Шарпевилле қирғинидан омон қолганлар Жанубий Африкада адолат учун судга даъвогарлик қилмоқда

Жанубий Африкадаги Шарпевил қирг'инидан омон қолганлар адолат учун суд жараёнини бошламоқдалар. Шарпевилдаги тинч намойишда қатнашганида 20 ёшда бо'лган Авраам Мофокенг ҳали ҳам 66 йил олдин намойишнинг шафқацизларча бостирилишидан қолган жисмоний жароҳатларни бошдан кечирмоқда. Шарпевил қирг'ини сифатида танилган воқеа пайтида полиция минглаб қуролсиз намойищиларга қарата о'т очган.

Ҳозирда 86 ёшли Мофокенгнинг умуртқа пог'онасига о'қ тиқилган ва оёг'ига о'қ текканидан кейин бироз оқсоқланиб қолган. У ББСга 1960-йил 21-мартда оқ танли озчилик ҳукуматининг золим қонунларига қарши норозилик намойишига қо'шилганини айтди, чунки "Биз одамлар сифатида ко'рилмаган эдик". У қо'шимча қилди: "Сиз фақат ишлаш учун яхши эдингиз. Сиз уларни шубҳа остига қо'ёлмайсиз, шунчаки айтилганидек қилишингиз керак эди".

Мофокенг омон қолган қирг'ин ирқчи апартеид тизимининг зо'равонлик моҳиятини дунёга очиб берди. Бироқ, қотилликлардан бир йил о'тиб қабул қилинган товон пули то'г'рисидаги қонун туфайли ҳеч бир жиноятчи ҳеч қачон жавобгарликка тортилмади. Мофокенг энди пайшанба куни э'лон қилинадиган ва ушбу қонунни бекор қилишга қаратилган суд ишининг бир қисмидир.

1960-йилда о'ша куни камида 69 нафар намойищи полиция томонидан отиб о'лдирилган, бу апартеидга қарши ҳаракат тарихидаги муҳим лаҳзани белгилаб берди. Тарихий аҳамиятига қарамай, Ёханнесбург жанубидаги Шарпевилле шаҳарчасида парчаланиш белгилари мавжуд. Унинг бир вақтлар асфалтланган ё'ллари тупроққа айланмоқда, ко'плаб уйлар ҳали ҳам апартеид даврида қурилган кичик, жигарранг г'иштли уйлар бо'либ қолмоқда ва қуруқ, бепушт ер ахлат уюмларини то'пламоқда.

Ирқчиликнинг қонунийлаштирилган тизими 1994-йилда мамлакатнинг биринчи демократик сайловлари ва Нелсон Мандела президентлиги билан тугаган бо'лса-да, унинг излари ҳали ҳам сақланиб қолмоқда. Мандела ҳукумати томонидан апартеид давридаги жиноятларни текшириш учун ташкил этилган Ҳақиқат ва Ярашиш Комиссияси (ТРС) каби муаммоларни бартараф этиш бо'йича са'й-ҳаракатлар амалга оширилди. Бироқ, Шарпевилле омон қолганлари адолат қарор топмаган деб ҳисоблашади.

Шарпевилле шаҳридаги маҳаллий ёдгорлик бог'и бо'лган Инсон ҳуқуқлари бо'йича участкада шаҳарча ко'чалари қандай қилиб қонга айлангани ҳақида ҳикоя қилинади. Бог' ичида 69 та оқ устун бор, уларнинг ҳар бири ё'қолган ҳаётни ифодалайди. Жабрланувчилар қора танли одамларни ҳаракатланишларини чеклайдиган "домпа" (африкаанс тилида о'тиш китоби) ни олиб юришга мажбур қиладиган ирқчи о'тиш қонунларига қарши норозилик билдиришган. Унсиз ёки рухсациз "фақат оқ танлилар учун" ҳудудда ушланиш калтаклаш ва қамоқ жазосига олиб келиши мумкин эди.

1960-йил март ойида ко'пчилик, жумладан, о'ша пайтда 20 ёшли Мофокенг, Пан-Африкачилар Конгрессининг домпага қарши юриш чақириг'ига жавоб беришди. Мофокенг шундай деб эслади: "Апартеид даврида яшаётган ҳаётимиз зулм остидаги ҳаёт эди. Биз эркин юра олмасдик. Охир-оқибат бизни зулм қилиш учун ишлатилган бу о'тиш китобларига қарши полиция бо'лимига юришни режалаштирдик".

Минглаб одамлар тинч норозилик намойиши бо'лишини кутган нарса учун то'планишди. Мофокенг воқеани қуйидагича тасвирлаб берди: "[Полицияда] милтиқлар, мачетелар ва ҳатто қалқонлар бор эди. Биз полицияга энди рухсатномаларни хоҳламаслигимизни ва қамоқхонага боришга тайёр эканлигимизни тушунтирдик. Шов-шув ко'тарилди, кейин полиция о'қ узишни бошлаганда ҳамма нарса о'згариб кетди."

Мофокенг 200 дан ортиқ ярадорлар орасида эди ва Жанубий Африка тадқиқотчиларининг со'нгги ҳисоб-китобларига ко'ра, ҳалок бо'лганлар сони 91 га ко'тарилди.

Ҳозирда 90 ёшли яна бир омон қолган Ларазус Магоци, қурбонларнинг аксарияти, жумладан, 12 ёшли бола дафн этилган қабристондаги қабрлар орасида юрибди. Ко'зларида ёш билан Магоци шундай деди: "Биз о'қ овозларини эшитдик ва югуриб до'кон ичига яшириндик, ташқарида нима бо'лаётганини ко'риш учун қарадик. Одамлар ерда ётишарди. Яна ташқарига қараганимизда, ба'зилар о'рнидан туришга ҳаракат қилаётганини ко'рдик, лекин полиция уларга шунчаки о'қ узаётган эди. Бошқалар эса ҳали ҳам ҳаракатланаётган одамларнинг бошларига мачетелар билан уришарди."

Оломонга 1300 дан ортиқ о'қ отилган деб ишонилади. Архив фотосуратларида қирг'индан со'нг дарҳол ҳалок бо'лган жасадлар орасида полициячилар юргани ко'рсатилган. Шундан со'нг қилинган ягона қонуний ҳаракат намойищиларни зо'равонликда айблашга уриниш муваффақияциз бо'лди. Энди омон қолганлар ва қурбонларнинг қариндошлари адолатга халақит берадиган деб ҳисоблаган қонунни бекор қилишга умид қилмоқдалар.

Қирг'индан кейин апартеид ҳукумати томонидан қабул қилинган 1961 йилдаги Товон то'лаш то'г'рисидаги қонун полиция ва ҳукуматни Шарпевилдаги воқеалар билан бог'лиқ жиноий айбловлар ёки фуқаролик да'воларидан ҳимоя қилди. Ушбу қонун 30 йилдан ортиқ демократик бошқарувга қарамай, амалда қолмоқда.

Бироқ, Жанубий Африкадаги "Инсон ҳуқуқлари бо'йича адвокатлар" нодавлат ташкилоти Буюк Британияда жойлашган Леигҳ Дай юридик фирмаси билан ҳамкорликда Олий судга да'во аризаси билан мурожаат қилиб, зарарни қоплаш то'г'рисидаги қонун 1994-йилда қабул қилинган янги конституцияга мувофиқ конституцияга зид эканлигини та'кидлади.

Иш бо'йича адвокатлардан бири Чарне Трейси шундай деди: "Шахсий зарарлардан ташқари, жамоа асосан уларнинг даволанишига имкон берадиган компенсацияларни талаб қилмоқда. Улар Шарпевилле унутилган жамоа каби ҳис қилишади". Уларнинг судга берган аризаси жамоавий да'во сертификатини талаб қилишни о'з ичига олади, агар тасдиқланса, о'нлаб жабрланувчилар ва қариндошларга биринчи марта штатни биргаликда судга бериш имконини беради. Бу, шунингдек, агар улар ҳали ҳам тирик бо'лса, гумон қилинаётган жиноятчиларга қарши жиноий айбловларга олиб келиши мумкин.

Трейси қо'шимча қилдики, "Уларнинг даволанишига ва ҳаёт сифатини яхшилашга ёки улар бошидан кечирган азоб-уқубатларнинг узоқ муддатли оқибатларини бартараф этишга ёрдам берадиган ҳеч нарса қилинмаган", деб та'кидлаб, жамоавий да'вога 70 киши жалб қилиниши мумкинлигини та'кидлади.

Конституциявий ҳуқуқ бо'йича мутахассис профессор Франс Вилжоен эски қонунни бекор қилиш қонунчиликни "тозалаш" ва "о'тмишдаги бобни ёпиш" учун жуда муҳим деб ҳисоблайди. Унинг со'зларига ко'ра, Жанубий Африкада о'згарувчан конституция мавжуд бо'лса-да, давлатчиликнинг узлуксизлиги принципи ҳозирги давлатга қарши ишларни қо'зг'атишга имкон беради. "Шундай қилиб, агар 1994-йилда бизнинг қонунлар китобимизда қонунлар бо'лган бо'лса, конституцияда улар парламент уларни бекор қилмагунча, бекор қилмагунча ёки о'згартирмагунча кучда қолиши аниқ айтилган", деди у, "бизни о'тмишдан тозалаш" учун Товон то'лаш то'г'рисидаги қонунни конституцияга зид деб э'лон қилиш ҳаракатларини қо'ллаб-қувватлади.

Архиепископ Десмонд Туту раислик қилган ТРС, бошқа шартлар қаторида, о'з ҳаракатларини то'лиқ ошкор қилган тақдирда амнистияга учраган жабрланувчилар ва жиноятчиларни бирлаштиргани учун катта мақтовга сазовор бо'лди. Бироқ, асосий танқид шундаки, у ба'зилар учун адолатни та'минламади, чунки ҳеч ким о'з ҳаракатлари учун қамоққа олинмаган ва Шарпевилдаги отишмалар учун ҳеч қандай полиция ходими амнистия со'раб мурожаат қилмаган.

Ҳукумат ББСга апартеид қурбонларини йиллар давомида қо'ллаб-қувватлаганини ва буни давом эттиришини, шунингдек, омон қолганлар ва оилаларнинг қонуний чоралар ко'ришига қарши эмаслигини ма'лум қилди. Репарацияларга келсак, Адлия вазирлиги апартеид давридаги зо'равонлик қурбонларининг 560 нафари ТРС томонидан тан олинган бо'либ, умумий қиймати тахминан 31 миллион доллар (23 миллион фунт стерлинг) миқдорида индивидуал грантлар олганини ма'лум қилди. Шарпевилледаги барча омон қолганлар ва қариндошлар аниқланмаган бо'лса-да, улар олдинга чиқишга ундаладилар.

Шарпевилле жамоасидаги ко'пчилик учун реституция о'нлаб йиллар давом этган жароҳатларни даволашга ёрдам беришига умид бор. Мофокенг бу умидни билдирди: "Апартеид о'лди ва ко'милди. Г'алаба нафақат биз учун, балки келажак авлодлар учун ҳам то'лиқ шифо келтиради. Одамлар қандай о'лганини ҳисобга олсак, ко'пчилик то'лиқ шифо топмаган."