Сенат бозорни назорат қилиш тўғрисидаги қонунни маъқуллади. Тадбиркорлар эмас, балки маҳсулотлар кузатилади.
Ўзбекистонда бозорни назорат қилиш тўғрисидаги қонун тасдиқланди. Ҳужжат хавфли маҳсулотларни синовдан ўтказиш, синовдан ўтказиш ва қайтариб олишни назарда тутади, аммо Сенат таъкидлаганидек, бу бизнесни оммавий текширишга олиб келмаслиги керак. Жавобгарлик ишлаб чиқарувчи ва импорт қилувчидан тортиб чакана сотувчигача бўлган бутун таъминот занжирига тааллуқли бўлади.
Сенат бозор назорати то'г'рисидаги қонунни ма'қуллади: диққат тадбиркорлардан маҳсулотларга қаратилади.
7-август куни О'збекистон Олий Мажлиси Сенати ноозиқ-овқат маҳсулотлари бозорга киргандан кейин уларнинг хавфсизлигини мониторинг қилиш қоидаларини бирлаштиришга қаратилган "Бозор назорати то'г'рисида"ги қонунни ма'қуллади. Ҳужжат шунингдек, ишлаб чиқарувчилар, импортчилар ва сотувчилар учун жавобгарликни белгилайди ва хавфли маҳсулотларни мусодара қилиш ва қайтариб олиш тартибларини тартибга солади.
Сенатор Эркин Гадоев мавжуд техник тартибга солиш тизими барча ноозиқ-овқат маҳсулотларини ва уларнинг хавфсизлигини баҳолашни то'лиқ қамраб олишга имкон бермаслигини та'кидлади. Унинг та'кидлашича, назорат ҳозирда маҳсулотларнинг о'зига эмас, балки тадбиркорларга қаратилган бо'либ, бу эса жавондаги текширувлар о'рнига бизнес текширувларига олиб келади.
Қонуннинг асосий янгиликлари - бу бозор назорати халқаро тамойилининг жорий этилиши, бу дастлабки текширувлардан (бозордан олдинги) аллақачон сотувда бо'лган маҳсулотларни мониторинг қилишга (бозордан кейинги) о'тишни англатади.
Ма'рузачи бозор назоратининг жорий этилиши бизнесни қо'шимча назорат қилишга олиб келмаслигини та'кидлади. Аксинча, қонун давлат идораларининг ваколатларини чегаралашга ва тадбиркорлар фаолиятига такрорий текширувлар ва асоссиз аралашувни бартараф этиш мақсадида муайян маҳсулот гуруҳлари учун жавобгарликни белгилашга қаратилган.
Апрел ойида Қонунчилик палатасида бо'либ о'тган муҳокамаларда та'кидланганидек, янги тизим тадбиркорларни эмас, балки маҳсулотларни кузатиб боради, давлат идораларининг э'тиборини фақат озиқ-овқат бо'лмаган маҳсулотларга қаратади. Қонун қуйидагиларга тааллуқли эмас: [асл матнда истиснолар ро'йхати келтирилмаган].
Муҳим янгиликлардан бири бу маҳсулот ишлаб чиқарувчиси, импортчиси ва сотувчисини о'з ичига олган "иқтисодий оператор" тушунчасининг киритилиши. Бу шуни англатадики, агар хавфли ёки талабларга жавоб бермайдиган маҳсулот аниқланса, жавобгарлик чакана савдо до'кони билан чекланиб қолмайди, балки импорт қилувчи ёки ишлаб чиқарувчига ҳам тегишли бо'лиши мумкин. Йиг'илишда ушбу ёндашув бутун маҳсулот занжири бо'йлаб - ишлаб чиқариш ёки импортдан тортиб сотишгача ва охирги исте'молчигача бо'лган барча жараёнларда жавобгарликни та'минлаши та'кидланди.
Бозор назорати маҳсулот муомалага чиқарилгандан кейин амалга ошириладиган, унинг хавфсизлигини та'минлашга ва инсон ҳаёти ва сог'лиг'ига, жисмоний ва юридик шахсларнинг манфаатларига, давлатга ва атроф-муҳитга зарар етказилишининг олдини олишга қаратилган чора-тадбирлар мажмуи сифатида белгиланади.
Кузатув тадбиркорлар учун оммавий текширувлар ва жарималар эмас, балки хавфни баҳолашга асосланган бо'лади. Бозор назорати органлари синов харидларини амалга ошириш, маҳсулотларни текшириш ва синовдан о'тказиш, аниқланган номувофиқлик сабабларини текшириш учун жойларга ташриф буюриш, мажбурий талабларга жавоб бермайдиган маҳсулотларни кузатиш ва уларга қарши чоралар ко'риш имкониятига эга бо'ладилар.
Агар маҳсулот жиддий хавф туг'дирса ёки белгиланган талабларга жавоб бермаса, уни муомалага чиқариш то'хтатилиши мумкин. Қонунда маҳсулотни қайтариб олиш, бозордан олиб чиқиш ёки фойдаланиш ва сотишга чекловлар қо'йиш ҳам назарда тутилган.
Қонун шунингдек, божхона органларининг иштирокини ҳам тартибга солади. Агар божхона назорати ва хавфларни бошқариш тизими натижаларига ко'ра, маҳсулот мажбурий талабларга жавоб бермаслигига ишониш учун етарли асослар мавжуд бо'лса, божхона органлари уни эркин муомалага чиқаришни то'хтатиб қо'йиши мумкин. Шундан со'нг, тегишли бозор назорати органи маҳсулотни уч иш куни ичида текшириши, зарур бо'лганда жойида ташриф буюриши, намуналарни то'плаши ва уларни экспертиза ёки синов учун юбориши керак. Агар қоидабузарликлар тасдиқланса, маҳсулотга қонунда белгиланган чекловлар қо'лланилиши мумкин.
Мунозара давомида сенаторлар синов харидлари пайтида суиисте'молликларнинг олдини олиш масаласини ко'таришди. Техник тартибга солиш агентлиги директорининг биринчи о'ринбосари Лазизбек Саидорипов бундай харидлар белгиланган хавф мезонларига мувофиқ, мажбурий видеоёзув ва зарур ҳолларда гувоҳлар иштирокида амалга оширилишини та'кидлади. Йиг'илишда та'кидланганидек, ушбу механизмлар текширувлар пайтида коррупция хавфини камайтиришга мо'лжалланган.
Бизнес эгалари бозорни кузатиш тадбирларида иштирок этиш, тегишли ҳужжатларни ко'риб чиқиш, инспекторларнинг ҳаракатларини аудио ва видео ёзувлар билан текшириш ва уларнинг қарорлари ва ҳаракатларига шикоят қилиш ҳуқуқига эга бо'ладилар. Назорат органи мансабдор шахслари, о'з навбатида, о'з вазифаларини бажармаганликлари ёки ното'г'ри бажарганликлари, шунингдек, ноқонуний ҳаракатлар ёки ҳаракацизликлар учун жавобгар бо'ладилар.
Лазизбек Саидорипов шунингдек, Европа Хавфсизлик Гате тизимига о'хшаш хавфли маҳсулотларнинг рақамли ро'йхатини (қора ро'йхат) яратиш масаласини ҳам муҳокама қилди. Қонунда амалга оширилган назорат чоралари, аниқланган қоидабузарликлар, қабул қилинган қарорлар ва апелляция натижалари ҳақида ма'лумотларни то'плайдиган Бозорни кузатиш бо'йича миллий ахборот тизимини яратиш назарда тутилган. Тизимни ишга тушириш бо'йича ҳукумат қарори лойиҳаси аллақачон тайёрланган.
Мунозара давомида халқаро тезкор хабар бериш тизимларига о'хшаш хавфли маҳсулотларнинг электрон ма'лумотлар базасини яратиш ҳам муҳокама қилинди. Бу давлат идоралари ва исте'молчиларга хавфли деб топилган ёки бозордан қайтариб олинган маҳсулотлар ҳақида ма'лумот олиш имконини беради.
Бозорни кузатиш механизмлари масофадан туриб сотиладиган маҳсулотларга, шу жумладан электрон тижорат орқали ҳам қо'лланилади.
Сенаторлар шунингдек, маҳсулот қайтариб олинган тақдирда харидорларга етказилган зарарни қоплаш тартибини ҳам аниқлаб беришди. Рақобатни ривожлантириш ва исте'молчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қо'митаси раисининг о'ринбосари амалдаги исте'молчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қонунчилиги маҳсулотни қайтариб олиш билан бог'лиқ зарарни ишлаб чиқарувчи томонидан то'лиқ қоплашни назарда тутишини та'кидлади. Агар аниқ исте'молчиларни аниқлашнинг иложи бо'лмаса, тегишли маблаг'ларни кейинги муомалага чиқариш тартиби амалдаги қонунчилик билан белгиланади.
Янги қонун фойдасига аргументлардан бири О'збекистоннинг Жаҳон савдо ташкилотига а'зо бо'лишга тайёргарлик ко'ришидир. Ҳисоботда та'кидланганидек, савдодаги техник то'сиқларни бартараф этиш ва маҳаллий маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини ошириш учун замонавий бозорни кузатиш тизими зарур. Янги қоидалар, шунингдек, ҳалол ишлаб чиқарувчилар ва импортчиларни қалбаки ва паст сифатли товарларни сотадиган рақобатчилардан ҳимоя қилиши кутилмоқда.
Феврал ойида президент билан бо'либ о'тган учрашувда маҳсулотларни баҳолаш пайтида корхоналарни текширишнинг амалдаги амалиёти бизнес вакилларининг норозилигига сабаб бо'лаётгани та'кидланди. Қоидабузарликлар аниқланганда, инспекторлар ко'пинча ма'лум бир партия товарларининг айланишини эмас, балки бутун корхона фаолиятини то'сиб қо'ядилар. Ривожланган мамлакатлар хавф таҳлилига асосланган бозорни назорат қилиш тизимидан фойдаланадилар. Ишлаб чиқарувчи маҳсулотнинг стандартларга мувофиқлигини э'лон қилади ва унинг сифати ва хавфсизлиги учун то'лиқ жавобгарликни о'з зиммасига олади.
Ба'зи тадбиркорлар маҳсулотни сертификатлаш ва баҳолаш соҳасида бозорни назорат қилишга о'тишни қо'ллаб-қувватладилар. "Корзинка" супермаркетлар тармог'и асосчиси ва Савдо ва хизмат ко'рсатиш ассоциацияси раиси Зафар Хошимов режалаштирилган ислоҳотнинг аҳамиятини валюта конвертациясининг очилиши билан таққослаб, бу саноатни модернизация қилиш учун асос бо'лишини ва чинакам бозор иқтисодиётига қадам бо'лишини айтди.