Сурункали чарчоқ: биринчи навбатда қайси гормонларни текшириш керак?

**Сурункали чарчоқ: аввало қайси гормонларни текшириш керак?**

Замонавий ҳаёт стресс, иш, уй юмушлари, кўплаб вазифалар ва ахборот оқими билан тўла. Шу сабаб тикланишга вақт ажратиш айниқса муҳим: етарлича ухлаш, дам олиш, сайр қилиш ва имкон қадар жисмоний фаолликни унутмаслик керак. Оғир иш куни ёки бошқа юкламадан кейин кечга бориб чарчаш мутлақо табиий ҳолат. Одатда эрталаб яна ўзингизни яхши ҳис қилиш учун озгина дам олиш ёки яхши ухлашнинг ўзи кифоя.

Оддий чарчоқ аста-секин йиғилиб, сурункали тус олиши мумкин. Бу бир кунда юз бермайди: маълум муддат давомида организм дам олиш етишмовчилигини ички тизимлар, жумладан эндокрин тизимнинг кучлироқ ишлаши ҳисобига қоплайди. Бундай даврнинг қанча давом этиши жуда индивидуал бўлиб, кўплаб омилларга боғлиқ.

**Агар шикоят доимий чарчоқ бўлса, қайси таҳлиллардан бошлаш керак?**

Агар одам етарлича ухласа ва дам олса ҳам, дармонсизлик ҳисси сақланиб қолса, шифокорга мурожаат қилиш керак. Айниқса, чарчоқ эрталабдан сезилса ёки ҳатто арзимас жисмоний ёхуд ҳиссий зўриқишдан кейин ҳам пайдо бўлса.

Бундай ҳолатда биринчи навбатда қалқонсимон без функсиясини текшириш лозим. Унинг гормонлари етишмаслиги жисмоний ва ақлий иш қобилиятининг пасайиши билан кечиши мумкин. Бироқ доимий чарчоқ сабаби ҳар доим ҳам эндокрин тизим билан боғлиқ бўлавермайди. Масалан, айниқса аёлларда энг кўп учрайдиган сабаблардан бири камқонлик (анемия) ҳисобланади. Шунинг учун аниқ текширувларни шифокор билан бирга, бошқа шикоят ва аломатларни ҳисобга олган ҳолда танлаган маъқул.

**Қалқонсимон без ва сурункали чарчоқ ўртасида қандай боғлиқлик бор?**

Қалқонсимон без гормонлари организмнинг ҳаётий муҳим функсияларини қўллаб-қувватлаш учун зарур. Улар моддалар алмашинуви жараёнларида, юрак фаолиятида, қон босимини меъёрда ушлаб туришда ва юрак ритмини тартибга солишда иштирок этади. Қалқонсимон без гормонлари етишмаганда жисмоний ва ақлий иш қобилияти пасайиши мумкин. Шу боис унинг функсиясини текшириш куч ва энергия доимий етишмаслиги сабабларини излашда биринчи қадамлардан бири бўлиши мумкин.

Шу билан бирга, қалқонсимон без фаолияти стресс ва ҳордиқ етишмаслиги каби ташқи омиллар таъсирига камроқ учрайди. Демак, сурункали чарчоқнинг ўзи муаммо айнан қалқонсимон безда эканини англатмайди.

**Чарчоқ кортизол ва сурункали стресс билан боғлиқ бўлиши мумкинми?**

Сурункали стресс ва ҳордиқнинг доимий етишмаслиги ҳақиқатан ҳам инсоннинг умумий аҳволига таъсир қилади. Агар одам бундай режимда узоқ яшаса ва тикланиш учун вақт ажратмаса, одатий чарчоқ аста-секин сурункали тус олиши мумкин. Маълум вақт давомида организм ички жараёнлар, жумладан эндокрин тизим зўриқиши ҳисобига ҳордиқ етишмовчилигини қоплайди. Бу даврнинг давомийлиги ҳар кимда турлича бўлади.

Аммо бундан сурункали стресс ҳолатида дарҳол кортизолга таҳлил топшириш керак, деган хулоса чиқмайди. Буйрак усти безлари иши ташқи омиллар таъсирига камроқ учрайди ва уларнинг фаолияти бузилиши жуда кам кузатилади. Шифокор тавсиясисиз одатий амалиётда кортизол даражасини текшириш кўпинча ўзини оқламайди, натижани нотўғри талқин қилиш эса фақат кераксиз стрессни ошириши мумкин.

Буйрак усти безлари гормонларини текшириш заруратини эндокринолог қабулда симптомларга қараб белгилайди. Масалан, уларнинг етарли ишламаслиги белгиларидан бири қон босимининг пасайишга мойиллиги бўлиши мумкин.

**Агар чарчоқ сикл, уйқу ва кайфият ўзгаришлари билан бирга кечса, жинсий гормонларни текшириш керакми?**

Агар одам доимий равишда тўйиб ухламаса ёки ёмон ухласа, жинсий гормонлар секрециясининг сиркад ритмлари бузилиши мумкин. Либидо пасайиши, аёлларда ҳайз сикли ўзгариши, ҳомиладор бўлишда қийинчиликлар юзага келиши мумкин.

Агар доимий чарчоқ билан бирга аёлларда ҳайз сикли бузилиши кузатилса, эркакларда эса жинсий функсия пасайса, бу ҳақда шифокорга айтиш керак. Айниқса, бир вақтнинг ўзида тез-тез бош оғриғи ҳам пайдо бўлса. Бундай шикоятларда шифокор жинсий гормонларни текшириш учун қон таҳлилини тайинлаши мумкин.

**Одамлар қандай таҳлилларни зарурациз топширишади?**

Бунга яққол мисол — кортизол таҳлили. Кортизол стресс билан боғлиқ бўлгани учун доимий чарчоқ пайтида уни текшириш тушунарли. Аммо шифокор тавсиясисиз бундай текширув ўтказиш кўпинча ўзини оқламайди.

Буйрак усти безлари фаолиятининг бузилиши жуда кам учрайди. Уларнинг функсиясини ҳақиқатан ҳам текшириш керак-керакмаслигини эндокринолог қабул пайтида симптомларни баҳолаш орқали аниқлай олади. Кортизол таҳлилини мустақил топшириш ва натижани нотўғри талқин қилиш фақат кераксиз стрессни ошириши мумкин.

**Агар таҳлиллар меъёрда бўлса-ю, аммо чарчоқ сақланиб қолса — кейин нима қилиш керак?**

Агар барча гормонлар меъёрда бўлса, бу яхши янгилик. Демак, чарчоқнинг бошқа сабабларини излаш керак. Эндокринолог умумий амалиёт шифокорига мурожаат қилишни ва текширувни у билан бирга давом эттиришни маслаҳат бериши мумкин.

Доимий чарчоқ сабаблари кўп. Масалан, аёлларда кўп учрайдиган камқонлик (анемия). Яна бир сабаб депрессия бўлиши мумкин.

Бундан ташқари, сабаб ҳар доим ҳам касалликда бўлавермайди. Уйқу ва дам олиш учун етарли вақт ажратилаётганига эътибор бериш лозим. Меъёридаги жисмоний фаоллик, сайр қилиш, табиат қўйнида дам олиш ва тўлақонли уйқу кундалик зўриқишлардан кейин тикланишга ёрдам беради.

Доимий чарчоқ кундалик ҳаётнинг одатий қисмига айланиб қолди. Аммо инсон етарлича ухлаб, дам олса-ю, барибир мадори бўлмаса, яхшиси шифокорга мурожаат қилиб, тавсия этилган текширувлардан ўтгани маъқул.