“Сунъий интеллект стратегик инфратузилмага айланмоқда” — ИСТ Веек Узбекистан экспертлари

“Сунъий интеллект стратегик инфратузилмага айланмоқда” — ИСТ Веек Узбекистан экспертлари

Рақамлаштириш соҳасидаги давлат сиёсати, бизнесга сунъий интеллектни жорий этиш бўйича амалий мисоллар ва технологиялар бозорининг монополлашуви хавфлари ИСТ Веек Узбекистан доирасида ўтган Футуре Интеллигенсе панел сессиясида муҳокама қилинди.

Муҳокамада тегишли давлат органлари, халқаро технологик компаниялар, маҳаллий стартаплар ҳамда банк сектори вакиллари қатнашди.

Рақамли технологиялар вазирлиги Ҳуавеи ва Глобал Сомпутинг Сонсортиум билан ҳамкорликда Узбекистан АИ Вҳите Папер (“Ўзбекистоннинг сунъий интеллект бўйича оқ китоби”) ҳужжатини тайёрлаётгани ҳақида рақамли технологиялар вазирининг биринчи ўринбосари маълум қилди.

Тўрт йил аввал шунга ўхшаш ҳужжат — “Электрон ҳукумат бўйича оқ китоб” — давлат хизматларини ривожлантириш бўйича йўл харитасига асос бўлган эди.

Янги “Оқ китоб” мамлакатда СИни ривожлантиришни, 2030-йилгача бўлган давр учун тасдиқланган СИ технологияларини ривожлантириш стратегиясига мувофиқ, алоҳида ташаббуслардан тизимли жорий этишга ўтишни мақсад қилади.

Ҳужжат миллий экотизимга холис баҳо бериб, унинг кучли жиҳатлари ва чекловларини аниқлайди, шунингдек, технологиялар энг катта амалий самара бериши мумкин бўлган йўналишларни кўрсатади.

Бундан ташқари, АИ Вҳите Папер технологик компаниялар ва хорижий инвесторлар учун имкониятлар харитасига айланиши мумкин, чунки у уларга “тушунарли манзара” — давлат устуворликлари, инфратузилма ҳолати, истиқболли тармоқлар, кадрлар салоҳияти ва бозорларни ривожлантиришнинг узоқ муддатли йўналишларини кўриш имконини беради.

“Шу билан бирга, биз учун умумий тавсиялар тўпламини эмас, балки давлат органларига қарорлар қабул қилишда, бизнесга ривожланишнинг янги йўналишларини топишда, инвесторларга эса аниқ имкониятларни кўришда ёрдам берадиган ищи ҳужжатни олиш муҳим. Айнан шунинг учун лойиҳа тармоқ кейслари, инфратузилма таҳлили ва натижаларни баҳолаш воситаларини ўз ичига олади”, — дея хулоса қилди Пекос.

Ягона интерактив давлат хизматлари порталининг (МйГов) ривожланиши ва СИ фуқароларнинг давлат билан ўзаро муносабатларини қандай ўзгартириши ҳақида ҳам сўз юритилди.

Унинг сўзларига кўра, сўнгги бир йил ичида платформа 66 миллиондан ортиқ мурожаатни қабул қилган, ҳар куни ундан 250 мингдан ортиқ киши фойдаланмоқда. МйГов мобил иловасини 16 миллиондан ортиқ фойдаланувчи ўрнатган. Иловада 667 та хизмат мавжуд бўлиб, бу электрон давлат хизматларининг қарийб 72 фоизини ташкил этади; улардан фойдаланиш учун энди идораларга бориш шарт эмас.

Абдуфаттоҳовнинг таъкидлашича, экотизим идоравий хизматларни “ягона дарча”га бирлаштириш босқичини якунлаб, инсоннинг ҳаётий вазиятларини ҳисобга оладиган хизматларга ўтмоқда.

“Бугунги кунда „уч қадам“ тамойили асосида 200 дан ортиқ хизмат соддалаштирилди. Турли идораларнинг бир нечта тартиб-қоидаларини бирлаштирган 130 дан ортиқ композит хизмат жорий этилди. 21 та проактив хизмат йўлга қўйилди — бунда давлат фуқаронинг аризасини кутиб ўтирмасдан, хизматни унга ўзи таклиф этади. Илгари идорама-идора юриб йиғишга тўғри келган 150 дан ортиқ маълумотнома бекор қилинди. Буларнинг барчаси 160 дан ортиқ ахборот тизими билан интеграция қилингани ҳисобига ишламоқда. Бу идоралараро ўзаро ҳамкорликнинг технологик асосидир”, — деди у.

Платформанинг яқин келажакдаги режаларига СИга асосланган учта лойиҳани ишга тушириш киради: МйГов АИ Ассистант овозли ва матнли ёрдамчиси, МйГов Спееч то Техт аризаларни овозли тўлдириш тизими ҳамда Досумент АИ ҳужжатларни таниб олиш хизмати.

Шунингдек, яна 80 та проактив ва композит хизматни яратиш, 80 та хизматни кўрсатиш муддатини қисқартириш ва 25 та давлат хизмати нархини пасайтириш режалаштирилмоқда. Шу билан бирга, энг кўп талаб қилинадиган 20 та тартиб-таомил портал орқали онлайн форматга ўтказилади — бунда шахсан ташриф буюриш талаб этилмайди.

Бунга параллел равишда, давлат хизматларини кўрсатишнинг анъанавий марказлари ҳам ўзгаради. Улар рақамли макон форматига ўтказилади, у ерда фуқаролар терминаллар орқали хизматлардан мустақил фойдаланиши мумкин бўлади, ходимларга эса менторлик роли берилади.

2025-йилда Сунъий интеллектни ривожлантириш алянси ташкил этилганидан буён унга 40 та ташкилот, жумладан, давлат идоралари, хусусий компаниялар ва университетлар қўшилди, дея маълум қилди АИ Аллиансе директори.

Унинг тушунтиришича, ташкилотнинг вазифаси бозор иштирокчиларини ягона майдонда бирлаштириш ва уларга тажриба алмашиш имконини яратишдир.

“Ҳеч қайси тармоқ бу соҳани ёлғиз ўзи ривожлантира олмайди: давлат органлари тартибга солиш асосларини белгилайди, хусусий бизнес жорий этиш драйвери сифатида майдонга чиқади, университетлар эса соҳани кадрлар билан таъминлайди”, — деди Муҳитдинов.

Унинг сўзларига кўра, ташкилот амалий ташаббусларга эътибор қаратмоқда.

“Беш миллион СИ етакчиси” дастури доирасида жорий йилда ҳудудлардан 1000 га яқин ёш ушбу соҳада ўз малакасини оширди.

Яна бир муҳим лойиҳа мамлакатнинг 11 та ҳудудида ўтказилган Миллий АИ-хакатон бўлди. Муҳитдиновнинг таъкидлашича, ҳудудлар салоҳиятини намойиш этиш мақсадида Тошкентдаги босқични ўтказиш атайлаб финалга қолдирилган. Танлов 200 га яқин прототип тайёрлаган 3000 дан ортиқ иштирокчини бирлаштирди, финалдан сўнг жамоаларнинг бир қисми венчур фондларидан 20−30 минг доллар миқдорида сармоя олди.

Ефей Сун суперилова тамойили асосида қурилган Алипай экотизими бугунги кунда 4 миллионта мини-дастургача кенгайганини маълум қилди.

Хизматлар мажмуасида ҳаракатланишни енгиллаштириш учун компания фойдаланувчи тажрибасига ёндашувни ўзгартирмоқда — бозор анъанавий тугма ва менюли интерфейслардан СИнинг агент моделларига ўтмоқда. Бундай ёндашувда мижоз энди керакли бўлимларни мустақил қидириши шарт эмас — платформа билан ўзаро алоқа рақамли ёрдамчи билан табиий мулоқот орқали амалга оширилади, у эса керакли ҳаракатларни ўзи бажаради.

Анвар Нарзуллаев ишга жойлашишга тайёрлашнинг тўлиқ автоматлаштирилган тизими жорий этилгани ҳақида сўзлаб берди. Техник суҳбат ва кейсларни ҳал қилишдан тортиб, номзоднинг хулқ-атворини таҳлил қилувчи видеоинтервюгача бўлган барча босқичлар тил моделларидан фойдаланган ҳолда ўтказилади. Умуман олганда, платформадан шу кунгача 70 мингдан ортиқ битирувчи ўтган.

Компания СИни жорий этишдан энг сезиларли самарага ички жараёнларда эришди. Нарзуллаевнинг сўзларига кўра, Моҳирдев дастурчилар жамоаси икки кишига қисқартирилди: техник режани тасдиқловчи тимлид ва натижани қабул қилувчи сифат муҳандиси (ҚА). Фронтенд ва баскенд учун барча кодни СИ яратади.

Натижада янги функсияларни ишлаб чиқиш вақти 67 баробарга қисқарди — ўртача муддат 14 кундан 4−6 соатгача камайди. Бундан ташқари, компанияда МСП орқали таҳлилий сўровларни бажариш имкониятига эга бўлган ҳамда СРМ, молиявий тизимлар ва юридик ҳужжатларни бирлаштирган ягона маълумотлар омбори яратилди.

Спартак Тетрашвили “сунъий интеллект” атамасидан ҳиссий умидлар даражасини пасайтиришга чақирди.

“Сунъий интеллект, менимча, маркетинг мақсадидаги ном, чунки у [классик маънода] мавжуд эмас. Бугунги кунда биз шундай деб атаётган нарсалар — маълумотларни жуда самарали қайта ишлашга қодир бўлган ўта кучли моделлардир”, — деди у.

Тетрашвили СИнинг пайдо бўлишини 50 йил олдин, молия сектори қўлда ҳисоблашдан автоматлаштиришга ўтаётган пайтда компютерларнинг жорий этилиши билан қиёслади.

ТБС Банк СИ асосида мижозлар билан ўзаро алоқа қилишнинг учта асосий ссенарийсини ажратиб кўрсатади:

Ички жараёнларни автоматлаштириш учун банкда алоҳида “СИ-лаштириш” департаменти ташкил этилди, кейинги асосий йўналиш эса СИ агентлари бўлади. Сўнгги уч йил ичида банкнинг ушбу технологияларга киритган сармояси камида 15 млн долларни ташкил этди, деди Тетрашвили.

“[Бу] кичик сумма эмас, лекин биз албатта катта фойда кўряпмиз. Эҳтимол, бу фойда тўғридан-тўғри рақамларида акс этмас, лекин бу — келажак. Агар бугун компютер сотиб олмасанг, эртага ундан қандай фойдаланишни тушунмайсан. Шунинг учун биз янгилик ва инновациялар бор жойда бўлишимиз керак деб ҳисоблаймиз”, — дея хулоса қилди у.

Руслан Намозов компания фақат технологияларни жорий этишдан келадиган бизнес самарасига эътибор қаратишини таъкидлади. Электрон тижорат учун энг катта қийматни қидирув ва шахсий тавсиялар алгоритмлари, шунингдек, контентни модерация қилиш учун генератив моделлар ташкил этади.

Унинг сўзларига кўра, компаниядаги барча СИ ечимлари мажбурий маркетинг синовларидан ўтади, чунки асосий хавфлар маҳсулотларни кенгайтиришда намоён бўлади.

“Ҳамма нарсани СИ токенлари билан тўлдириш мумкин, лекин у самарали бўлмаса, бундан ҳеч қандай маъно йўқ. Иккинчи муаммо — маълумотлар хавфсизлиги. Кичик ҳажмда ишлайдиган ечимлар ва кенг кўламли оқимда ишлайдиган ечимлар мутлақо турли нарсалар, чунки барча кутилмаган вазиятларни ҳисобга олиш керак”, — деди Намозов.

СИ анъанавий таълим тамойилларини ўзгартираётганини таъкидлади. Илгари 30 кишидан иборат бутун синф бир хил ўқитувчини тинглаган бўлса, энди СИ шахсийлаштирилган таълимни жорий этиш имконини бермоқда.

“СИ ёрдамида биз ниҳоят ҳар бир кишига шахсийлаштирилган билимларни тақдим эта оламиз. Бу 30 киши бир аудиторияда ўтириши, лекин маълумотни айнан ўзига мос шаклда олиши мумкин. Футболга қизиққан талаба худди шу физика қонунини футболдан олинган мисоллар орқали, мусиқага қизиққан талаба эса мусиқа орқали ўрганиши мумкин”, — дея тушунтирди у.

ИТ-мутахассисларни тайёрлаш ҳақида гапирар экан, Абдуллаев иккита асосий жиҳатни ажратиб кўрсатди. Биринчидан, бизнес СИ стекини ҳар бир неча ҳафтада янгилаб туради, шунинг учун олийгоҳлар ўқув дастурларини тезда мослаштириши керак. Шу мақсадда Инҳа университетида ИТ-компаниялар раҳбарлари ва экспертларидан иборат Саноат маслаҳат кенгаши (Индустрй Адвисорй Боард) ташкил этилган.

Иккинчидан, иш берувчилар тобора кўпроқ бошланғич дастурчиларни ёллашдан бош тортмоқда ва “мидл” даражасидаги мутахассисларга бўлган талабни пасайтирмоқда, шу сабабли олийгоҳлар нафақат код ёза оладиган, балки СИ ёрдамида тайёр маҳсулотлар яратиш жараёнини бошқара оладиган кадрларни тайёрлаши керак.

Ўқитишни мослаштиришга мисол сифатида маърузачи университетдаги амалий ҳолатни келтирди: талабаларга ишлаб чиқиш учун одатда бир ой вақт кетадиган топшириқ берилади, лекин уни икки соатлик машғулотда бажариш сўралади. Асосий шартлар — жамоада фаол ҳамкорлик қилиш ва СИ воситаларидан мажбурий фойдаланиш.

Фаррух Қорабоев ўз маърузасини СИ даврида бозорларни тартибга солиш ҳамда технологияларни монополлаштириш ва монополияга қарши сиёсат масалаларига бағишлади.

“Бугунги кундаги асосий масала — СИни ким назорат қилиши эмас, балки қарорларни аллақачон СИ қабул қилаётган бозорларни ким назорат қилишидир”, — деди у.

Ушбу тезиснинг тасдиғи сифатида Қорабоев Гарвард университети ва Пенсилвания штати университетининг 2024-йилда чоп этилган тадқиқотини келтирди. Тажриба давомида бир-бири билан тўғридан-тўғри алоқа каналига эга бўлмаган иккита СИ агенти фойдани максималлаштириш мақсадида нархларни мустақил равишда белгилаган. Натижада улар ўта рақобатбардош нархларга келишган, узоқ муддатли даромадлиликка мўлжал олинганда эса умумий фойда монополист даражасига яқинлашган. Шу билан бирга, ушбу ҳолатда монополияга қарши назоратнинг классик механизмлари ишламайди, чунки алгоритмлар ўртасида юридик жиҳатдан тил бириктириш ёки ёзишмалар факти бўлмаган.

Қорабоев, шунингдек, етакчи технологик гигантларда ресурсларнинг мисли кўрилмаган даражада тўпланганини таъкидлади. 2026-йилда Амазон, Алпҳабет, Мисрософт ва Мета биргаликда капитал харажатларга тахминан 725 млрд доллар сарфлашни режалаштирмоқда, уларнинг катта қисми СИ инфратузилмасини ривожлантириш билан боғлиқ. Бу ўтган йилги кўрсаткичдан 77 фоизга кўпроқ.

Давлатнинг роли ҳақидаги саволга жавоб берар экан, Қорабоев СИ тўғрисидаги алоҳида қонунни шошилинч қабул қилишдан тийилишга чақирди. У мисол тариқасида Европа Иттифоқини келтирди, бу ерда қатъий АИ Аст маҳаллий технология соҳасини чеклаб қўйди ва бунинг оқибатида Европа компаниялари Америка ҳамда Хитойдаги рақобатчиларидан орқада қола бошлади.

Рақобатни ривожлантириш қўмитаси вакили қатъий тартибга солиш ўрнига турдош қонунчиликни кучайтиришни таклиф қилди.

Монополияга қарши назорат борасида Қорабоев рақобат тўғрисидаги қонунни “квазибирлашувлар” тушунчаси билан тўлдириш тарафдори бўлди — бу “лицензия плюс жамоа” шаклидаги битимлар бўлиб, улар ёрдамида технологик корпорациялар стандарт келишиш тартиб-қоидаларини четлаб ўтади.

Нарх алгоритмлари соҳасида у компанияларга тизимларни фақат 12 ойдан эски маълумотлар асосида ўқитиш мажбуриятини юклашни, монополияга қарши органга эса ёқилғи, авиачипталар ва семент каби консентрациялашган бозорларда алгоритмлар журналларини сўраш ҳуқуқини беришни таклиф қилди.

Қорабоевнинг фикрича, моделларни ўқитиш учун давлат хизматларидан фуқароларнинг шахсий маълумотларини узатиш фақат фойдаланувчиларнинг аниқ розилиги билангина амалга оширилиши керак.

Амалдор суверен СИни ривожлантиришни ҳам муҳим деб ҳисоблайди. Давлат сектори учун у йирик ва қиммат тизимлар ўрнига дистилляция усули билан олинган ихчам моделларга эга кичик модулли маълумотлар марказларини яратишни таклиф қилади.

Шанхайда Бутунжаҳон СИ соҳасидаги ҳамкорлик ташкилоти (ВАИСО) ташкил этилиши контекстида технологиянинг геосиёсий ролига эътибор қаратди.

“СИ энди шунчаки технологик инновация эмас. У электр энергияси, интернет ва космик технологиялар каби стратегик инфратузилмага, шунингдек, етакчи давлатлар, биринчи навбатда АҚШ ва Хитой ўртасидаги геосиёсий рақобатнинг асосий йўналишига айланмоқда”, — деди у.

Ўзбекистон Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистон билан бирга ВАИСЎнинг 29 та таъсисчи мамлакати қаторига кирди. Норовнинг сўзларига кўра, ҳаммуассислик мақоми минтақа давлатларига бировларнинг меъёрларига мослашишдан кўра, глобал қоидалар, қарор қабул қилиш механизмлари ва техник стандартларни ишлаб чиқишда иштирок этиш имкониятини беради.

Спикер янги ташкилот асосида ўзаро ишонч, суверенитетни ҳурмат қилиш ва консенсус асосида қарорлар қабул қилиш ётишини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, минтақавий хабга айланишга интилаётган Ўзбекистон учун ВАИСЎга аъзолик маълумотларни қайта ишлаш марказлари ва булутли платформаларни ривожлантириш, инвестицияларни жалб қилиш ҳамда қўшма тадқиқот марказларини ташкил этишга йўл очади.