Табиатни ва унинг жонзотларини асрашга ўргатувчи болалар учун учта китоб

Болаларни табиатни ва унинг жонзотларини асрашга ўргатувчи учта китоб

Америкалик ёзувчи ва иллюстратор Брук Баркер АҚШнинг Орегон штати, Портленд шаҳрида яшайди. Унга расмлар жойлаштирилган sadanimalfacts Instagram-аккаунти кенг шуҳрат келтирди, у кейинчалик шу номдаги китобга айланди. «Ҳайвонлар ҳақида ғамгин фактлар» 10 йил олдин нашр этилиб, «Нью-Йорк Таймс» бестселлерига айланди. Юнгли, думли ва фаунанинг бошқа вакиллари ҳаёти ҳам бизники каби мураккаб ва адолатсиз эканини кўрсатувчи ҳикоялар ўқувчиларни тўплам саҳифалари устида гоҳ ғамгинликдан, гоҳ кулгидан йиғлашга мажбур қиларди.

Болалар ва ўсмирлар учун мўлжалланган «Сурикатлар қандай қилиб пицца буюртма қилади» илмий-оммабоп китоби бир неча йил олдин нашр этилган бўлиб, у ҳам жуда қизиқарли чиқди. Услуб ўша-ўша: ёқимли расмлар ва бироз пичинг. Аммо бу сафар Баркер ҳайвонлар ҳақидаги фактлардан ташқари, ҳақиқий олимларнинг иши ҳақида ҳам ҳикоя қилади. Ҳар бир варақ ўқувчини зоолог ва биологларнинг меҳнати билан таништирибгина қолмай, улар ўз тадқиқотларида қандай асбоблардан фойдаланишини ҳам кўрсатади. Улар орасида карнавал ниқоблари, сув ўтказмайдиган блокнотлар, айиқларга қарши спрейлар, сохта тезаклар ва ҳақиқийларини йиғиш учун банкачалар бор.

Ўрмон ва денгизларда ҳайвонларни ўрганиш болаларни ўз ҳаётини табиат дунёсига бағишлашга илҳомлантириши мумкин.

Китобнинг дастлабки варақларидан бирида дунё харитаси жойлаштирилган бўлиб, унда ҳикоя қилинадиган ҳайвонлар белгиланган. Баркер фақат экзотик фауна билан чекланиб қолмайди, шунинг учун ягуарлар, япон макакалари, савутли чўртанбалиқлар ва динозаврлардан ташқари, болалар бизга жуда таниш бўлган асаларилар, товуқлар, итлар ва қарғаларнинг ҳаёти ҳамда ундаги ғайриоддий фактлар ҳақида билиб олишади.

Доктор Марта Мансер сурикатларни ўрганади. У ва унинг жамоаси аъзолари биргина колонияни 20 йилдан бери кузатиб келишмоқда. Олимлар ҳайвонларнинг бир-бирлари билан қандай мулоқот қилиши ҳақида кўп нарсани билишади. Масалан, пицца буюртма қилишларини. Албатта, аслида улар ҳеч қандай пицца буюртма қилишмайди. Аммо қарор қабул қилишда бу жонзотлар овоз бериш ташкил қилишади. Бу тушликка нима буюртма қилишни худди шундай ҳал қиладиган «офис планктони»ни эслатади.

Интернетда машҳур бўлган, океаннинг чуқур қаърида, геотермал булоқлар орасида яшайдиган «пушистик» йети крабларини доктор Синди ван Довер кашф этган. У крабчалар тўғридан-тўғри ўз қисқичларида ўсадиган бактериялар билан озиқланишини аниқлади. Бу худди қўлларингизда хоҳлаган пайтингизда ейиш учун палов тургандек гап.

Доктор Николас Титс ўзига жуда қизиқарли машғулот топди — у Антарктида чивиниясини ўрганади. Самолётда Чилига етиб боргач, у жамоаси билан Палмер станциясигача кемада йўл олади ва бунга 3–4 кун кетади. Буларнинг барчаси Антарктидада яшайдиган ягона ҳашарот ҳақида кўпроқ маълумот олиш учун қилинади. Янги танишган одамларингизга ишингиз Жанубий қутбдаги пашшаларни тадқиқ қилиш эканини айтганингизда, эҳтимол, катта фахр туйсангиз керак.

Китобда расмлар шу қадар кўпки, формати бўйича у комиксларга яқинроқ. Шу сабабли ҳикоялар жуда осон ўқилади. Ҳар сафар бир нечта жумла ва муқовадаги сурикатлар ҳамда энг ёқимли моллюскалардан чиқаётган қувноқ шарҳлар ўртасида ўтиб турасиз. Муаллиф асаларилар ва қарғалар ҳақида гапирганда эса, ўқувчиларнинг кўнглини очишга улар ҳам қўшилишади.

Саҳифаларда нафақат бу жонзотлар гапиради. Ҳикоя қилинаётган деярли ҳар бир ҳайвоннинг ўзи ва ҳаёти ҳақида айтадиган гапи бор. Уларнинг барчаси тўплам саҳифаларида эканликларини «билишади». Шу тариқа, китобнинг ўзи ҳозир уни кимдир ўқиётганини «тушуниб», ўқувчига тўғридан-тўғри мурожаат қилади.

Китоб ҳайвонлар ҳақида батафсил маълумот бермайди, шунинг учун ундан чуқур тушунтиришларни кутмаслик керак. Баъзи ҳазиллар кичкинтойларга тушунарсиз бўлиши, катталарга эса содда бўлиб туюлиши мумкин. Агар бунга тайёр бўлинса, умуман олганда бу муаммо эмас. Бунинг эвазига бундай диалогларни қундуз, тюленлар, товуқлар ёки отга тақлид қилиб, ифодали ўқиш мумкин.

Кичик форматда бўлишига қарамай, китоб деярли 200 саҳифадан иборат ва уларнинг барчаси қизиқарли ҳикоялар билан тўла.

Бола буни ўқиб бўлиб, худди Ютубда шортслар кўриб олгандек ва сизни ҳали ўзингиз билмайдиган бирор нарса билан ҳайратда қолдирмоқчи бўлгандек, ундаги фактлар билан сизни ҳоли-жонингизга қўймайди.

Сабрли бўлинг.

Биргаликда ўқиш учун китоб 7 ёшдан ошган болаларга мос келади — тили жуда оддий бўлса-да, баъзи атамаларни тушунтиришга тўғри келади. Кичикроқ болаларга кўп сонли майда расмлар ва матн туфайли маълумотни қабул қилиш қийин бўлиши мумкин. Мустақил ўқиш учун «Сурикатлар»ни 9 ёшдан ошган болаларга тавсия қилиш мумкин. Бу айнан қисқа ва ҳайратланарли маълумотлар яхши ўзлаштириладиган ёшдир.

Бен Ротери — британиялик рассом-анималист, ҳайвонлар ҳақидаги бир нечта китоблар муаллифи. У ўз ишларида «деталларга ўта берилувчанлиги» билан машҳур, нақшлар ва рангларни жуда нозик ишлаб чиқади. Бунга ўзингиз ишонч ҳосил қилишингиз мумкин, чунки «Капалакларнинг сирли дунёси» ранг-баранг болалар энциклопедия-альбомидаги тасвирларни баъзан фотосуратлардан ажратиб бўлмайди.

Китобнинг рамзи махаон капалаги (Papilio machaon) бўлган «Махаон» нашриётида чоп этилгани рамзий маънога эга — бу турнинг энг йирик ва таниқли вакилларидан бири: қора ва кўк ҳошияли сариқ, қанотларида иккита қизил «кўз» расми бор.

Энциклопедия болаларга энг қизиқарли капалаклар ҳақида сўзлаб беради. Бундан ташқари, у узоқ муқаддималарсиз бошланади. Дарҳол кундузги ва тунги капалаклар бўлишини, уларни баъзан парвоналар деб аташларини тушунтиради. Улар бир-биридан мўйловлари билан фарқ қилади, кундузги капалакларда улар одатда тўқмоқсимон йўғонлашиш билан тугайди, тунгиларда эса кўпинча ипсимон ёки патсимон бўлади. Шунингдек, улар дам олаётганда қанотларини турлича тутишади: кундузгилари — уларни танаси устида вертикал равишда зич йиғишади, тунгилари — ёзиб юборишади ёки уйча шаклида йиғишади. Агар бунга эътибор қаратсангиз, биринчисини иккинчисидан тезда ажрата оласиз.

Қизиғи шундаки, куя ҳам капалакларга — сайёрадаги энг қадимги тангақанотлилардан ҳисобланган қуйи турли мўйловлиларга тегишли. Айни пайтда, биз куяни жун кийимларимизни егани учун ўлдиришга ўрганиб қолганмиз. Қувноқ ва айни пайтда аянчли факт: куя буни қила олмайди, чунки унинг оғзи йўқ — фақат хартуми бор. Кийимга зарарни унинг личинкалари етказади, уларни йўқотиш керак.

Тунги «юндор» вакиллар орасида ажойиб жонзотлар — бражниклар бор. Баъзи турлари соатига 50 км тезликкача чиқади, бу шаҳар ичида автомобиллар учун рухсат этилган тезликдан атиги 10 км камроқ демакдир. Улар колибрига жуда ўхшайди ва нектарни учаётганда ича олади. Бир куни Тошкентдаги ҳовлилардан бирида бунга шахсан амин бўлдим. Бурним тагида «колибри» — тилсимон бражниклар — нектар йиғаётганини кўрганимда кўзларимга ишонмагандим.

Уларни ҳайвонот боғидан қочиб кетган деб ўйлагандим.

Китобда барча турлар учун умумий бўлган маълумотлар капалакларнинг муайян тури ҳақидаги ҳикоялар билан алмашиб туради: у қаерда яшайди, нима билан озиқланади, қанчалик катта, бошқалардан нимаси билан ажралиб туради ва ҳоказо.

Биринчи қарашда капалаклар фақат қанотларининг нақши билан фарқ қиладигандек туюлиши мумкин, аммо улар ўртасидаги фарқлар жуда кўп. Баъзилари колонияларга йиғилиб, узоқ масофаларга миграция қилади. Бошқалари эса атиги бир ҳафта яшайди ва ҳатто овқатланишга вақт сарфламайди, чунки тезда шерик қидиради.

Капалакларнинг ўлчамларидаги фарқ ҳам жуда катта бўлиши мумкин: қанотлари ёзилганда 3 мм дан то қиролича Александра орнитоптерасида 28 см гача. Қулайлик учун китобнинг баъзи саҳифаларида ҳашаротларнинг ўлчамларини яққол тасаввур қилиш учун чизғич мавжуд.

Расмларнинг аксарияти капалакларни катталаштирилган кўринишда кўрсатади ва шахсан менга ҳеч бўлмаганда табиий ўлчамдаги контурли тасвирлар етишмади, айниқса китобнинг катта формати бунга имкон бергани ҳолда.

Капалаклар ҳаёт циклининг ярмини ғумбак босқичида ўтказади. Ғумбаклар алоҳида эътиборга лойиқ. Китоб бунга эътибор қаратади, лекин кам.

Ғумбаклар пилла ҳосил қилишини ва унинг ичида капалакка «айланишини» ҳамма билади. Бу сеҳрли эшитилади, лекин аслида — даҳшат. Ғумбак ўзини ўзи ҳазм қила бошлайди ва шўрвага ўхшаш нарсага айланади. Фақат имагинал дисклар қолади, улар бўлинишни ва ўзларини ўраб турган бульон билан озиқланишни бошлайди — шу тариқа капалак деярли нолдан қайта йиғилади. Бу ҳатто ўз жўжалари билан «тўлдирилган» товуқдан ҳам баттарроқ.

Лекин бу ҳали ҳаммаси эмас. Ғумбаклар деярли кўр бўлиб, фақат ёруғлик ва соя доғларини ажрата олади, бу эса уларга одатда тасвирланганидек нафақат барглар билан озиқланишга халақит бермайди. Орион голубянкаси ғумбаклари бир-бирини ейди, қолганларини эса чумолилар ўз уясига олиб кетади, у ерда улар чумоли личинкаларига ўтади. Бу нима деган гап? Гап шундаки, бу капалаклар бир неча усул билан соддадил чумолиларни ўзларининг ғамхўрлик қилишлари керак бўлган чумолилар маликаси эканликларига ишонтиришади. Мана сизга беозор учиб юрувчи капалакларингиз!

Ҳашаротлар ажойиб тарзда тасвирланган бўлса-да, менга уларнинг табиий муҳитдаги тасвирлари жуда етишмади. Китобда Бен капалакларни саҳифалар ёки бирор ўсимлик фонида чизган, лекин эътиборни чалғитмаслик учун фақат қаламда чизган. Шу сабабли, мен ғумбаклар ва капалаклар яшайдиган ёввойи табиат дунёси қандай кўринишга эга эканини билмай, иштиёқли лепидоптеристнинг капалаклар коллекциясини томоша қилгандек таассурот қолди.

Китобни исталган бўлимдан ўқиш мумкин, чунки улар ўртасида тўғридан-тўғри боғлиқлик йўқ. У 10–12 ёшли болалар учун мос келади, чунки унда ҳашаротларнинг лотинча номлари жуда кўп бўлиб, улардан ҳатто катталар ҳам чарчаши мумкин. Матн болалар энциклопедияси ва янада жиддийроқ, илмий-оммабоп нарса ўртасида мувозанат сақлайди. Аммо, агар бола расм чизишга қизиқса, иллюстрациялар у учун фойдали бўлиши мумкин.

Тахминан 4 ёшли кичкинтойлар капалакларнинг гўзаллиги ва хилма-хиллигини баҳолай олишади, уларнинг машҳур айланиш жараёни ҳақида эса боғчадаёқ билиб олишади — китобда буни тасвирловчи тушунарли схема мавжуд.

Муаллиф:

Радек Малый

Иллюстраторлар:

Иржи Грбавчик, Павел Дворский

ИСБН:

978-5-00116-466-1

Олимлар турли биологик турларнинг бешта энг йирик оммавий қирилиб кетишини ажратиб кўрсатишади. Уларнинг барчаси ўнлаб ва юзлаб миллион йиллар олдин, инсон пайдо бўлишидан олдин содир бўлган. Энг йириги 252 миллион йил олдин Пермь-триас даврида содир бўлган бўлиб, унда денгиз ҳайвонларининг 90 фоизигача ва қуруқликдаги умуртқалиларнинг қарийб 70 фоизи қирилиб кетган. У 60 минг йил давом этган. Фалокатнинг асосий сабаби Сибирдаги улкан вулқон отилишлар бўлган.

Илмий дунёдаги баъзи олимлар ҳозир инсон фаолияти туфайли содир бўлаётган олтинчи оммавий қирилиб кетиш кетаётганини ҳисоблашади. Ҳозирча биз унинг бошланишидамиз, аммо агар суръат яна бир неча юз йил давом этса, биз иккинчи минг йилликнинг ўрталарига келиб ҳаётнинг 75 фоизигача йўқ қилинишига эришамиз.

Радек Малый — чех ёзувчиси ва таржимони. Муаллиф профессионал мукофотларга сазовор бўлган болалар китобларида илмий ишончлиликни бадиий ҳикоя билан бирлаштиришга ҳаракат қилади. Яъни, Малый олим эмас, лекин бу қўрқинчли эмас, чунки илмий муҳаррир ролини таниқли фан оммалаштирувчиси Александр Толмачёв бажарган. Тўғри, унинг ҳам илмий даражаси йўқ, лекин у биология, зоология, эволюция бўйича кўплаб маърузалар ўқийди ва болалар ўртасида маърифатпарварлик учун турли илмий мукофотлар билан тақдирланган.

Болалар учун жуда мос келадиган катта форматдаги нашр. У бой тасвирланган ва мукаммал безатилган. Китобнинг ҳар бир боби қирилиб кетган битта ҳайвон ҳақида ҳикоя қилади — бутун саҳифани эгаллаган катта иллюстрация ва бошқа техникада бажарилган қўшимча кичик расмлар билан. Дунё харитасида ўқувчиларга бахтсиз жонзотнинг собиқ яшаш жойи кўрсатилади. Биз бу қандай ҳайвон бўлганини ва нима сабабдан қирилиб кетганини билиб оламиз. Ҳар доим ҳам инсон фаолияти тўғридан-тўғри сабаб бўлмаган — баъзи ҳолларда бутун бир тур иқлим ёки янги касалликлар туфайли ер юзидан ғойиб бўлган.

Ҳайратланарлиси, муаллиф ҳар бир сутмизувчи, қуш ёки ҳашарот ҳақида илгари, эҳтимол, эшитмаган қизиқарли нарсаларни топиб гапириб берган.

Масалан, олимлар қадимги одамлар мамонтларни катта чуқурга ҳайдаб овлаган деган назарияни рад этишди. Охирги мамонтлар милоддан аввалги 2000 йилда Врангель оролида қирилиб кетгани эса, улар расман қадимги мисрликлар даврида яшаганини кўрсатади. Бу вақтда Критда Мино цивилизацияси вужудга келаётган, Бобил аллақачон мавжуд эди, «британияликлар» эса Стоунхенжни қуришда давом этишаётганди.

Ва китобда бундай ҳикоялар жуда кўп! Масалан, ёқимли лемурлар, улардан бири — мегаладапис — аллақачон йўқ бўлиб кетган, ўз номини вафот этган одамларнинг руҳларини англатувчи қадимги Рим сўзидан олган. Агар сиз Мадагаскарнинг қоронғи кечасида дарахтдаги лемурни кўрган бўлсангиз, нима учун бу ном жуда мос келишини тушунасиз.

Ёки кичик Маврикий оролида яшаган, иккинчи бўғинга урғу бериладиган Додо қушининг тарихи. XVI асрда уни португаллар кашф этишган. Улардан кейин оролда голландлар пайдо бўлиб, плантациялар учун ўрмонларни кесишни бошлашди ва аста-секин соддадил қушни табиий яшаш муҳитидан маҳрум қилишди. Одамлар билан бирга Маврикийга сузиб келган мушуклар, каламушлар, чўчқалар ва итлар ҳам додонинг йўқ бўлиб кетишига шерикдирлар. Улар тўғридан-тўғри ерда жойлашган додо уяларини вайрон қилишган. Урғочиси эса ҳар бир циклда атиги битта тухум қўйган. Омон қолиш учун деярли ҳеч қандай имконият йўқ эди.

Бошқа бир қушча — Стефен бутазор крапивники — маёқ назоратчиси оролга ҳомиладор бўлиб чиққан ягона мушукни олиб келгани сабабли қирилиб кетди. У деярли уча олмайдиган қушларни овлай бошлади, чунки илгари уларнинг ҳаётига ҳеч ким таҳдид солмаган эди. Қиришни эса мушукнинг ёввойи бўлиб кетган авлодлари давом эттириб, охирига етказишди.

Аммо менинг энг севимли ҳикоям — оддий чигиртка ҳақида. Ядро урушидан кейин фақат сувараклар қолади ва уларни албатта чигирткалар бошқаради деб ўйлайдиганларни ёқимсиз кашфиёт кутмоқда. 1902 йилда Қояли тоғлар чигирткаси йўқ бўлиб кетди. Бундан атиги 20 йилдан кўпроқ вақт олдин АҚШ бўйлаб узунлиги деярли 3 000 км ва кенглиги 177 км бўлган — Калифорния штатидан каттароқ «Альберт тўдаси» ҳаракатланган эди. Ундаги ҳашаротлар сони тахминан 3 триллион донани ташкил этган, бу Ўзбекистоннинг АҚШ долларидаги 20 та ЯИМига тенг — ҳақиқий Миср балолари. Тахмин қилиш қийин эмаски, бунча миқдордаги чигиртка фермерларга баъзи муаммоларни туғдирган ва улар уни йўқ қилишга киришишган. Асосан тухум қўйилган жойлар йўқ қилинган, бу эса популяциянинг кескин камайишига олиб келган. Ҳеч ким бунча миқдордаги ҳашаротни қачондир бутунлай қириб ташлаш мумкин деб ўйламаган, шунинг учун одамлар ўзларини тийишмаган — ва кутилмаганда ҳаммасини йўқ қилишган.

«Йўқ бўлиб кетган ҳайвонлар китоби»даги охиргиси — неандерталдир. Бу турдаги одамлар Homo sapiens билан эволюцион пойгада рақобатга бардош бера олишмади ва келажак йўлини аждодларимизга бўшатиб беришди.

Китобнинг шубҳасиз афзалликларидан бири — унинг иллюстрацияларидир. Улар устида ҳайвонларни, биринчи навбатда қирилиб кетган турларни реконструкция қилишга ихтисослашган ва музейлар ҳамда болалар адабиёти нашриётлари билан ҳамкорлик қиладиган рассом-анималист Иржи Грбавчик ишлаган.

Унинг жуда қизиқарли, камдан-кам учрайдиган услуби бор: одатий бўёқ суртиш ўрнига нуқталар қўйишдан фойдаланилади. Шу сабабли иллюстрациялар, айниқса уларнинг фони худди бироз порлаётгандек туюлади. Бу Жорж Сёранинг пуантилизмини эслатади. Албатта, ҳозир исталган жонзотни жуда реал тасвирлаш учун уч ўлчамли графика имкониятларидан фойдаланиш мумкин, аммо инсон қўли билан қилинган иш мутлақо бошқача ҳиссиётларни узатади.

Китоб деярли ҳар қандай ёшдаги болалар учун мос келади, чунки улар расмларни томоша қилишлари мумкин, катта бўлганларида эса уларга матнни ҳам ўқиб бериш мумкин. Мустақил ўқиш учун тахминан 9–10 ёшли болаларга тавсия қилиш мумкин, чунки қирилиб кетиш мавзуси ўлим ва ўлим кўрсаткичи, жумладан, одамларнинг ўлими билан боғлиқ. Ўқишни бошлашдан олдин бола бунинг нима эканини тўлиқ англамаса ҳам, ҳеч бўлмаганда бу ҳақда қандайдир, ҳатто «болаларча» тасаввурга эга бўлиши мақсадга мувофиқдир.

Сиз эса ҳозирча болаларга китоб ўқиш одатини йўқотманг ва уларни ажойиб китоблар ва янги ҳикоялар билан қизиқтиринг.