«Шаҳар барҳаёт»: Херсондаги қисқа муддатли тинчлик, аммо аҳоли кейин нима бўлишидан хавотирда
Вақтинчалик ўт очишни тўхтатиш Херсонга камдан-кам учрайдиган сукунатни олиб келди ва у ерда яшовчиларга ҳарбий ҳаракатлар қайта бошлангунга қадар нормал ҳаётни бир оз ҳис қилиш имконини берди.
«Шаҳар барҳаёт»: Херсондаги қисқа муддатли сукунат, аммо аҳоли кейин нима бўлишидан хавотирда
Херсондаги вақтинчалик ўт очишни тўхтатиш тартиби аҳолига деярли беш йил ичида илк бор тинчлик ҳавосини ҳис қилиш имконини берди.
Украинанинг ушбу шаҳри АҚШ воситачилигидаги вақтинчалик ўт очишни тўхтатиш шарофати билан сўнгги йиллардаги дастлабки икки суронсиз кунни бошдан кечирди. Бу келишув фронт олди ҳудудини вайрон қилган Россиянинг тўхтовсиз ҳаво ҳужумларидан камдан-кам учрайдиган таскин олиб келди.
Ижтимоий тармоқларда бўлишилган видеоларда одамлар дронларга қарши тўрлар билан тўсилган кўчаларда сайр қилаётгани ва шаҳар майдонларида учрашаётгани акс этган — бу одатий манзаралар аслида осмондан кўз узмаслик ва яқинлашаётган дронлар овозига қулоқ тутишни англатар эди.
«Ўт очишни тўхтатиш эълон қилинганидан бери пўлатдек сукунат ҳукм сурмоқда», — деди 42 ёшли Ольга Херсондан телефон орқали берган интервьюсида. «Ҳаммамиз, албатта, жуда хурсандмиз».
«Буни нима деб аташни ҳам билмайман», — дея қўшимча қилди у, овоздаги табассуми сезилиб турди. «Гўё ҳаммаси ниҳоят охирига етгандек».
Сешанба кунидан бери Херсон «сўзнинг тўғри маъносида ҳаётга қайтди», деди Украинанинг инсон ҳуқуқлари бўйича вакили Дмитро Лубинец.
«Одамлар хотиржам кўчага чиқмоқда, сайр қилмоқда, куз қуёшидан баҳраманд бўлмоқда. Баъзилар учун одатий кундалик ҳаёт бўлган нарса, бугунги кунда Херсон вилояти аҳолиси учун энг катта орзудир».
Жангларнинг вақтинча тўхтатилиши — якшанба куни ўз ниҳоясига етиши белгиланган — АҚШнинг биринчи хоними Мелания Трампнинг Херсондан Днепр дарёсининг нариги томонида жойлашган, Россия томонидан эгалланган Украинанинг Олешки шаҳридан хавфсиз чиқиб кетишни ташкил қилиш ҳаракатларидан келиб чиққан.
Бир неча кундан бери Россия кучлари жума куни Олешки тинч аҳолисини режалаштирилган эвакуация қилиш олдидан йўлни миналардан тозаламоқда.
Аммо кенг ёритилган «инманипарварлик операцияси»ни амалга ошириш жараёнида — буни кузатиш учун баъзи америкалик журналистлар таклиф қилинади — руслар кейинги ҳафтада Херсонга янги ҳужум бошлашдан олдин ҳудуддаги ўз кучларини мустаҳкамлаш учун сулҳдан фойдаланаётгани ҳақида хавотирлар бор.
«Улар... ушбу сукунатдан ўз позицияларини мустаҳкамлаш, кўпроқ ҳарбий ашёлар, қурол-яроғ, ўқ-дорилар ва дронлар олиб кириш ва ўз кучларини қайта жойлаштиришни амалга ошириш учун фойдаланмоқдалар», — деди маҳаллий ҳукуматда ишлайдиган исмини ошкор этмаган манба BBCга.
Украина Ишғолни ўрганиш маркази директори Петро Андрюшченконинг айтишича, Херсон аҳолиси унга Олешкидан тахминан 20 км (12 миль) узоқликдаги Раденск яқинида ҳарбий кучлар тўпланганини кўрганларини айтган.
Унинг аҳолиси қутқарилади, аммо «биз бир вақтнинг ўзида душманга ўт очишни тўхтатишдан ўз ҳарбий мақсадлари йўлида фойдаланиш имкониятини бермоқдамиз», деди у. Ўт очишни тўхтатиш тугагач, вазият «илгари кўрганимиздан ҳам ёмонроқ бўлиши мумкин, чунки Россия бўлинмалари кучлироқ бўлади. Уларда бу ҳаракатни узайтиришга тайёргарлик кўриш учун етарли вақт бор».
Херсон аҳолиси кейин нима бўлишини билса-да, шаҳар шу ҳафтада бир оз нафас олиш имкониятига эга бўлди.
Сешанба кунидан бери ҳеч бир томондан қоидабузарликлар қайд этилмади. Илгари ҳам бошқа ўт очишни тўхтатиш ҳолатлари бўлган, аммо улар одатда эътиборсиз қолдирилган, деди Херсон аҳолисидан бири Дима.
«Отишмалар биринчи марта тўхтади, одамлар бунга унчалик ишонмаяпти», деди у BBCга. «Улар дўконларга боришмоқда, қаҳва ичишмоқда, сайр қилишмоқда... Шаҳар барҳаёт».
Ижтимоий тармоқларда Юлия исмли аёл супермаркетга қилган одатий саёҳатини очиқчасига ишончсизлик билан тасвирлади. Биринчи марта, деди у, дўконлардан уйга «соғ-омон ва хотиржам қайтдим, одатдагидек қўрқиб, даҳшатдан терлаб ва бўғзимда нимадир тиқилган ҳолда эмас».
«Биз бу турмуш тарзига мослашишга муваффақ бўлдик», деди Ольга. «Биз деярли беш йилдан бери шундай шароитда яшамоқдамиз».
Шу ҳафтада ўнлаб одамлар Херсоннинг «қизил ҳудуди» деб аталмиш — дрон ва артиллерия ҳужумларига шунчалик очиқ бўлган, яшаш учун яроқсиз бўлиб қолган ҳудуддаги буюмлари ва уйларига етиб боришга муваффақ бўлишди.
«Баъзилар йиллар давомида ҳеч ким боришга ботинмаган жойларга боришмоқда, шунчаки у ерда бўлиш деярли муқаррар ўлимни англатадиган — ва яна англатадиган ҳудудларни тасвирга олишмоқда», деди Херсонда яшайдиган чехиялик кўнгилли Дениса Бохачкова.
Дима «қизлар, йигитлар, ота-оналар, бувилар»нинг чемодан ва сумкалар билан қизил ҳудуд бўйлаб юриб, нимани қутқариб қолиш мумкинлигини кўриш учун ўз хонадонларига қайтаётгани манзарасини тасвирлади.
Қайтганларнинг баъзилари куйган, бўш биноларни кўришди; бошқа ҳолатларда уйлар таланган эди. Бу жойларнинг баъзиларидаги вайронагарчилик миқдори, деди Бохачкова, «ҳайратда қолдиради».
Бошқалар мол-мулкдан ташқари сабаблар билан қайтаётган эди.
Анжела Добровольсканинг эри Серҳий икки йил олдин бошқариладиган Россия дрони томонидан ташланган граната билан ўлдирилган — бу Херсонни афсуски машҳур қилган «инсон сафариси» ҳужумларидан бири эди.
Пайшанба куни Анжела бир неча ой ичида биринчи марта унинг қабрини зиёрат қилиш учун Киевдан Херсонга қайтди. «Ҳамма одамлар Херсонга шошилаётганини айтишмоқда», деди у. «Мен эса қабристонга, эримнинг олдига бораман».
Россиянинг Украинага кенг кўламли босқини бошланганидан бери Херсон аҳолиси 250 000 дан ортиқдан тахминан 65 000 гача камайди, босқин февраль ойида олтинчи йилига киради.
Шаҳардаги тинч аҳоли ҳаёти ҳеч қачон тўлиқ тўхтамаган бўлса-да, Бохачкованинг айтишича, у фаол жанг майдони шароитида давом этди, мактаблар, театрлар, боғчалар ва шифохоналар ер остига кўчирилди.
«Херсонлик одатий тинч аҳоли вакили бу урушни кўпгина аскарлардан кўра бевосита кўпроқ бошдан кечирган», деди Бохачкова.
Икки фарзандни тарбиялаётган Ольга теш-тез содир бўладиган чироқ ўчишлари, дронлардан ташланган ва тўкилган барглар остида яширинган миналар, атрофда учиб юрган дрон парчалари ва одатда тушдан кейин ёпиладиган шаҳарни тасвирлаб берди.
Аммо шаҳарда сукунат чўкканидан бери Ольга одатий яшай олди. У бошқа шаҳарга машинада борди ва ўғли билан бувисини кўриш учун бошқа туманга автобусга ўтирди. Дўконлар, қаҳвахоналар каби гавжум эди. Йиллар давомида бўшаб қолган кўчалардан сўнг, «ҳатто кичик тирбандлик ҳам бор эди», деб жилмайди у.
Аммо вақт оз қолмоқда.
Яқин атрофдаги Олешкини эвакуация қилиш якшанба кунигача якунланиши кутилмоқда, шундан сўнг ўт очишни тўхтатиш тугайди. «Хавотир шундаки, душанбадан бошлаб ҳамма нарса ҳақиқатан ҳам тартибсизликка айланиши мумкин», деди Ольга.
«Биз зарбалар қайта бошланишини ва улар кўпайишини биламиз», деди Дима хотини билан бир неча ой ичида биринчи марта қизил ҳудуддаги хонадонига ташриф буюришга тайёргарлик кўраётганда.
«Бу бир неча кун бизга ҳамма нарса ниҳоят тугаса, қандай бўлиши мумкинлигини кўрсатди».