Стартаплар ва венчур капитали: ёшлар салоҳиятини қандай рўёбга чиқариш мумкин?

**Стартаплар ва венчур капитали: ёшлар салоҳиятини қандай рўёбга чиқариш мумкин?**

Бугун стартапларни шунчаки технология соҳасида урф бўлган йўналиш ёки муваффақиятли маҳсулот яратган ёш дастурчиларнинг омадли лойиҳалари сифатида кўриш тўғри эмас. Ўзбекистонда стартаплар янги иқтисодиётнинг муҳим бўлагига айланмоқда. Бу ёшларнинг билим, ғоя ва истеъдодини янги компаниялар, иш ўринлари, экспорт ва замонавий технологияларга айлантириш имкониятидир.

Жаҳон иқтисодиёти ҳам айнан шу йўналишда ривожланмоқда. Венчур капитали, яъни тез суръатларда ўсаётган технологик компанияларга йўналтириладиган инвестициялар ҳажми яна ўсишни бошлади. 2025-йилда дунё бўйича бундай инвестициялар ҳажми 500 миллиард доллардан ошди. Шу билан бирга, инвесторлар лойиҳаларни танлашда анча синчков бўлиб, ўзининг тез ривожлана олиш салоҳиятини амалда исботлаган компанияларга кўпроқ маблағ йўналтирмоқда. Айниқса, сунъий интеллектга қизиқиш сезиларли даражада ошган. 2025-йилда сунъий интеллект билан боғлиқ компаниялар ҳиссасига жаҳон венчур инвестициялари умумий қийматининг қарийб 61 фоизи тўғри келди.

Ўзбекистон учун ушбу глобал тенденсия алоҳида аҳамиятга эга. Чунки мамлакатимиз янги иқтисодиётнинг энг муҳим ресурси — ёшларга эга. Гап фақат ёшларни иш билан таъминлаш ҳақида кетаётгани йўқ. Биз ёшларнинг ўзлари тадбиркорга айланиши, жамоалар шакллантириши, ходимларни ишга ёллаши ва ўз маҳсулотларини хорижий бозорларга олиб чиқиши учун шароит яратишимиз муҳим.

Бундай ўзгаришлар аллақачон юз бермоқда. 2026-йилда ИТ Парк резиденти бўлган 1 200 дан ортиқ компанияга 30 ёшгача бўлган тадбиркорлар раҳбарлик қилган. Бу резидентлар умумий сонининг қарийб учдан бир қисмини ташкил этади. Улар раҳбарлик қилаётган компаниялар томонидан 10 мингдан ортиқ иш ўрни яратилган. Ушбу рақамлар бугун ёшлар нафақат меҳнат бозорининг иштирокчиси, балки янги иш ўринларини яратувчи фаол кучга ҳам айланиши мумкинлигини кўрсатади.

Ривожланишнинг кейинги босқичида энг муҳим вазифа — яхши ғояни барқарор компанияга айлантиришни ўрганишдир.

Бироқ муваффақиятнинг асосий кўрсаткичи фақат жалб қилинган миллионлар миқдори эмас. Қанча компания бозорда талаб юқори бўлган маҳсулот ярата олгани, янги бозорларга чиққани, савдо ҳажмини оширгани, иш ўринлари яратгани ва дастлабки инвестициялардан кейин ҳам ривожланишни давом эттиргани анча муҳим.

Айнан шу сабабли биз стартапларни фақат ишга туширишни қўллаб-қувватлашдан уларнинг кейинги ўсишини рағбатлантиришга босқичма-босқич ўтишимиз зарур.

Кўплаб ҳакатонлар, танловлар ва таълим дастурларини ташкил этиш мумкин. Ёш тадбиркорга маҳсулотнинг дастлабки прототипини яратишда ёрдам бериш мумкин. Аммо ҳақиқий натижа ушбу прототип тайёр маҳсулотга, маҳсулот компанияга айланганда, компания эса ўз ечимларини нафақат мамлакат ичида, балки хорижда ҳам сота бошлаганда юзага келади.

Сўнгги бир неча йил ичида халқаро инвесторларнинг Ўзбекистонга бўлган муносабати сезиларли даражада ўзгарди.

Яқин вақтгача мамлакатимиз халқаро даражадаги технологик компанияларни яратиш мумкин бўлган ҳудуд сифатида камдан-кам кўриб чиқилар эди. Бугун эса вазият бошқача. 2026-йилда СтартупБлинк Ўзбекистонни йилнинг энг тез ривожланаётган стартап экотизими деб эътироф этди. Тегишли индекснинг ўсиш суръати 227,3 фоизни ташкил этди. Халқаро рейтингга Ўзбекистоннинг яна еттита шаҳри киритилди, Тошкент эса Марказий Осиёнинг етакчи стартап шаҳри сифатида қайд этилди.

Бу муҳим натижа, бироқ у эришилган ютуқлар билан чекланиб қолишимизга сабаб бўлмаслиги керак.

Марказий Осиёда истеъдодли тадбиркорлар, инвестициялар ва технологик компанияларни жалб қилиш бўйича рақобат кучаймоқда. Масалан, Қозоғистон минтақавий стартап экотизимида ўзининг мустаҳкам мавқеини сақлаб қолмоқда. Шу боис бизнинг вазифамиз фақат бир ёки икки йил давомида юқори ўсиш суръатларини намойиш этиш эмас, балки муваффақиятли технологик компаниялар мунтазам равишда шаклланиб борадиган барқарор тизимни яратишдан иборат.

Ўзбекистонда ташкил этилган компания қанчалик катта миқёсга эришиши мумкинлигининг ёрқин мисолларидан бири 350 миллион доллардан ортиқ инвестиция жалб қилган Узум ҳисобланади. Мамлакатимиз учун ушбу мисолнинг аҳамияти фақат компаниянинг «юникорн» мақомига эришганида эмас.

Бу Ўзбекистонда ташкил этилган ва ривожланаётган компания маҳаллий бизнесдан йирик технологик компаниягача бўлган йўлни босиб ўтиши ҳамда халқаро инвесторлардан капитал жалб қила олишини жаҳон бозорига намойиш этади.

Эндиликда бундай муваффақият ҳикоялари алоҳида ҳолат бўлиб қолмаслиги муҳим.

Бизга сунъий интеллект, молиявий технологиялар, таълим, электрон тижорат, логистика, булутли ечимлар, соғлиқни сақлаш ва корпоратив дастурий таъминот соҳаларида янги компаниялар керак.

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда стартапларни қўллаб-қувватлашга қаратилган турли механизмлар жорий этилди.

Хусусан, Дигитал Стартупс дастури халқаро фондлар ва бизнес фаришталардан жалб қилинган инвестицияларни биргаликда молиялаштириш, инкубация, акселерация ва менторлар билан ишлаш харажатларининг бир қисмини қоплаш, интеллектуал мулкни рўйхатдан ўтказишда кўмаклашиш ҳамда бошқа қўллаб-қувватлаш механизмларини назарда тутади.

Ёшлар тадбиркорлигига ҳам алоҳида эътибор қаратилмоқда. 2025–2027-йилларга мўлжалланган «Ёшлар бизнеси» дастури доирасида 350 минг нафар ёшни қамраб олиш ва камида 100 мингта иш ўрни яратиш режалаштирилган. Ёш тадбиркорлар учун турли молиявий воситалар, жумладан, микрокредитлар ва янги иш ўринлари яратадиган лойиҳаларни йирикроқ миқёсда молиялаштириш имкониятлари кўзда тутилган.

Буларнинг барчаси мустаҳкам асос яратмоқда.

Бироқ давлат кўмаги бозорнинг ўрнини боса олмайди.

Давлатнинг вазифаси — тўсиқларни камайтириш, тушунарли ва шаффоф қоидаларни шакллантириш, ёшларнинг билим олиши ва дастлабки капиталдан фойдаланишига кўмаклашиш. Кейинги босқичда эса компания сифатли маҳсулот, мижозлар ва хусусий инвестициялар ҳисобига ривожланиши керак.

Биз давлат томонидан ажратилган ҳар бир доллар кўмак бир неча доллар хусусий капитални жалб қилишга хизмат қиладиган моделга ўтишимиз муҳим.

Бундай шароитда буджет маблағлари бизнесни доимий молиялаштириш манбаи эмас, балки янги инвестиция жараёнини бошлаш воситасига айланади.

Айниқса, хусусий венчур фондлари ва бизнес фаришталар — ёш компанияларга ўз маблағларини киритадиган тадбиркорлар ҳамда инвесторлар ҳамжамиятини ривожлантириш катта аҳамиятга эга.

Ўзбекистон аллақачон шу йўналишда ҳаракат қилмоқда. 2026-йил ўрталарига келиб Алоқа Вентурес 10 тадан ортиқ стартапни тахминан 690 минг доллар миқдорида молиялаштирган, ИТ Парк Вентурес эса 4 та компанияга 1,1 миллион доллардан ортиқ инвестиция киритган. Шунингдек, Ёшлар Вентурес, УС Вентурес ва бозорнинг бошқа иштирокчилари ҳам инвестиция фаолиятини амалга оширган.

Бундай иштирокчиларнинг пайдо бўлиши ниҳоятда муҳим. Чунки стартапнинг турли ривожланиш босқичларида унга турлича ҳажмдаги молиялаштириш зарур бўлади.

Эндигина ўз ғоясини синовдан ўтказаётган ёш жамоа учун бир неча ўн минг доллар етарли бўлиши мумкин. Ўз мижозларини топган ва фаол ўсишни бошлаган компанияга эса юз минглаб ёки миллионлаб доллар керак бўлади. Халқаро бозорга чиқаётган йирик технологик бизнес эса мутлақо бошқа миқёсдаги инвестицияларни талаб қилади.

Шу сабабли бутун экотизим ривожланишини фақат киритилган маблағларнинг умумий ҳажми асосида баҳолаб бўлмайди. Муҳими, тадбиркор учун энг дастлабки босқичдан йирик бизнесгача бўлган аниқ ва тушунарли ривожланиш йўли мавжуд бўлишидир.