Суд, тиббиёт ва видеоўйин таржимонлари қандай ишлайди?

Суд, тиббиёт ва видеоўйин таржимонлари қандай ишлайди?

30-сентабр — Халқаро таржима куни. Таржимон деганда кўз олдимизга аввало китоб таржимони келади. Бироқ фаолияти кўп кўзга ташланмайдиган, лекин одамлар ҳаётига бевосита таъсир қиладиган таржимонлар ҳам жуда кўп.

Газета шу сана муносабати билан суд таржимони, беморларга ёрдам берадиган тиббий таржимон ҳамда видеоўйинларни ўзбекчалаштирадиган студия асосчиси билан уларнинг касбидаги ўзига хос жиҳатлар, масъулият ва иш жараёни ҳақида суҳбатлашди.

Аслида менинг асосий касбим — шифокорлик. Тиббий таржимонликка махсус режа билан кириб келмаганман. Беморларни Туркия клиникаларига олиб бориш, хорижий мутахассислардан иккинчи фикр олиш жараёнида тилни билишим ва тиббий маълумотим жуда асқотди. Шифокорлар ташхисни айтганда, беморлар баъзан унинг ярмини ҳам тушунмай қолади.

Тиббий таржимон касаллик билан курашаётган бемор ва шифокор ўртасида ишонч кўпригига айланади. Баъзан эса ўша кўприкдан инсон ҳаётидаги энг оғир хабар ўтади. Шундай экан, тиббий таржимонликда фақат сўз ташилмайди. Бунда тил билишдан ташқари анатомия, касалликлар, текширувлар, дори воситалари ва тиббий мантиқни ҳам тушуниш катта устунлик беради.

Муаззам Иброҳимова.

Кўпроқ оғир ва мураккаб ташхисли беморлар, айниқса болалар билан ишлашимга тўғри келади. Онкология, онкогематология, нейрохирургия, ортопедия каби мураккаб йўналишларда хорижий мутахассис фикрига эҳтиёжи бўлган беморлар кўп. Шунинг учун таржима оддий қабулдан тортиб, консилиум (тор соҳа шифокорлари ўтказадиган жамоавий кенгаш), операция ёки даволаш режасини муҳокама қилишгача бориши мумкин.

Асосан турк ва ўзбек тиллари ўртасида таржимонлик қиламан. Зарур бўлганда рус тили ҳам ишлатилади. Бемор ўз аломатини нотўғри ифодаласа, таржимон унинг гапини тузатиши мумкин эмас.

Бу жуда муҳим чегара.

Агар бемор “юрагим ёниб кетяпти” деса, таржимон ўзича “унда стенокардия бор” деб айтолмайди. Шу билан бирга, бемор айтган ҳисни имкон қадар аниқ етказиши керак. Зарур бўлса, “қаери оғрияпти, қандай оғриқ, қачон бошланди?” деган аниқлаштирувчи саволлар берилиши мумкин.

Шифокор айтган фикрни ҳам аниқ ва тўлиқ таржима қиламан. Кейин бемор тушунмаган бўлса, унинг айнан нималигини аниқлаб, шифокордан яна бир бор тушунтиришини сўрайман.

Аммо таржимон ўзидан ташхис қўшмаслиги, шифокор айтмаган хулосани чиқармаслиги керак. Мен ўзим шифокор бўлсам ҳам, бошқа мутахассиснинг қабулида унинг ваколатини ўз зиммамга олмайман.

Муаззам Иброҳимова — ўнгда иккинчи.

Таржимонлик фаолиятим давомида боласини бағрига босиб, хорижий шифокорнинг оғзидан умидли бир гап кутиб ўтирган оналарни кўп кўрганман. Масалан, бир оила катта умид ва охирги маблағини йиғиб чет элга борган, аммо текширувлардан кейин шифокорлар касаллик жуда илгарилаб кетгани ва радикал даволаш имконияти қолмаганини тушунтирган пайт — энг оғир тажрибаларимдан бири бўлган.

Биласизми, шифокор учун бу — клиник хулоса. Таржимон эса ўша хулосани онага етказиши керак. Сиз гапни таржима қиласиз, она эса бир муддат жим қолади. Кейин: “Демак, бошқа йўли йўқми?” деб сўрайди. Шундай пайтларда мен таржимонлик фақат тил билиш эмаслигини яна бир бор ҳис қилганман. Сизнинг оғзингиздан чиққан бир жумла инсоннинг умиди, қўрқуви ва кейинги қарорига жуда катта таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун бу иш менда сўзга нисбатан масъулиятни янада кучайтирган.

Муаззам Иброҳимова — ўнгда иккинчи.

Вақт ўтиб бир нарсани тушундим — таржимон ҳақиқатни яшириш учун эмас, уни тўғри етказиш учун керак. Ортиқча умид ҳам бермаслигингиз, шу билан бирга, инсонни умидсизликка ҳам ташлаб қўймаслигингиз лозим.

Масалан, “даволаш имконияти чекланган”, “касаллик тарқалган” деган жумлаларни таржима қилиш оғир. Баъзан шифокорлар таржимондан беморга айтилган гапни юмшоқроқ қилиб етказишни сўраб қолади. Аммо юмшоқ гапириш билан маънони юмшатиб юборишнинг фарқи бор. Дейлик, “касаллик прогрессия қилган” деган гапни “ҳаммаси яхши” деб таржима қилиш — меҳрибонлик эмас, беморни чалғитиш бўлади.

Кўплаб таржималарда биргина хато маънони бузади, тиббиётда эса хато беморнинг даволанишига таъсир қилади. “Кунига бир марта”ни “уч марта” деб таржима қилиш, аллергия ҳақидаги маълумотни нотўғри етказиш ёки ўсманинг “яхши сифатли” ва “ёмон сифатли” эканини адаштириш оддий тил хатоси эмас. Бу ерда беморнинг хавфсизлик масаласи ётибди. Шунинг учун бемор ва таржимонга дори номи, дозаси, ташхиснинг номини имкон қадар ёзма равишда текшириш ҳам тавсия этилади.

Таржимон билмаган тиббий термин чиқиб қолса, буни “биламан” деб кўрсатмайди. Терминни ёзиб олади, аниқлаштиради, керак бўлса шифокордан бошқача ифодалашини сўрайди. Менимча, профессионаллик ҳамма нарсани билиш эмас, билмаган жойда тахмин қилмасликдир.

Муаззам Иброҳимова — ўнгда учинчи.

Шифокорлар жуда тез гапириши ёки тушунарсиз талаффуз қилиши ҳам мумкин. Шундай пайтларда уни тўхтатиб, “бир дақиқа, илтимос, шу қисмини қайта айтинг”, дейишдан уялмаслик керак. Нотўғри таржима қилишдан кўра, шифокорни икки марта тўхтатиш афзал.

Бемор бошқача тушуниши мумкин бўлган атамаларни таржима қилиш қийин. Масалан, “метастаз”, “прогрессия”, “ремиссия”, “паллиатив даво”, “резектабелен эмас”, “прогноз” каби тушунчаларни шунчаки луғавий таржима қилиш етарли бўлмайди. Бемор унинг нимани англатишини ҳам тушуниши керак.

Баъзи тиббий атамаларни таржима қилмасдан, ўз ҳолича қолдиришга тўғри келади. Айниқса, ташхис, препарат, ген, протокол, операция ёки текширувнинг халқаро номи бўлса, оригинал номини сақлаш муҳим. Кейин унинг маъносини беморга содда тилда тушунтириш мумкин. Чунки кейинчалик бошқа шифокорга борганда айнан шу термин керак бўлади.

Дилором Акбарова. Фото: Шахсий архив

Биз ўқитувчилар суд ишларида тез-тез қатнашамиз. Мен кўпинча таржимон эмас, тил мутахассиси, эксперт сифатида ҳам жалб қилинаман. Таржимонлик фаолиятимдаги энг узоқ давом этган, шу билан бирга мен учун катта мактаб бўлган суд — “Док-1 Макс” иши эди. Бир йилдан ошиқ вақт давомида Жиноят ишлари бўйича Тошкент шаҳар суди юборган сўровига биноан Ҳиндистон фуқароси Сингҳ Рагвендра Пратапга рус-ўзбек тили таржимони бўлганман.

Биринчи кун мазкур иш ҳақида ҳеч қандай маълумот олмасдан, Жаҳон тиллари университетидаги дарсимдан чиқиб тўғри судга борганман. Жараёнда бир нечта А4 форматидаги қоғозларга битилган, ЖПКдаги турли модда ва бандлар киритилган маълумотларни ўқиб, таржима қилишимни сўрашган. Бошини эшитиб, ҳазм қилиб улгурмагунимча, қолганлари ёдимдан чиқиб кетган. Адвокатлардан бири “Нега бунақа таржимон чақиргансизлар?” деб мени суддан четлаштирмоқчи ҳам бўлган. Ўшанда ер ёрилиб, кириб кетмаганимга ўзим ҳайронман!

Албатта, рус-ўзбек тили бўйича ҳар қандай таржимага тайёрман, лекин терминологик сўзлар, хос маълумотлар анча-мунча машаққат талаб қилади. Бу судда қатнашиб, фармацевтика, кимёгарлик, биология, врачлик, патологоанатомия, педиатрия, нефрология, бухгалтерия, суд-прокуратура йўналишлари бўйича ҳам таржимон бўлиб кетдим, десам муболаға бўлмас.

Дилором Акбарова дарс ўтмоқда. Фото: Шахсий архив

Суд таржимони ҳар бир сўзи учун, энг аввало, қонун олдида жавобгар ҳисобланади. Ишга киришишимиздан олдин нотўғри маълумот бермаслик, хато таржима қилмаслик ҳақидаги баённомага имзо чекамиз. Бизнинг таржимамиз бевосита инсоннинг ҳуқуқлари, тақдири ва суд жараёнидаги манфаатларига таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун бу ишда холислик, аниқлик ва масъулият энг муҳим тамойиллардан ҳисобланади.

Таржимон унга мурожаат қилинганда ёки таржима қилиш зарур бўлган нутқ, савол ёки жавоб айтилганда гапиради. Агар бирор жумла ёки фикр тушунарсиз бўлса, таржиманинг аниқлигига таъсир қилиши мумкин бўлган ҳолат юзага келса, спикер жуда тез гапирса, фикрлар бир-бирига уланиб кеца ёки айтилган гапни англаш қийин бўлса, таржимон одоб доирасида уни тўхтатиб, фикрини қисқароқ ёки аниқроқ қилиб такрорлашни сўрайди. Аммо ўзимиз ташаббус билан ишнинг мазмунига муносабат билдирмаймиз, маслаҳат бермаймиз ва тарафлардан бирининг манфаатини ҳимоя қилмаймиз.

Масалан, адвокат ёки бошқа тараф “буни бироз бошқачароқ, бизга маъқулроқ қилиб таржима қилинг”, деса, бундай талабни қабул қилмаймиз. Агар қандайдир босимлар бўлса, бу ҳақда раислик қилувчига маълумот берамиз.

Дилором Акбарова — марказда, оқ костюмда. Фото: Шахсий архив

Иш жараёнида фақат хотирамга таянмайман. Албатта, таржимоннинг хотираси яхши бўлиши керак, лекин профессионал таржимада конспект ёзиш — жуда муҳим иш қуроли. Айниқса, кетма-кет таржимада асосий фикр, исм, сана ва манзиллар қайд этиб бораман. Бутун гапни ёзиб ўтирсам, кейинги фикрни ўтказиб юборишим мумкин. Шунинг учун махсус қисқартмалар, белгилар ва мантиқий боғланишлардан фойдаланаман.

Судя одатда вазмин, аниқ ва расмий услубда гапиради, прокурор ўз саволлари ёки нутқида далиллар ва айбловга урғу бериши мумкин, адвокат эса ҳимоя позициясида бўлади. Гувоҳ ва судланувчининг нутқи, аксинча, кўпроқ кундалик, ҳиссий ёки узуқ-юлуқ бўлиши мумкин. Таржимон буларнинг барчасини бир хил қолипга солиб қўймаслиги керак. Мазмун билан бирга, имкон қадар нутқнинг услуби ва оҳангини ҳам етказиши керак.

Ҳуқуқий терминларда жуда эҳтиёткор бўлиш керак. Агар терминнинг аниқ ва белгиланган юридик муқобили бўлса, уни оддийроқ сўз билан алмаштириб бўлмайди. Чунки битта терминнинг оддий тилдаги маъноси билан унинг ҳуқуқий маъноси бир-биридан фарқ қилиши мумкин. Шу билан бирга, тингловчига тушунарсиз мураккаб ибораларни шунчаки сўзма-сўз такрорлашдан ҳам қочиш керак. Асосий юридик маъно сақланган ҳолда, фикрни тушунарли ва табиий шаклда етказиш талаб қилинади.

Рус ва ўзбек тиллари мутлақо бошқача грамматик тизимга эга экани — бу тил таржимонларининг энг асосий қийинчилиги бўлса керак. Рус тили флектив (ҳинду-европа), ўзбек тили агглютинатив (туркий) тиллар оиласига киради. Рус тилида сўзлар тартиби жуда эркин. Лекин одатда эга гапнинг бошида, кесим эса ундан кейин келади. Ўзбек тилида эса доимо эга гап бошида, кесим (феъл) эса гапнинг охирида келади деган муҳим қоида бор.

Синхрон таржимонлар қатори биз суд таржимонлари ҳам русча гап охирига етмасдан туриб, ўзбекчага ўгиришни бошлай олмаймиз. Чунки феъл русчада ўртада келиб бўлган бўлса, ўзбекчада уни охирига олиб ўтиш керак.

Масалан, суд жараёнида рус тилида “Подсудимый признал свою вину” дейилса, ўзбек тилида “Судланувчи ўз айбини тан олди” деб таржима қилинади. Кўриб турганингиздек, рус тилидаги “признал” феъли гап ўртасида келса, ўзбек тилида “тан олди” гап охирига ўтади. Бу энг содда кўринишларидан бири, гаплар мураккаблашгани сайин таржима ҳам қийинлашиб боради.

Айнан шу мавзуда ЎзДЖТУ ва Тошкент ижтимоий инновация университетида қиёсий-чоғиштирма тилшунослик фанидан маъруза ўқийман. Бу жараёнда “Док-1 Макс” судидан кўп мисоллар келтираман.

Дилором Акбарова дарс ўтмоқда. Фото: Шахсий архив

Баъзан ўзбек тилидаги ҳуқуқий тушунчаларнинг рус тилидаги муқобилини тополмай қолишимиз ҳам мумкин. Шунақа вазиятларда қисқа изоҳлар сўраб, аниқлик киритиб оламиз.

Сўкиниш, ҳақорат, жаргон ёки шевага оид гапларни ҳам юмшатиб ёки ўзгартириб юбормайман.

Лекин сўзма-сўз етказишда этикам ва тарбиям йўл қўймагани учун унинг маъноси ва оҳангини сақлаган ҳолда таржима қиламан.

Таржима ҳақи давлат томонидан тўланади. Судя Молия вазирлигига хат чиқаради, вазирлик эса шартнома асосида тўлов қилади. Аммо баъзан ҳужжатлар тақдим этилишига қарамай, ҳақ ололмай қолган ҳолатларим ҳам бўлган.

Баъзан қалтис вазиятлар ҳам бўлиб туради. Шунчаки пауза ёки олмошни бошқа сўз туркуми билан бериш жараёнга жиддий таъсир қилиши мумкин. Йиғи, қўрқув ёки жаҳл каби кучли эмоциялар нутқнинг тезлиги ва аниқлигига таъсир қилади.

“Док-1 Макс” судида бир ой давомида жабрланувчиларнинг ота-оналари тингланганда, дори сабаб оламдан ўтган мурғак гўдакларнинг роликлари қўйиб берилганда залдаги ҳамма одам йиғларди, табиийки, таржимон сифатида мен ҳам. Мен таржимонлик қилган Ҳиндистон фуқароси ва судни олиб борувчилар ҳар бир таржимадан олдин ўзимга келиб олишимни кутиб туриб, ортиқча босим қилишмасди.

Албатта, аслида таржимон ҳиссиётини имкон қадар иш жараёнига аралаштирмаслиги керак. Аммо нафақат сиз, балки раислик қилувчи, давлат айбловчисию, ҳимоячилар бу қоидаларга бўйсунолмайдиган ана шундай вазиятлар ҳам учраб турар экан.

Айнан шу “Док-1 Макс” судида ҳиссий толиқишнинг олдини олиш мақсадида Холид Ҳусайнийнинг “Минг қуёш шуъласи” асарини ўқишни бошлагандим. Бу гўё понани пона билан уриб чиқариш услубига ўхшайди. Яъни бир дард орқали бошқасини чиқариб юборасиз, унутасиз.

Шундай оғир судда қизиқ воқеалар ҳам бўлган. Дастлабки суд кунларининг бирида айбланувчининг залдаги сурати ижтимоий тармоқларда тарқалиб кетган. Унинг олдида мени кўрган бир кекса қариндошимиз мени панжара ортида ўтирибди деб ўйлаганлар. Суд жараёнида телефон ишлатиш мумкин эмас, телефон қилиб, туша олишмаган. Билсам, ўша куни кечгача кўпчиликлашиб мендан хавотирланиб ўтиришган экан.

Судланувчи қора кийимда, тик турган ҳолатда. Унинг чап тарафида эса таржимон. Фото: Телеграм

Судда эшитилган маълумотларни, айниқса, ишга оид махфий маълумотларни яқинларим билан муҳокама қилмайман. Ишни уйга олиб кетмасликка ҳаракат қиламан. Икки ўғлим ҳам ҳарбий офицер, бизнинг оилада касб махфийлигига амал қилиш одатий ҳолга айланган.

Скрин: ЁуТубе / Диёрбек Ибрагимов

Ўзбекистонда Соунтер-Стрике, ПУБГ каби тилни чуқур билиш шарт бўлмаган ўйинлар жуда машҳур. Ҳатто юртдошларимиз орасида бундай ўйинларда халқаро даражада муваффақиятга эришганлар ҳам бор. Аммо кучли сюжетга эга, ўйинчини фикрлашга, қаҳрамонларни тушунишга ва воқеаларни ҳис қилишга мажбур қиладиган ўйинлар тил тўсиғи сабаб кўпчиликнинг эътиборидан четда қолиб келган.

Бизнинг ГеекТВ студияси лицензия асосида халқаро филмларни ўзбек тилида дубляж ҳам қилади. Бугунгача “Йигитлар” (Тҳе Бойс), “Офис"(Тҳе Оффисе), “Аждар уйи” (Ҳоусе оф тҳе Драгон), “Жанг клуби” (Фигҳт Слуб) каби 10 дан ортиқ филмларни таржима қилганмиз.

Юртдошларимизга яхши ҳикояга эга ўйинларни она тилимизда тўлиқ тушуниб, ҳис қилиб ўйнаш имкониятини яратиш учун видеоўйинлар йўналишига ҳам қўл урдик. Ўзимиз севган контентни тил билмагани учун ундан баҳраманд бўла олмаётган одамлар билан ҳам бўлишишни хоҳлаймиз.

Биринчи бўлиб Деадпоол видеоўйинини ўзбек тилига ўгирдик. Бунга қарийб 12 ой вақтимиз кетди. Чунки лойиҳа устида бўш вақтимизда ишлагандик. 2026-йил феврал ойидан бери Марвелъс Спидер-Ман Ремастеред устида ишлаяпмиз. Ўйиннинг матн таржимаси тўлиқ якунланган, ҳозир дубляж ва техник интеграция давом этмоқда.

Бу лойиҳа анча катта — актёрлар, овоз ёзиш, техник ишлар ва бошқа харажатларнинг катта қисмини студиянинг ўзи қоплаяпти. Шу сабаб баъзан молиявий имкониятларимизни тиклаб олиш учун лойиҳа ишларини вақтинча секинлаштиришга ҳам тўғри келади.

Ўйинларни танлашда биринчи навбатда уларнинг ҳикоясига қараймиз. Назаримизда, ўйин шунчаки вақт ўтказиш воситаси эмас, балки кино ёки адабиёт сингари кучли ҳикоя айта оладиган санъат тури ҳисобланади.

Марвелъс Спидер-Ман Ремастеред ҳикоясида суперқаҳрамонликдан ташқари масъулият, яқин инсонлар, йўқотиш, танлов ва оғир вазиятларда тўғри қарор қабул қилиш ҳақида гап боради. Питер Паркер ҳам идеал, хатосиз қаҳрамон эмас. У оддий одамлар каби муаммоларга дуч келади, хато қилади ва танлов қилади. Шунинг учун унинг ҳикояси кўпчиликка жуда яқин. Биз ўйинчига нафақат яхши ўйин, балки ўзидан нимадир олиб қоладиган ҳикоя ҳам етказишни истаймиз.

Деадпоол эса алоҳида мавзу. Ўйиннинг деярли ҳар бир саҳнаси ҳазил, киноя ва сўз ўйинлари устида қурилган. У ердаги айрим жумлаларни таржима қилишнинг ўзи кичик бир ижодий топшириққа ўхшайди. Шунинг учун Деадпоолъдаги деярли ҳар бир диалог бизни ё кулдирган, ё узоқ ўйлашга мажбур қилган.

Таржима жараёнида матннинг ўзини кўриш ҳар доим ҳам етарли бўлмайди. Биргина жумланинг маъноси унинг қайси вазиятда, ким томонидан ва қандай оҳангда айтилаётганига қараб бутунлай ўзгариб кетади. Шунинг учун таржимон ўйинни ўйнаб кўриши, унинг оламини ва ҳикоясини яхши билиши муҳим.

Марвелъс Спидер-Ман Ремастеред

Агар лойиҳа китоб, комикс ёки бошқа асарга асосланган бўлса, имкон қадар ўша манбаларни ҳам ўрганиш фойдали. Оддий қилиб айтганда, таржимон асарни қанчалик яхши тушунса, томошабин ёки ўйинчига ҳам шунчалик кўп нарсани етказиб бера олади.

Ҳар бир қаҳрамоннинг ўз нутқ портрети бўлиши керак. Баъзан таржимон ҳатто битта персонажга хос алоҳида гапириш услубини яратади. Масалан, франсуз аксентида гапирадиган қаҳрамон бўлса, унинг талаффузидаги айрим хусусиятларни матнда ҳам ифодалаш мумкин. Ёки бошқа бир қаҳрамонга фақат ўзи тез-тез ишлатадиган сўз ва иборалар берилади. Бунда ёш, ижтимоий мавқе, характер, ҳазилкашлик, қўполлик ёки зиёлилик каби жиҳатлар ҳисобга олинади.

Лекин персонаж характерини фақат матн белгиламайди. Жуда чиройли сўзларни ҳам одам нафрат, киноя ёки қўполлик билан айтиши мумкин. Шунинг учун актёр оригинал ижрони эшитади ва интонация орқали матнда кўринмайдиган ҳиссиётларни ҳам етказишга ҳаракат қилади.

ГеекТВ таржималарида оригиналдаги қўпол ибораларни имкон қадар сунъий равишда юмшатмасликка ҳаракат қилади. Агар қаҳрамон оригиналда қўпол гапираётган бўлса, ўзбекча версияда ҳам унинг характери йўқолиб кетмайди.

Хорижлик ўйинчига тушунарли бўлган ҳазил ва эмоциялар ўзбек аудиториясига тушунарсиз бўлиб қолганда локализацияга ўтамиз. Баъзан жумлани айнан таржима қилсангиз, ўзбек ўйинчиси ундан ҳеч қандай ҳиссиёт олмайди. Шунда оригиналдаги вазифа — ҳазил, киноя, ғазаб ёки бошқа эмоцияни сақлаган ҳолда ўзбек тилида табиийроқ вариант топишга ҳаракат қиламиз. Ўйин таржимонининг асосий вазифаси сўзни эмас, муаллиф нимани ҳис қилдирмоқчи бўлганини топиш.

Марвелъс Спидер-Ман Ремастеред

Бизнингча, локализация мазмунни ўзгартириш эмас. Бу мазмунни бошқа тил ва маданият вакилига оригиналдаги каби тушунарли ва табиий етказишдир. Масалан, ҳазил ёки ибора ўзбек тилида ишламаса, шаклини ўзгартиришимиз мумкин. Аммо сюжет учун муҳим бўлган исм, тушунча, факт ёки ишорани сақлаб қоламиз.

Айниқса, видеоўйинда таржимон тўлиқ эркин бўлолмайди. Чунки бугун оддий ёки аҳамияциздек кўринган бир сўз кейинчалик сюжет, топшириқ ёки бошқа қаҳрамон билан боғланиши мумкин. Шунинг учун оригинал маълумотни ўз хоҳишимиз билан алмаштириш ёки олиб ташлашга ҳаққимиз йўқ.

Бутун лойиҳа давомида бир хилликни сақлаш таржиманинг ўзидек қийматли. Ўйинларда минглаб, баъзан ўн минглаб жумлалар бўлади. Муҳим атамаларни лойиҳа бошидаёқ келишиб оламиз. Масалан, маълум бир механика ёки предметга қандай ном берилган бўлса, кейинчалик имкон қадар ҳамма жойда айнан шу шакл ишлатилади. Бунинг учун терминлар рўйхатини юритамиз. Бир атама бугун бир хил, бир неча ой ўтиб бошқа таржимон томонидан бошқача таржима қилинса, ўйинчи чалкашиб қолади.

Шунингдек, қаҳрамоннинг ўзига хос нутқини сақлаш жуда муҳим. Кимдир қисқа гапиради, кимдир мураккаб жумлалардан фойдаланади, яна бири киноя билан гапиради. Буларнинг барчаси қаҳрамон характерининг бир қисми.

Дубляжда таржима оригинал репликадан ҳаддан ташқари узун бўлиб кетмаслиги керак. Шу сабаб маънони йўқотмасдан табиий ва ихчам жумла топиш муҳим.

Ўзбек тилида ҳали йўқ гейминг терминлари учун янги атамалар яратишга тўғри келади. Баъзи тушунчаларни ўзбек тилида битта сўз билан ифодалаш қийин. Агар уни ҳар сафар уч-тўрт сўз билан изоҳлаш ўйинни оғирлаштирса, халқаро атамани ўзбек тилига мос шаклда қолдириш мумкин. Масалан, “телефон” ёки “телевизор” каби сўзлар ҳам бир вақтлар тилимизга ташқаридан кирган. Деадпоолъда “моментум” терминини ўзгартирмасдан қолдирганмиз. Муҳими янги термин тушунарли бўлиши ва лойиҳа давомида бир хил ишлатилиши керак.

Биз учун яхши таржима — ўйинчи уни таржима эканини унутиб қўядиган таржима. Баъзан энг қийин нарса катта ва мураккаб жумла эмас, жуда оддий кўринган битта феъл ҳам бўлиши мумкин. Марвелъс Спидер-Ман'да учраган инглиз тилидаги “таке довн” ибораси бунга мисол бўлади. “И неед то таке довн тҳат гуард қуиетлй” гапини ҳар сафар оддийгина қилиб “қўриқчини енгишим керак” деб таржима қилиб бўлмайди. Контекстга қараб таке довн рақибни йиқитиш, зарарсизлантириш, ҳушсизлантириш ёки жангдан чиқаришни англатиши мумкин. Шу вазиятда, масалан, “Қоровулни сездирмай зарарсизлантиришим керак”, деган вариант ишлаши мумкин. Лекин ўйинда бу ибора юзлаб марта учрагани учун ҳар сафар вазиятга қараб табиий ечим топишга тўғри келади.

Бугунги кунда сунъий интеллект жуда кучли ёрдамчи воситага айланмоқда. Масалан, минглаб сатрлар ичида терминларнинг бир хил ишлатилганини текшириш, имло хатоларини топиш, олдинги таржималарни солиштириш ёки катта ҳажмдаги матн билан ишлашда АИ жуда кўп вақт тежаши мумкин.

Лекин жонли, табиий диалогни тўлиқ сунъий интеллектга топширишга ҳали эрта, деб ҳисоблаймиз. Чунки тил фақат грамматикадан иборат эмас. Унда характер, киноя, маданият, вазият ва инсоний ҳиссиёт бор. АИ таржимонга ёрдам бериши мумкин, лекин якуний қарорни барибир тилни ва асарни ҳис қиладиган инсон қабул қилиши керак.

Агар ҳаммаси юқори сифатда бажарилса, диалог таржимаси нуқтаи назаридан ўйин таржимаси ва филм, сериал таржимаси жуда яқин. Лекин ўйинда қўшимча қатламлар, интерфейс, топшириқлар, предметлар, қобилиятлар, харита, техник терминлар ва ўйинчининг ҳаракатига қараб ўзгарадиган диалоглар бор.

Филмда томошабин воқеани битта йўналишда кўради. Ўйинда эса ўйинчи бир диалогни асосий ҳикояда, бошқасини жанг пайтида, учинчисини тасодифан эшитиши мумкин. Шу сабаб барча матнлар бир-бирига мос келиши керак. Яна бир муҳим жиҳати, ўйин учун оддий “закадр” услубидаги соддалаштирилган таржима етарли эмас. Ўйинчи маълум дунёнинг ичида бўлгани учун сунъий ёки нотўғри жумла уни ўша муҳитдан дарҳол чиқариб юборади.

Ҳар бир ўйиннинг ўз техник чекловлари мавжуд. Ҳозиргача матннинг бевосита экранга сиғмай қолиши бизда катта муаммо бўлмаган. Лекин айрим интерфейс элементларида матн учун ажратилган майдон етарли бўлмай қолиши мумкин. Агар техник имкон бўлса, код орқали ўша майдонни кенгайтирамиз ёки интерфейсни мослаштирамиз.

Субтитрларда эса узун монологларни бир нечта қисмларга ажратамиз. Шунда битта катта матн бирданига чиқмайди, жумлалар навбатма-навбат кўринади ва ўқиш осонлашади.

Баъзан ҳазиллашиб, Ўзбекистонда ўзбек тилидаги сюжетли ўйинларга талабни ўзимиз шакллантиряпмиз, деб қўямиз. Чунки аввал “қанийди, шу ўйинни ўзбек тилида тушуниб ўйнасам” деган фикрларни деярли эшитмасдик. Кўпчилик Соунтер-Стрике, ПУБГ ёки шунга ўхшаш ўйинларга ўрганган эди. Аммо одамларга сифатли ўзбекча лойиҳа кўрсатилса, қизиқиш пайдо бўляпти. Биз буни Деадпоолъдан кейинги фикрларда ҳам кўрдик.

Ҳозирги лойиҳаларимиз расмий нашриётчи буюртмаси асосида қилинаётган локализациялар эмас. Яъни ҳозирча Сонй ёки бошқа ҳуқуқ эгаси билан ўзбекча версия бўйича расмий келишувимиз йўқ.

Халқаро компаниялар учун эса энг кучли далил — рақамлар. Агар статистикада ўзбек тилидаги версия маҳсулот савдосига, аудиторияга ёки фаолликка ижобий таъсир қилаётгани кўринса, компанияларнинг Ўзбекистон ва ўзбек тилига қизиқиши табиий равишда ортади.

Хорижий ўйинларни ўзбекчалаштириш учун эса таржимон ва актёрлардан ташқари ўйинларнинг ички тузилишини тушунадиган техник мутахассислар — файллар, движоклар, аудио банклар, субтитр тизимлари ва бошқа техник жараёнлар билан ишлай оладиган одамлар жуда зарур. Дубляж режиссёрлари, овоз режиссёрлари, таржимон ва актёрлар борасида эса бизда салоҳият етарли, деб ҳисоблаймиз.

Келажакда Сонй ПлайСтатион каби йирик компаниялар Ўзбекистон бозорини ҳам алоҳида аудитория сифатида кўриб, ўзбек тилидаги расмий локализацияларни йўлга қўйишини хоҳлаймиз. Ўша пайтда бундай ишларни профессионал даражада бажара оладиган маҳаллий студиялар керак бўлади. ГеекТВ ҳам ана шундай студиялардан бири бўлиш учун бугундан тажриба ва портфолио йиғмоқда.

Деадпоол ҳозирда бепул юклаб олиш учун очиқ. Имкон қадар кўпроқ одам биз қилган ишни ўйнаб кўриб, ўзбекча тўлиқ локализация қандай бўлиши мумкинлигини кўришини истаганимиз учун ҳам уни бепул тарқатяпмиз. Афсуски, ҳозирча юклаб олишлар бўйича аниқ аналитикамиз мавжуд эмас.

Аммо лойиҳа чиққанидан кейин жуда кўп ижобий фикрлар олдик ва одамлар бошқа ўйинларни ҳам ўзбек тилида кўришни хоҳлашларини билдиришди. Ҳозирча видеоўйин локализациясидан даромадга чиқмаганмиз. Деадпоол учун сарфланган маблағлар молиявий жиҳатдан ўзини қопламади.

Марвелъс Спидер-Ман Ремастеред лойиҳасига эса 200 миллион сўмдан ортиқ маблағ сарфлаяпмиз. Бу лойиҳанинг иқтисодий натижасини сотув бошлангандан кейин кўрамиз. Биз ҳозирги лойиҳаларимиз фақат даромад манбаи сифатида эмас, Ўзбекистонда бундай маҳсулотга эҳтиёж борлигини кўрсатадиган тажриба ва келажак учун инвестиция сифатида ҳам қараймиз.

Келгусида Год оф Вар, Тҳе Ласт оф Ус каби кучли ҳикояга эга ўйинлар локализацияси ҳам биз учун қизиқ бўлиши мумкин. Ўзимиз бошидан ўзбек тилида яратиладиган видеоўйин ишлаб чиқиш мақсадимиз ҳам бор. Ўзбекистонда яратиладиган оригинал ўйинлар кўпайиши учун ўйин ишлаб чиқариш (гаме девелопмент)ни профессионал даражада биладиган мутахассислар керак.