СТТМ: Ўзбекистон-Хитой ҳамкорлигининг янги босқичи: қўшма инновациялар, миллий компетенциялар ва технологик суверенитет

СМТИ: Ўзбекистон-Хитой ҳамкорлигининг янги босқичи: қўшма инновациялар, миллий компетенциялар ва технологик суверенитет

2026 йил 19 октябрь куни Тошкентда «Рақамли шериклик: сунъий интеллект ва янги авлод маълумотлар иқтисодиёти» мавзусида Ўзбекистон-Хитой экспертлар кенгашининг иккинчи йиғилиши бўлиб ўтди.

Тадбир Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти (СМТИ) ҳамда Хитой Ижтимоий фанлар академиясининг Россия, Шарқий Европа ва Марказий Осиё институти томонидан ташкил этилди.

Кенгаш йиғилишида икки мамлакатнинг етакчи таҳлилий, тадқиқот ва таълим марказлари, жумладан Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия университети, Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази, Рақамли технологиялар ва СИни ривожлантириш илмий-тадқиқот институти, шунингдек Хитой Ижтимоий фанлар академиясининг Осиё-Тинч океани минтақаси ва глобал стратегия институти ҳамда Миқдорий иқтисодиёт ва техник иқтисодиёт институти вакиллари иштирок этдилар. Муҳокамага, шунингдек, дипломатик миссиялар раҳбарлари ва давлат идоралари вакиллари ҳам қўшилдилар.

Ушбу учрашув Кенгашнинг 2025 йил 22 март куни Пекинда бўлиб ўтган, иқлим кун тартиби, яшил иқтисодиётни ривожлантириш ва экологик технологияларни жорий этишга бағишланган биринчи йиғилишида бошланган экспертлар мулоқотининг давоми бўлди. Бу гал рақамли трансформациянинг миллий стратегиялари, сунъий интеллектни тартибга солишга доир ёндашувлар, инвестициялар ва инновацияларни ривожлантириш, шунингдек, малакали кадрлар тайёрлаш асосий мавзулар бўлди.

Йиғилиш ХХР Давлат кенгаши Бош вазири Ли Цяннинг Ўзбекистонга ташрифи кунларида бўлиб ўтди, ташриф доирасида у Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев билан музокаралар ўтказди ва Ўзбекистон Бош вазири Абдулла Арипов билан учрашди.

Йиғилиш давомида экспертлар Ўзбекистон-Хитой муносабатлари муқаддам кузатилмаган юқори даражага кўтарилгани ва барча йўналишларда — сиёсий мулоқот ва савдо-иқтисодий ҳамкорликдан тортиб илмий-техникавий кооперация, рақамлаштириш ва гуманитар алмашинувгача изчил ривожланаётганини таъкидладилар.

Шериклик кўлами аниқ натижалар билан тасдиқланади. Охирги беш йилда ўзаро савдо ҳажми уч бараварга ортди ва 2025 йил якунларига кўра 18 млрд долларга яқинлашди. Ўзбекистон иқтисодиётига киритилган тўғридан-тўғри Хитой инвестициялари ҳажми 17 млрд долларга етди, Хитой капитали иштирокидаги корхоналар сони 6,5 мингдан ошди, қатъий келишувлар билан мустаҳкамланган лойиҳалар портфели эса қарийб 60 млрд долларни ташкил этди. Шу билан бирга, ҳамкорликнинг анъанавий йўналишлари билан бир қаторда, юқори технологик соҳалар, жумладан рақамли технологиялар, сунъий интеллект, робототехника ва яшил энергетика тобора катта аҳамият касб этмоқда.

Йиғилишда сўзга чиққан СМТИ директорининг биринчи ўринбосари Акрамжон Неъматов сунъий интеллект ва маълумотлар иқтисодий рақобатбардошлик, давлат бошқаруви сифати ва технологик хавфсизликнинг асосий омилларига айланаётганини баён этди. Ишлаб чиқариш занжирлари қайта қурилаётган ва технологик рақобат кучаяётган бир шароитда ушбу соҳадаги ҳамкорлик Ўзбекистон учун алоҳида амалий аҳамиятга эга бўлмоқда.

Унинг сўзларига кўра, Президент Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида рақамли трансформация ислоҳотларнинг асосий йўналишларидан бирига айланди. «Рақамли Ўзбекистон – 2030», «Ўзбекистон – 2030» ва сунъий интеллект технологияларини 2030 йилгача ривожлантириш стратегияларининг амалга оширилиши маълумотлардан фойдаланишни кенгайтириш, ҳисоблаш қувватларини ошириш ва миллий иқтисодиётга интеллектуал ечимларни жорий этиш учун замин яратмоқда.

Ўзгаришларнинг изчиллиги халқаро рейтингларда ҳам ўз аксини топмоқда. Сўнгги йилларда Ўзбекистон БМТнинг Электрон ҳукуматни ривожлантириш индексида 17 поғонага, Бутунжаҳон интеллектуал мулк ташкилотининг Глобал инновацион индексида 16 поғонага ва Oxford Insights’нинг Ҳукуматнинг сунъий интеллектни қўллашга тайёрлиги индексида 25 поғонага кўтарилди.

Шу билан бирга, мамлакат ўз позицияларини янада мустаҳкамлашни мақсад қилган. Президент томонидан 2030 йилга бориб электрон ҳукуматни ривожлантириш бўйича 30 та, СИни қўллашга тайёрлик бўйича 50 та ва инновацион ривожланиш даражаси бўйича 50 та етакчи мамлакат қаторига кириш вазифалари қўйилган. Ушбу марраларга эришиш учун нафақат рақамли инфратузилмани ривожлантириш ва электрон хизматларни кенгайтириш, балки шахсий технологик компетенцияларни шакллантириш, СИни амалиётда кенгроқ қўллаш ва миллий рақамли иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини ошириш зарур.

А. Неъматов Хитой Ўзбекистоннинг технологик ва саноат трансформациясига салмоқли ҳисса қўшаётганини таъкидлади. Савдо ва инвестициялар кенгайишидан ташқари, телекоммуникациялар, маълумотларни қайта ишлаш, рақамли сервис ва сунъий интеллект соҳасида ҳамкорлик ривожланмоқда. Шу билан бирга, шерикликни янада чуқурлаштириш тайёр ечимларни шунчаки жорий этишдан технологиялар трансфери, муҳандислик компетенцияларини ривожлантириш, мутахассислар тайёрлаш ҳамда қўшма тадқиқот ва ишланмаларни кенгайтиришни назарда тутувчи чуқурроқ технологик кооперацияга ўтиш билан бирга кечиши керак.

«Хитой билан ҳамкорлик тайёр ечимларни харид қилиш билан чекланиб қолмай, балки миллий иқтисодиёт эҳтиёжларига мослаштирилган шахсий компетенциялар, инфратузилма ва технологияларни ривожлантиришга хизмат қилиши биз учун принципиал аҳамиятга эга», – деди СМТИ директорининг биринчи ўринбосари.

У, шунингдек, технологик шериклик миллий рақамли экотизимнинг очиқлиги ва унинг халқаро технологик занжирларга интеграциясини сақлаб қолган ҳолда Ўзбекистоннинг технологик суверенитетини мустаҳкамлашга хизмат қилиши кераклигини қайд этди. Маълумотларни ҳимоя қилиш, рақамли ечимларнинг мослиги, маҳаллий илмий ва муҳандислик компетенцияларини ривожлантириш, шунингдек, фуқаролар ва бизнеснинг рақамли иқтисодиёт афзалликларидан кенг фойдаланишини таъминлаш бундай ҳамкорликнинг энг муҳим шартлари ҳисобланади.

А. Неъматов мисол тариқасида 2026 йил августида учирилган ҳамда «Ўзбеккосмос» агентлиги билан ҳамкорликда STAR.VISION компанияси томонидан ишлаб чиқилган Yerни масофадан зондлашнинг Samarkand-2028 сунъий йўлдошини келтирди. Ўзбек муҳандислари қурилмага интеграция қилинган сунъий интеллект модулини яратдилар. Ушбу тажриба ерларни мониторинг қилиш, экологик вазиятни баҳолаш ва табиий ресурсларни бошқариш учун юқори технологик ечимларни биргаликда ишлаб чиқиш салоҳиятини кўрсатади.

Ҳамкорлик истиқболларини очар экан, А. Неъматов бешта устувор йўналишни ажратиб кўрсатди: ҳисоблаш инфратузилмаси ва маълумотлар иқтисодиётини, шу жумладан юқори унумдорликка эга ҳисоблашлар ва маълумотларни қайта ишлаш марказларини ривожлантириш; саноат, иқтисодиётнинг асосий тармоқлари ва давлат бошқаруви, жумладан қишлоқ ва сув хўжалигига СИни биргаликда ишлаб чиқиш ва жорий этиш; кадрлар тайёрлаш ва илмий тадқиқотларни кенгайтириш; электрон савдо ва рақамли молияни ривожлантириш, шунингдек, киберхавфсизликни мустаҳкамлаш.

У Ўзбекистон Президентининг Ўзбекистон-Хитой сунъий интеллектни ривожлантириш марказини ташкил этиш, қўшма пилот лойиҳаларни ишга тушириш ва ўзбек тилидаги тил моделларини ишлаб чиқиш бўйича ташаббусини амалда рўёбга чиқаришга алоҳида аҳамият қаратди. Фуқаролар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва инновацияларни қўллаб-қувватлашни таъминлайдиган СИ ахлоқи ва тартибга солинишига доир мувозанатли ёндашувларни ишлаб чиқиш зарурати алоҳида таъкидланди. Ўзбекистоннинг Бутунжаҳон сунъий интеллект соҳасидаги ҳамкорлик ташкилотига (WAICO) асосчи давлатлардан бири сифатида иштирок этиши ҳамкорлик учун қўшимча имкониятлар очади.

Натижаларни якунлар экан, А. Неъматов Ўзбекистон-Хитой экспертлар кенгаши нафақат икки томонлама мулоқот майдони, балки икки мамлакатнинг илмий, технологик ва ишбилармонлик салоҳиятини бирлаштирган ҳолда, талаб юқори бўлган таклифларни ишлаб чиқиш ва қўшма ташаббусларни илгари суришнинг таъсирчан механизмига айланиши кераклигини қайд этди.

Хитойлик экспертлар, ўз навбатида, Ўзбекистоннинг рақамли инфратузилма ва миллий инновацион экотизимни ривожлантиришдаги ютуқларини, шунингдек, унинг ахборот технологиялари ва сунъий интеллектнинг минтақавий маркази сифатидаги ортиб бораётган салоҳиятини таъкидладилар.

Муҳокама давомида, шунингдек, Хитой ва Марказий Осиё мамлакатлари ўртасидаги рақамли алоқаларни мустаҳкамлаган ҳолда технологик кооперация, рақамли хизматлар, маълумотлар алмашинуви ва қўшма инновацияларни кенгайтиришга хизмат қилувчи Рақамли ипак йўлини ривожлантиришда Ўзбекистон иштирокининг истиқболли экани урғуланди.

Йиғилиш иштирокчилари рақамли шерикликнинг барча масалалари бўйича экспертлар мулоқотини давом эттиришга ҳамда сунъий интеллект, маълумотлар иқтисодиёти ва рақамли трансформация соҳасидаги қўшма лойиҳаларни амалга оширишга қаратилган амалий ҳамкорлик шаклларини ривожлантиришга тайёр эканликларини билдирдилар.