Сув лимит бўйича
Сув танқислиги Ўзбекистон иқтисодиёти учун асосий хавфлардан бирига айланмоқда. Мамлакат расмийлари сув ресурсларини бошқариш қоидаларини қайта кўриб чиқмоқда ва уларни тежаш бўйича хорижий тажрибани ўрганмоқда. Аммо зарур ўзгаришлар кўлами фақат сув етишмовчилиги билан эмас, балки инфратузилманинг аҳволи, қишлоқ хўжалигининг юқори сув сиғими ва аҳоли томонидан ортиб бораётган юк билан ҳам белгиланади.
Сентябрь ойида Ўзбекистон сув ресурсларини бошқариш бўйича мутахассислар делегацияси Израильда бўлди. Ташриф иштирокчилари сувни тежаш, суғориш, мониторинг қилиш ва сувдан қайта фойдаланишнинг замонавий ёндашувлари билан танишдилар. Шунга ўхшаш вазифалар билан Ўзбекистон делегациялари Миср ва Польшага йўл олди.
Ўзбекистон раҳбариятининг сув секторига бўлган юқори эътибори 2025 йил 31 октябрда кучга кирган янги Сув кодексида ўз ифодасини топди. Ҳужжатда давлат-хусусий шерикликни жорий этиш, сув ресурсларини бошқаришнинг маъмурий-ҳудудий тамойилидан гидрографик тамойилига ўтиш, шунингдек, сувни олишнинг барча нуқталарида уни мажбурий ҳисобга олиш назарда тутилган.
Кечиктиришнинг баҳоси ҳақида 2026 йил 16–18 июнь кунлари бўлиб ўтган V Тошкент халқаро инвестиция форуми иштирокчилари гапирдилар. Тақдим этилган эксперт баҳоларига кўра, агар сув секторидаги ҳозирги тенденциялар сақланиб қолса, Ўзбекистон иқтисодиёти яқин 15 йил ичида фалаж бўлиб қолиш хавфи остида қолади. Boston Consulting Group (BCG) экспертлари, хусусан, энг ёмон сценарийда 2040 йилга бориб сув ресурсларининг йиллик танқислиги 22 куб км га етишини прогноз қилмоқдалар.
Ижтимоий оқибатлар ҳам камроқ оғир бўлмаслиги мумкин. Жорий тенденциялар сақланиб қолган тақдирда, 2050 йилга бориб 5 миллионга яқин мажбурий кўчирилган шахслар пайдо бўлиши кутилмоқда, уларга «иқлим мигрантлари» мақоми берилиши мумкин. Бу Қорақалпоғистон Республикаси, Жиззах, Навоий ва Сирдарё вилоятлари аҳолисининг умумий сонига ёки Ўзбекистон аҳолисининг 14 фоизига тенгдир.
Республика сув ресурсларининг асосини трансчегаравий дарёлар, биринчи навбатда, энг йирик учта — Амударё, Сирдарё ва Зарафшон ташкил этади. Умумий тузилмага вақтинчалик сув оқимлари ва оқова сувлар ҳам киради. Ишлатиладиган сув ресурсларининг ўртача йиллик ҳажми 51–55 куб км бўлганда, тахминан 80–85% Амударё ва Сирдарё ҳиссасига тўғри келади. Тахминан 70 та сунъий сув омборлари асосан суғориш учун мўлжалланган.
Истеъмолчилар сувни бир нечта манбалардан оладилар. Бириктирилган сув таъминоти тизими ер усти сувларини, ер ости сувларининг фойдаланиш заҳираларини ва коллектор-дренаж сувларидан қайта фойдаланишни бирлаштиради. Бироқ, охирги икки манбанинг умумий ҳиссаси кичик бўлиб қолмоқда: у йилига 2–2,5 куб км дан ошмайди.
Чучук ва сал тузланган ер ости сувларининг потенциал табиий заҳиралари йилига 27,6–31,2 куб км га баҳоланмоқда. Шу билан бирга, улар Ўзбекистон ҳудуди бўйлаб жуда нотекис тақсимланган. Ер ости сувлари умумий фондининг камида 40 фоизи Тошкент ва Самарқанд вилоятларида жамланган, баъзи баҳолашларга кўра, уларнинг улуши 50 фоизга яқинлашмоқда.
Вазиятни иқлим ўзгариши янада оғирлаштирмоқда. Музликларнинг эриши ва қор қопламининг қисқариши сув ресурсларининг тўлинишида ўз аксини топмоқда. Марказий Осиё давлатлари мустақилликка эришгандан бери минтақадаги музликлар майдони камида 25 фоизга камайди. Қисқариш Сурхондарё ва Қашқадарёнинг кичик музликларига ҳам таъсир қилди.
Шу билан бирга, сувдан самарасиз фойдаланиш соҳанинг асосий муаммоларидан бири бўлиб қолмоқда. Ўртача ҳисобда сув сарфининг 90% га яқини қишлоқ хўжалигига тўғри келади. Ўзбекистонда бир гектарга тўғри келадиган солиштирма сарф технологик ривожланган мамлакатларга қараганда 2–2,5 баравар юқори.
Марказий Осиёда энг йирик сув истеъмолчиси бўлиб қолаётган Ўзбекистон анъанавий равишда ҳам минтақада, ҳам дунёда сув танқислиги энг ўткир бўлган мамлакатлар қаторига киради. Аҳолининг узлуксиз ўсиши сув инфратузилмасига тушадиган юкнинг критик даражагача ошиши хавфини туғдиради. Расмийлар учун бу истеъмолчиларни таъминлаш аҳволи боғлиқ бўлган иншоотлар, тармоқлар ва хизмат кўрсатиш ускуналарини модернизация қилиш масаласини айниқса ўткир қилиб қўяди.
Сув хўжалигини ривожлантириш дастурининг етарлича молиялаштирилмагани коммунал ускуналар ва муҳандислик коммуникацияларининг эскиришига олиб келди. Сув таъминоти иншоотларининг 40% га яқини, сув ўтказгичларнинг 32% ва сув қувурлари тармоқларининг 36% таъмирлашга ёки пўлакча алмаштиришга муҳтож. Сув чиқариш тизимида канализация тармоқларининг 25% ва канализация коллекторларининг 31% янгиланишни талаб қилади.
Ўзбекистон сув инфратузилмасини модернизация қилиш учун инвестицияларга бўлган умумий эҳтиёж тахминан 40 миллиард долларга баҳоланмоқда. Шу билан бирга, бундай молиялаштиришни ким ва қайси маблағлар ҳисобидан таъминлаши бўйича ҳозирча аниқлик йўқ. Таҳлилчилар сувдан самарасиз фойдаланишдан кўриладиган йиллик молиявий йўқотишларни 5 миллиард долларга баҳолашмоқда. Ушбу йўқотишлар фонида инвестиция манбаларини излаш Тошкент сув сиёсатининг асосий амалий масалаларидан бирига айланмоқда.