Сукук, фьючерслар ва янги облигациялар. Ўзбекистондаги капитал бозори тўғрисидаги қонун нимани ўзгартиради

Сукук, фьючерслар ва янги облигациялар. Ўзбекистонда капитал бозори тўғрисидаги қонун нималарни ўзгартиради

Ўзбекистонда капитал бозори тўғрисида янги қонун тайёрланмоқда, у бизнеснинг инвестицияларни жалб қилиш имкониятларини кенгайтириши ва янги молиявий инструментлардан фойдаланиш имконини очиши керак. Улар орасида — даромади анъанавий фоиз тўловлари орқали эмас, балки исломий молиялаштириш қоидалари бўйича шаклланадиган сукук исломий қимматли қоғозлари ҳам бор.

14 октябрь куни қонун лойиҳаси истиқболли лойиҳалар миллий агентлигида (ИЛМА) тақдим этилди. Ҳужжат 16 та боб ва 123 та моддани ўз ичига олади, у Олий Мажлис Қонунчилик палатасида биринчи ўқишдан ўтиб бўлган ва энди иккинчи ўқишга тайёрланмоқда.

Асосий янгиликлардан бири сукукни тартибга солиш бўлади. Инвестор берилган сўдда учун фоизлар оладиган оддий облигациялардан фарқли ўлароқ, сукук бўйича даромад исломий молиялаштириш тамойилларига мувофиқ лойиҳа фойдасидан, ижара тўловларидан ёки активлар билан боғлиқ бошқа операциялардан шаклланиши мумкин.

Масалан, компания объект қурилиши учун маблағ жалб қилиши, инвесторлар эса қимматли қоғозларни чиқариш шартларига кўра ундан фойдаланишдан даромад олишлари мумкин.

Қонун лойиҳасида, шунингдек, экологик ва ижтимоий лойиҳаларни молиялаштиришга қаратилган барқарор ривожланиш облигацияларини чиқариш ҳам кўзда тутилган.

Бундан ташқари, опционлар, фьючерслар, форвардлар, своплар ва нархлар фарқига шартномаларни (CFD) қўллашни тартибга солиш таклиф этилмоқда. Бу инструментлар молиявий хавф-хатарларни бошқаришга ва турли инвестиция стратегияларидан фойдаланишга ёрдам беради, лекин шу билан бирга қўшимча хавф-хатарларни ҳам келтириб чиқариши мумкин.

Алоҳида бўлим таъминланган ва секьюритизацияланган облигацияларга бағишланган. Биринчиси маълум бир активлар пули билан таъминланади, иккинчиси эса активлар ёки улар билан боғлиқ пул оқимлари ҳисобидан молиялаштиришни жалб қилиш имконини беради. шунингдек, халқаро молия институтлари облигацияларини чиқаришни тартибга солиш ҳам таклиф қилинмоқда.

Инструментлар рўйхатининг кенгайиши инвесторларга маблағ киритиш учун кўпроқ имкониятлар, компанияларга эса банк кредитларидан ташқари молиялаштиришни жалб қилишнинг қўшимча усулларини бериши кутилмоқда.

ИЛМАда ислоҳот зарурлиги молия бозорининг ривожланиши ва алоҳида тартибга солишни талаб қилувчи инструментларнинг пайдо бўлиши билан тушунтирилмоқда. Қонун лойиҳаси 2015 йилда қабул қилинган қимматли қоғозлар бозори тўғрисидаги амалдаги қонунчиликни қайта кўриб чиқиш асосида тайёрланган.

Таққослаш учун, амалдаги қонун 64 та моддани ўз ичига олади, янги ҳужжат эса — 123 та. Уни ишлаб чиқишда халқаро молия ташкилотлари ва соҳавий тузилмалар, жумладан, Европа тикланиш ва тараққиёт банки, Халқаро молия корпорацияси ва Осиё тараққиёт банки иштирок этди.

ИЛМА маълумотларига кўра, акциялар эмиссияси ҳажми 2023 йилдаги 189,7 триллион сўмдан 2025 йилда 265,1 триллион сўмгача ошган. 2026 йил 1 июль ҳолатига кўра кўрсаткич 269,4 триллион сўмга етди.

Корпоратив облигациялар чиқариш ҳажми худди шу даврда 1,06 триллион сўмдан 3,93 триллион сўмгача ошди. Фонд биржасидаги савдолар ҳажми ҳам ортди: 2023 йилдаги 2,9 триллион сўмдан 2025 йилда 17,6 триллион сўмгача.

ИЛМА янги инструментларнинг жорий этилиши 2030 йилга бориб қўшимча 10 триллион сўмлик инвестицияларни жалб қилиш имконини беришига умид қилмоқда. Бунда гап аллақачон жалб қилинган маблағлар ҳақида эмас, балки мақсадли кўрсаткич ҳақида бормоқда.

Қонун лойиҳасида бозор инфраструктурасидаги ўзгаришлар ҳам кўзда тутилган. Хус усан, марказий контрагент институтини жорий этиш, Қимматли қоғозлар марказий депозитарийси ваколатларини кенгайтириш ҳамда рейтинг агентликлари ва бошқарувчи компаниялар фаолиятини тартибга солишни такомиллаштириш таклиф этилмоқда.

Бундан ташқари, ҳужжатда ўзини ўзи тартибга солувчи ташкилотларни ташкил этиш ва облигациялар эгалари вакиллари институтини жорий этиш кўзда тутилган. Ушбу механизм қарз қимматли қоғозлари эгаларининг умумий манфаатларини ҳимоя қилиши керак.

Бироқ, санаб ўтилган барча ўзгаришлар ҳозирча таклиф бўлиб қолмоқда. Қонун лойиҳаси ҳали парламентда кейинги кўриб чиқилиши керак, шунинг учун инструментларнинг якуний рўйхати ва уларни қўллаш қоидалари ўзгариши мумкин.

Ислоҳотнинг амалий самараси янги механизмлар қандай ишлашига ҳамда инвесторлар ва компаниялар учун қандай шароитлар яратилишига боғлиқ бўлади.