Скрининг давомида 4 йил ичида 6700 дан ортиқ кўкрак бези саратони ҳолати аниқланди. 78% и — эрта босқичларда

4 йил давомида скрининг кўкрак бези саратонининг 6700 дан ортиқ ҳолатини аниқлашга ёрдам берди. 78% и илк босқичларга тўғри келди

Республика ихтисослаштирилган онкология ва радиология илмий-амалий тиббиёт марказида кўкрак бези саратонини барвақт аниқлашга бағишланган Очиқ эшиклар куни бўлиб ўтди.

Марказ 2021 йилдан 2025 йилнинг июнь ойигача бўлган даврдаги скрининг натижаларини, пациентларни даволаш ва мамлакат бўйлаб текширувларни ташкил этиш тўғрисидаги маълумотларни эълон қилди. Тадбир кўкрак бези саратони ҳақида хабардорликни ошириш бўйича халқаро ойлик — «Пушти октябрь» доирасида ўтказилди.

Республика онкология маркази маълумотларига кўра, 2025 йилда Ўзбекистонда кўкрак бези саратонининг 4843 та янги ҳолати қайд этилган — аёллар аҳолисининг ҳар 100 мингига 26 та ҳолат. Ўша йили ушбу касалликдан 2085 киши вафот этган ва уларнинг мутлақ кўпчилиги аёллардир: 2069 киши.

Профилактик кўрик вақтида ҳолатларнинг 61,9 фоизи аниқланди. Умуман олганда, пациентларнинг 70,8 фоизида касаллик биринчи ёки иккинчи босқичда аниқланган. 96,9% ҳолатларда ташхис ҳужайралар ёки тўқималарни тадқиқ қилиш орқали тасдиқланди.

Кўкрак бези саратони билан касалланган 27 736 нафар пациент ҳисобда турган. Уларнинг деярли ярми — 47,8 фоизи — беш йил ва ундан ортиқ вақт давомида кузатувда бўлган.

Алоҳида равишда скрининг дастури бўйича статистика келтирилади. 2021 йилдан 2025 йилнинг июнь ойигача унинг доирасида 2,6 миллиондан ортиқ аёл текширувдан ўтказилди. Кўкрак бези саратони 6702 нафар аёлда аниқланди — бу текширилганларнинг қарийб 0,25 фоизини ташкил этади. 5227 нафар пациентда ёки аниқланган беморлар умумий сонининг 78 фоизида ўсмалар биринчи ёки иккинчи босқичда топилган.

Текширувлар соғлиқни сақлашнинг бирламчи бўғини даражасида, жумладан, «онко-назорат» хоналарида ўтказилади. Маммографик скрининг учун стационар ва мобиль ускуналардан фойдаланилади.

Марказнинг дастурни ривожлантириш ҳақидаги маълумотларига кўра, тизимга 16 та стационар ва 16 та мобиль маммография хонаси киритилган. Тўсиқсиз тасвирларни баҳолаш учун ягона марказ ташкил этилган бўлиб, у ерда маммография бўйича мутахассислар ҳам тайёрланади.

Ташхис қўйишда кўкрак бези УЗИси қўлланилмоқда, шунингдек, шифокорларга тасвирларни талқин қилишда ёрдам бериш учун сунъий интеллектни жорий этиш бўйича ишлар олиб борилмоқда.

2024 йилдан бошлаб 45 ёшдан ошган аёллар учун бепул скрининг жорий этилди. Президентнинг 2024 йил 22 ноябрдаги қарорида давлат бюджети ҳисобидан текширувлар ўтказиш ҳамда кўкрак бези ва бачадон бўйни саратони скрининги бўйича мутахассисларни тайёрлаш назарда тутилган. Ушбу ишлар доирасида 30−65 ёшдаги аёлларнинг электрон базаси шакллантирилди.

Барвақт аниқлаш даволанишни ўсма тарқалишидан олдин бошлаш имконини беради. Агар даволаш эрта босқичларда бошланса ва тўлиқ ҳажмда олиб борилса, у одатда самаралироқ бўлади ва енгилроқ кечади.

Даволаш тактикаси касалликнинг тарқалганлигига, ўсманинг биологик хусусиятларига ва пациентнинг аҳволига боғлиқ. Операциядан ташқари, нур ва дори терапияси талаб қилиниши мумкин. Шунинг учун аъзони сақлаб қолувчи аралашув даволаш аллақачон якунланганини англатмайди.

Марказнинг даволаш натижаларига кўра, пациентларнинг ярмидан кўпида кўкрак безини сақлаб қолган ҳолда операция ўтказишга эришилди. Скрининг чоғида касаллик аниқланган 6702 нафар пациентдан 6215 нафари хирургик даволанди. Аъзони сақлаб қолувчи операциялар 3631 нафар аёлда — пациентлар умумий сонининг 54,2 фоизида ўтказилди. Яна 2584 нафар пациентда — 38,6% — радикаль мастэктомия, яъни кўкрак безини олиб ташлаш амалиёти бажарилди.

2025 йил июнь ойига келиб, 4187 нафар пациент — 62,5% тўлиқ даволаш курсини якунлади. Яна 2270 киши даволанишни давом эттирди, 123 киши ундан бош тортди. Шунингдек, 122 та ўлим ҳолати қайд этилган.

3749 нафар аёлда ёки скрининг пайтида касаллик аниқланган барча пациентларнинг тахминан 56 фоизида клиник ремиссия қайд этилган. Ушбу кўрсаткич якуний тузалишни эмас, балки кузатув пайтидаги ҳолатни акс эттиради: даволанишдан сўнг пациентлар кейинги кузатувга муҳтож бўлади.

Ёш — касалликнинг асосий хавф омилларидан бири. Йиллар ўтиши билан кўкрак бези саратони эҳтимоли ортиб боради: ҳужайраларда генетик ўзгаришлар тўпланади, уларнинг бир қисми ўсма ривожланишига олиб келиши мумкин.

Касаллик хавфига репродуктив омиллар ҳам таъсир қилади: ҳайз кўришнинг эрта бошланиши, кечки менопауза, тўлиқ муддатли ҳомиладорликнинг йўқлиги ва биринчи туғруқдаги кечки ёш. Ортиқча тана вазни, айниқса менопаузадан кейин, алкоголь истеъмол қилиш ва менопауза симптомларини енгиллаштириш учун гормонал терапиянинг баъзи турлари ҳам касаллик эҳтимолини оширади.

Ирсий мойиллик ҳолатларнинг фақат бир қисмини тушунтиради. АҚШ Касалликларни назорат қилиш ва профилактика қилиш марказлари (CDC) баҳолашига кўра, кўкрак бези саратони ҳолатларининг тахминан 5−10 фоизи генларнинг ирсий ўзгаришлари билан боғлиқ. Улар орасида ҳужайраларни шикастланишдан ҳимоя қилишда иштирок этадиган BRCA1 ва BRCA2 бор. Ушбу генлардаги ўзгаришлар хавфни сезиларли даражада оширади, аммо ирсий мойиллик ташхисларнинг фақат кичик бир қисмини тушунтиради.

Касаллик ҳолатларининг кўпчилигини аёллар ўзлари сезишади. Кўкракдаги дастлабки симптомларни мустақил текширув пайтида аниқлаш мумкин. Бунинг учун кўкрак безлари одатда қандай кўриниши ва сезилишини билиш ҳамда янги пайдо бўлган шишлар, тери ёки сўрғичлардаги ўзгаришларга эътибор бериш муҳимдир. Мустақил текширув ўтказишда ҳар иккала кўкракни уларнинг одатий хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда солиштириш мумкин.

Шифокорга мурожаат қилиш учун қуйидагилар сабаб бўлиши керак: кўкрак бези тўқимасининг янги шиши ёки қалинлашиши, ҳатто оғриқсиз бўлса ҳам; кўкракнинг ўлчами, шакли ёки ташқи кўринишининг ўзгариши; терининг тортилиши, чуқурчалар, қизаришлар ёки бошқа атипик ўзгаришларнинг пайдо бўлиши; сўрғич ёки унинг атрофидаги тери ташқи кўринишининг ўзгариши; сўрғичдан ғайриодатий ажратмалар, айниқса қонли ажратмалар келиши.

Кўпчилик шишлар саратон бўлмаса-да, уларнинг хусусиятини фақат ушлаб кўриш орқали аниқлаб бўлмайди. Шунинг учун, ҳар қандай ғайриодатий ўзгаришларни, ҳатто улар оғриқ келтириб чиқармаса ҳам, шифокорга кўрсатиш керак.

Биринчи қадам оилавий терапевтга мурожаат қилиш бўлиши мумкин. Текширувдан сўнг у зарур тадқиқотларни аниқлайди ва соҳа мутахассисига юборади. Ташхисни аниқлаштириш учун маммография, УЗИ ва биопсиядан — лаборатория тадқиқоти учун тўқимадан кичик намуна олишдан фойдаланилиши мумкин. Айнан биопсия гумон қилинган ҳосиланинг хавфли эканлигини аниқлаш имконини беради.

Симптомлар пайдо бўлганидан кейин касалликни ўз вақтида аниқлаш барвақт ташхис қўйиш деб аталади. Унинг вазифаси — касаллик янада ривожлангунга қадар ташхис қўйиш ва даволанишни бошлашдир. Шунинг учун, шикоятлар пайдо бўлганда режали текширувни ёки муайян ёшга тўлишни кутиш керак эмас.

Скрининг, шикоятлар бўлгандаги текширувдан фарқли ўлароқ, симптомлар пайдо бўлгунча ўтказилади. Унинг асосий усули — маммография, кўкрак безларининг рентгенологик текшируви бўлиб, у ўсмани ҳали сезиларли бўлгунига қадар аниқлаш имконини беради.

Скринингнинг бошланиш ёши ва даврийлиги миллий тавсияларда фарқ қилади. ЖССТ маммографик скринингни асосан 50−69 ёшли аёллар учун тавсифлайди. Бироқ, Ўзбекистондаги аёллар орасида кўкрак бези саратонининг кенг тарқалганлигини ҳисобга олиб, шифокорлар текширувларни 40 ёшдан бошлашни ва 74 ёшгача давом эттиришни тавсия қиладилар. Текширувлар режаси индивидуал хавфни, жумладан, оилада кўкрак бези саратони ҳолатлари ва генларда аниқланган ирсий ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда шифокор билан биргаликда танланади.

Касаллик ҳақида хабардор қилиш нафақат симптомларни, балки ёрдам олиш тартибини ҳам тушунтириши керак: қаерга мурожаат қилиш, қаерда текширувдан ўтиш ва натижани олгандан кейин нима қилиш керак. Ўлим даражасини камайтириш учун гумон қилинган ўзгаришларнинг аниқланиши ўз вақтида ташхиснинг аниқлаштирилиши ва узоқ кечикишларсиз ҳамёнбоп даволаниш билан бирга олиб борилиши мумкин бўлиши муҳимдир.