Сеута, футбол ва Исроил Марокашдаги сайловларга қандай таъсир кўрсатмоқда

**Сеута, футбол ва Исроил Марокашдаги сайловларга қандай таъсир кўрсатмоқда**

Марокашлик сайловчилар сайлов бюллетенида 27 та партиядан номзодларни кўришади.

Чоршанба кунги парламент сайловлари олдидан Марокашдаги ҳафсаласи пир бўлган ёш сайловчиларни жалб қилиш учун оммалашиб кетган футбол шиорлари, бир миллион иш ўрни ваъдалари ва Исроилга қарши чақириқлардан фойдаланилди. Бироқ кўплаб ёш марокашликлар учун сиёсат ҳамон кундалик ҳаётдан жуда узоқ туюлмоқда.

«Бу сайловдан ҳеч қандай умидим йўқ. Сиёсий саҳнамиздан уяламан. Бу шунчаки ҳақиқий цирк», — дейди Атлас минтақасида яшовчи 32 ёшли экологик фаол Сиҳам Азеруал BBC билан суҳбатда.

Овоз бериш натижалари кейинги ҳукумат таркибини белгилаб беради. Бу воқеа Шимолий Африка мамлакатидан 60 000 киши ўз ҳаётини хавф остига қўйиб, Испаниянинг Сеута анклавига ўтишга уринганидан бир неча ҳафта ўтиб юз бермоқда — бу кўплаб ёшлар ўз ватанида дуч келаётганини айтадиган имкониятлар етишмовчилигининг яққол исботидир.

Марокаш — конституциявий монархия бўлиб, унда сиёсий партиялар қонун чиқарувчи палата бўлмиш Вакиллар палатасидаги 395 та ўрин учун курашади.

Бироқ ижро этувчи ҳокимият ҳамон тож-тахт билан чамбарчас боғлиқ. 63 ёшли монарх Қирол Муҳаммад VI сайловда биринчи ўринни эгаллаган партиядан бош вазирни тайинлайди, шунингдек, мамлакатнинг энг муҳим сиёсий қарорлар қабул қилувчи органи — Вазирлар Кенгашига раислик қилади.

Жорий кампания, шунингдек, 2025 йил сентябрь ойида ишсизлик, соғлиқни сақлаш ва яшаш таннархи туфайли юзага келган «Z авлоди» (Gen Z) намойишлари тўлқинидан кейин ўтмоқда.

Намойишчилар «эркинлик, қадр-қиммат ва ижтимоий адолат» каби шиорларни ҳайқиришди, кейинчалик бу шиорлар амалдаги Бош вазир Азиз Аханнушга қаратилган «Аханнуш, кет!» даъватига айланиб кетди.

Тартибсизликлардан сўнг 2400 дан ортиқ киши жиноий жавобгарликка тортилди. Ушбу чора-тадбирларга қарамай, айрим ёш фаоллар сиёсатга кириб боришга қарор қилмоқда.

Июль ойи охирида 60 000 га яқин одам Марокашдан Испания ҳудуди бўлмиш Сеутага сузиб ўтди

29 ёшли Ҳамза Эл Харруби намойишлар пайтида қисқа муддатга ҳибсга олинган эди. Ҳозирда у яшил платформага эга, унчалик таниқли бўлмаган Экология ва барқарор ривожланиш партиясидан парламентга номзодини қўймоқда.

«Ёш сифатида менда катта умид йўқ. Мен бу партияга аъзо бўлдим, чунки улар кўпроқ «Z авлоди» вакилларини кўришни хоҳлашди ва бизга ўз талабларимизни эркин баён қилишга имкон беришмоқда», — дейди Эл Харруби BBC билан суҳбатда.

У июль ойи охирида Сеутага миграция оқими бошланган Фнидек соҳилидан атиги 34 км (21 миль) узоқликда жойлашган Тетуан шаҳридан.

У ердан 60 000 га яқин одам, жумладан, марокашликлар ва бошқа миллат вакиллари ўтишди. Анклавнинг яқин тарихидаги энг йирик миграция тўлқинида камида 100 киши ҳалок бўлди.

«Биз Сеутага ўтишда ҳалок бўлганларнинг оилалари учун адолат талаб қиламиз. Уларнинг оилаларига товон пули тўланишини истаймиз», — дейди Эл Харруби.

Унинг айтишича, бу ўтиш ҳаракатлари иқтисодий қийинчиликлар ва ишсизлик билан узвий боғлиқ эди.

Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) маълумотларига кўра, ўтган йили умумий ишсизлик 13 фоизни ташкил этган бўлса, 15 ёшдан 24 ёшгача бўлган ёшлар ўртасидаги ишсизлик 37,3 фоизга етган.

Эл Харрубининг таъкидлашича, у тажрибали сиёсий кучлар билан рақобатлашишга уринаётгани йўқ, балки 2031 йилга пойдевор яратиш учун парламентдан жой олмоқчи.

«Ёшлар сифатида биз парламентга киришимиз керак, токи 2031 йилга бориб ҳукуматдаги ўрин учун кураша оладиган кучли ёш сиёсатчиларимиз бўлсин».

Марокаш футбол федерацияси президенти Фавзий Лекжа «Атлас шерлари»ни жаҳон футбол саҳнасига олиб чиққани учун мухлисларнинг севимлисига айланган

Марокаш Қироллик футбол федерацияси раҳбари ва молия вазирлигида ишловчи юқори мартабали сиёсатчи Фавзий Лекжа қиролликнинг энг янги сиёсий юлдузига ва яққол етакчига айланди.

Миллий эркаклар футбол жамоаси — «Атлас шерлари»нинг жаҳон миқёсидаги рақобатбардош жамоага айланишига ҳисса қўшган Лекжа июль ойида марказчи «Асосийлик ва замонавийлик» партиясига (Pam) қўшилди.

Кейинги Жаҳон чемпионатига Испания ва Португалия билан биргаликда мезбонлик қиладиган, футболга ишқибоз ушбу мамлакатда унинг сайловолди учрашувларидан олинган видеолар тез фурсатда оммалашиб кетди.

Ушбу видеоларда оломоннинг Марокаш арабчасида «Олға» деган маънони англатувчи «Сир» деб ҳайқираётганини кўриш мумкин — бу Марокашнинг 2022 йилги Жаҳон чемпионатидаги тарихий юриши пайтидаги машҳур шиор бўлиб, ўшанда у ярим финалга чиққан илк араб ва Африка жамоаси бўлган эди.

Лекжа Марокашни таълим ва соғлиқни сақлаш соҳасида дунёда олтинчи ўринга олиб чиқишга ваъда берди, бу эркаклар футбол жамоасининг ФИФА рейтингидаги ўрнига мос келади.

Pam партияси яна 26 та партия, жумладан, Бош вазир Аханнушнинг «Мустақиллар миллий бирлашмаси» (RNI) билан рақобатлашмоқда. Иккинчи муддатга даъвогарлик қилаётган RNI 2031 йилгача бир миллион иш ўрни яратиш ҳақидаги ваъдасини яна бир бор такрорлади.

Марокаш сиёсий таҳлил институти (MIPA) сиёсий эксперти Рашид Аурраз бу ваъдага шубҳа билан қарайди.

«Бир миллион иш ўрни» шиори ҳаддан ташқари кўп ишлатиладиган сайловолди шиорига айланиб қолди. Шунингдек, энг кам иш ҳақини ошириш ҳақида ҳам гапирилмоқда, аммо таклиф қилинаётган нарсалар барқарор соф иш ўринларини яратишдаги тизимли ожизликка бардош бера олмайди», — дейди Аурраз BBC билан суҳбатда.

Унинг айтишича, йирик партиялар «муқобил модель устида рақобатлашмайди», балки қироллик қарашлари асосида шаклланган давлат сиёсатини қандай амалга ошириш устида курашади.

Рабатда тез-тез Фаластинни қўллаб-қувватловчи йирик намойишлар бўлиб ўтади

Шунингдек, сиёсий саҳнага қайтишга уринаётган исломий «Адолат ва тараққиёт» партияси (PJD) сайловчиларни жалб қилиш учун Исроилга қарши кайфиятдан фойдаланмоқда.

Марокаш 2020 йил декабрь ойида АҚШ восичилигидаги «Иброҳим келишувлари» доирасида бошқа бир қанча араб давлатлари қаторида Исроил билан муносабатларни нормаллаштирган эди.

Популист собиқ Бош вазир Абделила Бенкиран бошчилигидаги PJD Исроил билан дипломатик алоқаларни узиш ваъдаси билан фаол кампания олиб бормоқда. Унинг айтишича, муносабатларни нормаллаштириш 2016-2021 йилларда ҳукуматни бошқарган ўз партияси томонидан йўл қўйилган «хато» бўлган.

Ғазодаги уруш пайтида муносабатлар таранглашди, пойтахт Рабатда Исроил дипломатик ваколатхонасига қарши ҳар ҳафта намойишлар бўлиб ўтди.

Низо пайтида Исроилнинг алоқа идораси ёпилди ва икки давлат ўртасидаги тўғридан-тўғри авиапарвозлар тўхтатилди.

Шунга қарамай, Фаластинни қўллаб-қувватловчи намойишлар авж олганига, урушнинг энг қизғин пайтида ўн минглаб одамлар юриш қилиб, Исроил байроғини ёқиб юборганига қарамай, шу ой бошида Исроил ва Марокаш бир-бирларининг мамлакатларида тўлақонли элчихоналар очишга келишиб олгани эълон қилинди.

Бу қарор уларнинг бош дипломатлари ва АҚШнинг Бирлашган Миллатлар Ташкилотидаги элчиси ўртасидаги учрашувдан сўнг қабул қилинди.

«Биз ўз овозимизни эшиттиришимиз керак», — деди Бенкиран Марракешдаги сайловолди учрашувида тарафдорларига.

«Агар биз қаттиқ ҳаракат қилсак, қирол Исроил элчихонасини ёпади. Қирол ўз халқига қарши боришни ёқтирмайди», — дея қўшимча қилди у ва «Марокашда Исроил ва сионизм хавфи» ҳақида огоҳлантирди.

Марокашнинг тахминан 38,8 миллионлик умумий аҳолисининг ярмидан кўпи 35 ёшдан кичиклардир, гарчи 15,8 миллиондан ортиқ рўйхатга олинган сайловчиларнинг атиги 4 фоизи 18 ёшдан 24 ёшгача бўлганларни ташкил этса-да.

«Мен кампанияларни унчалик кузатмаяпман, лекин одатдагидек ўша-ўша чеҳраларни пайқадим», — дейди Канадада яшовчи 27 ёшли марокашлик Ҳиба (у фамилиясини ошкор қилмасликни афзал кўрди).

У 2016 йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, 104 000 га яқин марокашлик диаспораси истиқомат қиладиган Монреалда яшайди.

Ўтган йилги «Z авлоди» намойишларининг аксарияти мамлакат ташқарисида кучлироқ янгради, у ерда ёш марокашликлар оқибатлардан қўрқмасдан ўз ғазабларини ифода эта олдилар.

Монреалда бир нечта «Z авлоди» намойишларини ташкил этишда қатнашган Ҳибанинг айтишича, агар у Марокашда ишончли вакил топа олганида овоз бериш ҳақида ўйлаб кўрган бўларди — бу диаспора сайловчилари овоз бериш учун фойдаланадиган усулдир.

«Z авлоди намойишлари беҳуда кетмади. Биз нимагадир эришдик. Ҳеч бўлмаганда ҳозир давлат телевидениесида ёшлар иштирокидаги баҳс-мунозараларни кўпроқ кўряпмиз», — дейди у.

Экологик фаол Азеруал ҳам бу фикрга қўшилади.

Аммо 2011 йилда конституцияни ўзгартирган «20 февраль ҳаракати»ни ҳам, яқинда содир бўлган «Z авлоди» ҳаракатини ҳам бошидан кечирган фаол сифатида, у ўзгаришлар кенгроқ ёндашув орқали амалга ошиши керак деб ҳисоблайди.

«Менимча, ёшлар ҳокимиятга интилишдан кўра, кичик миқёсдаги ишларга эътибор қаратишлари, жамиятлар қуришга ёрдам беришлари, одамлар билан алоқа ўрнатишлари ва кейин юқорига қараб боришлари керак», — дейди у.

Гарчи у бирон бир сиёсий кампанияга тўлиқ ишонмаса-да, овоз бериш учун маҳаллий сайлов участкасига боришини айтади.