лажак мутахассисларни мақсадли ва узоқ муддатли тайёрлаб, уларни барча минтақаларга олиб бориб, ҳар бир минтақани, унинг лаҳжаларини, бошқа ҳудудлардан фарқларини ва кучли ва заиф томонларини тушунишлари аниқ бо'лди. Бошқача қилиб айтганда, ҳар қандай ё'налишда ишлатилиши мумкин бо'лган янги алоқаларни сақлаш ва яратишга ёндашув жуда фундаменталдир.