**Субъектликни сақлаб қалиш**
2026 йил 9 октябрь куни Туркманистонда МДҲнинг ташкилот тузилганининг 35 йиллигига бағишланган саммити бўлиб ўтди. Муҳокамалар марказида кенг кўламли мавзулар жой олди: Туркманистон раислигининг дастлабки якунлари, Ўзбекистоннинг 2027 йилга мўлжалланган режалари, хавфсизлик масалалари, Ҳамдўстликнинг ижобий қиёфасини илгари суриш ва таркибига кирмайдиган мамлакатлар билан ҳамкорлик қилиш. Саммитда илк бор президенти февраль ойидан бери АҚШ томонидан оммавий ҳарбий босим остида бўлган Эрон Президенти Масъуд Пезешкиан иштирок этди.
Бугунги кунда МДҲда Марказий Осиё, эҳтимол, интеграция императивларини сақлаб қалишга энг кўп йўналтирилган минтақа ҳисобланади. Барча бешта давлат йиллик саммитларда иштирок этмоқда ва интеграция кун тартибини фаол қўллаб-қувватламоқда, шу билан бирга ўз минтақавий интеграциясининг субъектлари сифатида намоён бўлмоқда. 2026 йилда нишонланадиган МДҲ ташкил этилганининг 35 йиллиги Марказий Осиё билан ҳамкорликнинг янги сифати билан кечмоқда — МДҲнинг бошқа минтақаларига нисбатан «бешлик»ка каттароқ субъектлик ва яхлитлик хосдир.
Марказий Осиё мамлакатлари субъектлигининг ўсиши бир қатор мамлакатлардаги ички сиёсий жараёнлар билан ҳам, ташқи ҳолатлар, энг аввало, 2022 йилда кучайган геосиёсий таранглик билан боғлиқ кўплаб омиллар билан изоҳланади. Россиянинг Ғарб мамлакатлари билан муносабатларининг музлатиб қўйилиши Марказий Осиёда ахборот технологиялари ва транспорт-логистика лойиҳалари каби йўналишларни ривожлантириш учун рағбат бўлди. Транспорт коридорлари ўртасида ортиб бораётган рақобат фонида Марказий Осиё Шарқдан Ғарбга транзит оқимларининг йирик минтақавий хабига айланиш учун барча шароитларга эга. Айрим ҳолларда МДҲ Евроосиё интеграцияси учун муқобил майдонча сифатида намоён бўлмоқда. Муайян қийинчиликлар билан бўлса-да, МДҲнинг эркин савдо ҳудудида (ЭСҲ) аллақачон умумий бозор ва алоҳида тармоқларда келишилган сиёсат элементлари амал қилаётгани сабабли, тузиш тўғрисидаги шартномаси 2012 йилда кучга кирган МДҲ ЭСҲ Ўзбекистон ва Тожикистон каби ЕОИИ ташқарисидаги мамлакатларни Евроосиё иқтисодий иттифоқига тўлиқ форматда қўшилиш заруратидан халос этади.
МДҲда раислик уч йилдан бери кетма-кет Марказий Осиё белгиси остида ўтаётгани эътиборга лойиқдир. 2025 йилда Тожикистон Ҳамдўстлик раиси бўлган эди, 2026 йилда МДҲга Туркманистон раҳбарлик қилди, 2027 йилда эса раислик Ўзбекистонга ўтади.
Тожикистон раислиги йилида Шанхай ҳамкорлик ташкилоти МДҲ ҳузурида кузатувчи мақомини олди, Қозоғистон ташаббуси билан эса ўша йили Ҳамдўстликнинг бошқа давлатлар, бирлашмалар ва халқаро ташкилотлар билан ҳамкорлигини назарда тутувчи МДҲ+ формати яратилди. Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Тоқаев Қозоғистон «Ҳамдўстликнинг халқаро алоқаларини фаоллаштиришнинг изчил тарафдори» эканини ва мақсад МДҲни «бунёдкорлик ва тараққиёт макони»га айлантиришдан иборатлигини қайта-қайта таъкидлаган. 2026 йилда Остона, шунингдек, ЕОИИ тузилмаларида ҳам раислик қилмоқда, бу эса унинг постсовет ҳудудидаги турли интеграция лойиҳалари ўртасидаги боғловчи бўғин сифатидаги ролини мустаҳкамлайди.
Ҳамдўстликнинг тўлиқ форматдаги аъзолари қаторига кирмай, чақирилган аъзо мақомига эга бўлган (бу раислик қилишга рухсат беради, лекин устав органларида овоз бериш ҳуқуқини чеклайди) Туркманистон раислиги остида ҳам бир қатор эътиборга лойиқ ташаббуслар илгари сурилди ва бутун бир тадбирлар мажмуи ўтказилди. Туркманистон раислиги кун тартибига савдо-иқтисодий ҳамкорликни кенгайтириш, транспорт-логистика лойиҳалари ва сунъий интеллектни жорий этиш масалалари кирди. Энг эътиборга лойиқ ташаббуслар орасида — 2027 йилни «МДҲнинг транспорт жиҳатидан боғлиқлиги йили» деб эълон қилиш, 2026 йилда Иккинчи Каспий экологик форумини ўтказиш, шунингдек, 2026 йил кузида Туркманистоннинг Аваза шаҳрида соғлиқни сақлаш соҳасида халқаро тадбирлар туркумини ўтказиш бор. Боғлиқлик бўйича ташаббус алоҳида эътиборга лойиқдир, бу Туркманистоннинг минтақавий транспорт-логистика лойиҳаларига ортиб бораётган қизиқиши ва мамлакат раҳбариятининг минтақадаги мультимодал хаблардан бирига айланиш интилиши билан боғлиқ. Шу билан бирга, МДҲда раис мақомига қарамай, Туркманистон Ҳамдўстликдаги бирон бир бирлашма таркибига кирмасдан, илгаригидек бетарафлик сиёсатига қатъий амал қилмоқда.
Тошкент «интеграцион ташаббусларнинг изчиллиги ва илгари қабул қилинган стратегик қарорларни амалга ошириш»га эътибор қаратмоқчи. Гап, хусусан, Ўзбекистоннинг 2020 йилдаги аввалги раислиги даврида қабул қилинган «МДҲни 2030 йилгача иқтисодий ривожлантириш стратегияси» ҳақида бормоқда. Ҳужжат Ҳамдўстлик иштирокчилари манфаатларининг хилма-хиллигини ва шу билан боғлиқ бўлган постсовет ҳудудидаги турли тезликдаги интеграцияни тан олади (ЕОИИ ва ШҲТнинг роли қайд этилади) ҳамда кўрсатилган муддатга мўлжалланган мақсадлар сифатида миллий иқтисодиётларни ривожлантириш ва уларнинг барқарорлигини ошириш, саноат ва технологик кооперацияни чуқурлаштириш, хавфсизлик даражасини ошириш (иқтисодиёт, энергетика, экологияда) ва бошқа йўналишларни кўрсатади.
Ўзбекистон МДҲ органларида ўз иштирокини фаол кенгайтирмоқда: 2026 йилга келиб мамлакат тармоқлараро ҳамкорликнинг 66 та тузилмасидан 51 тасида намоён бўлган. 2024 йилда Тошкент МДҲнинг биринчи Ёшлар пойтахти бўлди, 2025 йилда Ҳамдўстликка аъзо давлатлар ҳудудларининг биринчи форумини, 2026 йилда эса «ИННОПРОМ» халқаро саноат кўргазмасини қабул қилди.
Қирғизистон учун МДҲнинг роли иқтисодий имкониятлар (масалан, Эркин савдо ҳудуди тўғрисидаги битимда иштирок этиш ва Хизматлар эркин савдоси тўғрисидаги битим ташаббуси), транспорт-логистика омиллари (транспорт коридорлари чорраҳасида жойлашган географик ўрни сабабли мамлакат учун долзарб бўлган минтақавий боғлиқлик кун тартибини илгари суриш) ва институционал жиҳатлар (Қирғизистоннинг 2023 йилда МДҲда раислиги даврида Энергетика соҳасида 2035 йилгача бўлган ҳамкорлик концепциясини, Саноат кооперациясини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини ишлаб чиқиш, шунингдек, МДҲ Олий судлари раислари кенгашини тузиш бўйича ташаббуслар ва бир қатор бошқалар таклиф қилинган эди) билан белгиланади. 2026 йилда Қирғизистон ШҲТда раислик қилмоқда ва МДҲ ҳамда ШҲТ ўртасидаги интеграциянинг чуқурлашувини ҳисобга олган ҳолда, Бишкек тўпланган тажриба туфайли икки майдонча ўртасида боғловчи бўғин ролини ўйнаши мумкин. Республика иқтисодиёти юқори ўсиш суръатларини кўрсатмоқда: 2026 йилнинг январь–июль якунларига кўра, Қирғизистон ЯИМ 11% га ўсди, бу МДҲнинг барча давлатлари орасида энг юқори кўрсаткич бўлди.
**Савдо статистикаси нима демоқда**
Марказий Осиё мамлакатларининг Ҳамдўстликка бўлган қизиқишининг сақланиб қолиши фақат сиёсий ташаббусларда намоён бўлаётгани йўқ. МДҲ бўйича расмий статистика минтақалараро товар айирбошлашнинг ижобий динамикасини тасдиқлайди, бу параллель интеграция майдончалари мавжудлигига қарамай, Марказий Осиё «бешлиги» учун Ҳамдўстликнинг муайян жозибадорлигини сақлаб қолади. Маълумотлар минтақалараро товар айирбошлашнинг ўсишини кўрсатмоқда: Қозоғистоннинг МДҲ мамлакатлари билан 2026 йилнинг биринчи ярмида у 23,05 млрд долларни (2025 йилнинг шу даврига нисбатан +10%), Ўзбекистонники — 18,3 млрд долларни (+23%), Тожикистонники — 3,609 млрд долларни (+24%), Қирғизистонники — январь–май ойларида 3 млрд долларни (+10%), Туркманистонники — биринчи чоракда 1,8 млрд долларни (+30%) ташкил этди.
Марказий Осиё мамлакатларининг постсовет ҳудудида савдони кенгайтиришга бўлган қизиқиши, шубҳасиз, сақланиб қолмоқда. Бироқ, мамлакатлар бўйича «тақсимот»га назар ташланса, «бешлик»нинг кўпчилик мамлакатлари учун МДҲдаги савдо ҳамкорлари орасида сўзсиз етакчи бўлиб Россия қолаётгани ва айнан у билан шундай сезиларли ўсиш қайд этилгани кўринади. Ҳамдўстликнинг бошқа мамлакатлари бўйича кўрсаткичлар хатолик чегарасидадир. Бошқача айтганда, Россия илгаригидек Марказий Осиё мамлакатлари учун МДҲда иқтисодий драйвер сифатида намоён бўлмоқда, иккинчи етакчи савдо-иқтисодий ҳамкор сифатида эса кўпинча, айрим ҳолларда эса биринчи бўлиб Хитой қолмоқда. МДҲ мамлакатлари билан савдо-сотиқ ўсганига қарамай, Марказий Осиё мамлакатлари ташқи савдо айланмасида Ҳамдўстликнинг улуши жуда юқори эмас, асосий урғу эса минтақадан ташқаридаги актёрларга қаратилган (Россия ва минтақалараро алоқалар, масалан, Қозоғистон — Ўзбекистон, Қозоғистон — Қирғизистон бундан мустасно).
Шундай қилиб, Россиядан ташқари, постсовет интеграцияси етакчиларидан бири — Қозоғистон учун 2026 йилнинг биринчи ярмида асосий савдо ҳамкорлари Хитой, Италия, Туркия, Германия бўлди. Ўзбекистонда ўша даврда сўзсиз етакчи бўлиб Хитой қолмоқда, иккинчи ўринни Россия эгаллаб турибди, кейин эса сезиларли фарқ билан Қозоғистон, Туркия, Афғонистон, Корея Республикаси ва МДҲдан ташқаридаги бошқа мамлакатлар бормоқда.
***
Шундай қилиб, МДҲ форматидаги постсовет интеграцияси Марказий Осиё мамлакатлари учун илгаригидек жозибадор бўлиб қолмоқда, гарчи муайян иқтисодий дисбаланс сақланиб қолаётган бўлса-да. Минтақа мамлакатлари Ҳамдўстликнинг асосий тадбирларида фаол иштирок этмоқда, давлат ва ҳукумат раҳбарларини қабул қилмоқда, ушбу форматнинг аҳамияти ва талабгирлигини таъкидлаб, ўзлари учун долзарб бўлган кун тартиби пунктларига (иқтисодий ривожланиш — Ўзбекистон, бошқа куч марказлари ва бирлашмалар билан шерикликни кенгайтириш — Қозоғистон, минтақавий боғлиқлик — Туркманистон) урғу бермоқда. Бундан ташқари, МДҲ Марказий Осиё мамлакатлари учун нафақат Россия билан (бунинг учун минтақа брендига айланган бошқа формат — «С5+1» амал қилмоқда, унинг доирасида 2022 йилдан бери иккита «Россия-Марказий Осиё» саммити бўлиб ўтди), балки постсовет ҳудудидаги бошқа мамлакатлар билан ҳам соатларни тенглаштириб олиш майдончаси бўлиб қолмоқда. МДҲдан ташқари, постсовет ҳудудида бир вақтнинг ўзида Марказий Осиёнинг барча мамлакатлари, Евроосиё интеграцияси бўйича барча ҳамкорлар ва постсовет республикалари орасидан ШҲТ иштирокчилари қатнашадиган бошқа майдонча йўқ.
Шубҳасиз, Марказий Осиёнинг ҳар бир мамлакати учун бугунги кунда МДҲнинг аҳамиятини турлича баҳолаш мумкин. Агар Ўзбекистон ва Тожикистон учун бу кўп жиҳатдан Евроосиё интеграцияси берадиган минтақавий кооперациянинг бой берилаётган имкониятлари ўрнини тўлдириш усули бўлса, постсовет интеграцияси етакчиларидан бири сифатида Қозоғистон учун МДҲ ушбу императивни сақлаб қалишнинг муҳим рамзи бўлиб қолмоқда. Қирғизистонга Ҳамдўстлик постсовет ҳудудидаги институционал ролини ошириш имкониятини беради, Туркманистонга эса доимий бетарафлик концепциясини ҳисобга олган ҳолда, Ҳамдўстлик ишида иштирок этиш ўзи учун долзарб бўлган кун тартибини (Каспий, транспорт боғлиқлиги) кенгроқ форматда илгари суриш имконини беради.
Бошқача айтганда, МДҲ ташкил этилганидан 35 йил ўтиб ҳам ўз атрофида бир вақтлар ягона давлатни ташкил этган ва ҳозирча муайян иқтисодий ва сиёсий умумийликни йўқотмаган мамлакатлар учун айнан долзарб ва тушунарли бўлиб қолаётган кўплаб масалаларни жамламоқда. Бугунги кунда Марказий Осиё мамлакатлари параллель интеграция тузилмаларига фаол қўшилаётгани, кўп векторлик руҳида халқаро алоқаларни ривожлантираётгани, шунингдек, Маслаҳат учрашувлари форматида ўз минтақалараро лойиҳасини қураётганига қарамай, МДҲ барибир Марказий Осиёнинг айрим жорий вазифаларни ҳал этиш бўйича сўровларига жавоб бериш ва постсовет ҳудудидаги ҳамкорлар билан боғловчи бўғин сифатида намоён бўлиш қобилиятини сақлаб қолмоқда.