Секинлаштирилган ҳаракатдаги мина: Роғун ГЭСи Марказий Осиёга нима билан таҳдид солмоқда?
22 октябрь куни Тожикистонда қурилаётган Роғун ГЭСида жиддий ҳодиса юз берди. Вахш дарёсининг ўнг соҳилида тўсатдан сув, қум ва шағал аралашган кучли лой-тош оқими содир бўлди. Бағрда бўлган ишчилар сўнгги сонияларда яқинлашиб келаётган массадан қочиб қутулишга улгурдилар.
Секин ҳаракат қилувчи мина: Роғун ГЭС Марказий Осиёга нима билан таҳдид солмоқда?
Расмий талқинга кўра, ҳодисага цементлаш ишлари вақтида техник сув резервуарининг ёрилиши сабаб бўлган. Ҳокимият органлари жиддий жабрланганлар йўқлигини таъкидламоқда. Бироқ Radio Ozodi гувоҳларга таяниб ёзишича, ҳодиса оқибатида бешдан ортиқ ишчи жароҳат олган.
ФАВҚУЛОДДА ҲОДИСАЛАР ХРОНИКАСИ ВА ДАРЁНИНГ ПАСКИ ОҚИМИ УЧУН ИККИ СЦЕНАРИЙ
Роғун ГЭС қурилишидаги ҳодисалар статистикаси жиддий хавотир уйғотмоқда. 2024 йилда оғир платформанинг қулаши оқибатида уч нафар ишчи ҳалок бўлди, яна бири жароҳат олди. 2025 йилда расман саккизта бахтсиз ҳодиса қайд этилди. 2026 йилнинг биринчи ярмида эса объектда уч нафар хорижий мутахассис — икки нафар Хитой ва бир нафар Эрон фуқароси ҳалок бўлди.
Октябрь ойидаги янги ҳодиса минтақадаги энг йирик гидроэнергетика лойиҳаси қурилиши хавфсизлиги масаласини яна кун тартибига қўйди. Аммо хавф-хатарлар майдончанинг ўзидан жуда узоққа чиқиб кетиши мумкин. Бугунги сонмизда Роғун тўғони билан боғлиқ мумкин бўлган иккита ҳалокатли сценарий ва уларнинг Ўзбекистон, Афғонистон ҳамда Туркманистон учун оқибатларини таҳлил қиламиз.
Биринчи сценарий: Тўғоннинг ёрилиши
Роғун ГЭС дунёдаги энг баланд тўғон — 335 метр, ҳажми 13 куб километрдан ортиқ бўлган сув омбори билан лойиҳалаштирилмоқда. Унинг эҳтимолий вайрон бўлиши кенг кўламли сув тошқинини келтириб чиқариши мумкин, унинг оқибатлари Тожикистон, Ўзбекистон, Афғонистон ва Туркманистонга таъсир қилади.
Тўғон ёрилган сценарийда сув Вахш ўзани бўйлаб пастга отилиб, қуйида жойлашган гидроузеллар ва инфратузилмага зарар етказиши мумкин бўлган кучли оқимни ҳосил қилади. Вахшнинг Пяндж билан қўшилиши ва Амударёнинг ҳосил бўлишидан сўнг Ўзбекистон ва Афғонистоннинг чегара ҳудудлари, жумладан Сурхондарё вилояти, Термиз ва Афғонистоннинг шимолий вилоятлари хавф остида қолади.
Сўнг оқибатлар Туркманистонга, шунингдек Бухоро, Навоий, Хоразм вилоятлари ва Қорақалпоғистонга тарқалиши мумкин. Асосий хавф-хатарлар қаторида аҳоли пунктларини сув босиши, кўприклар, йўллар, электр узатиш тармоқлари, газ қувурлари ва ирригация тизимларининг вайрон бўлиши бор.
Инсон қурбонлари ва иқтисодий зарардан ташқари, бундай офат кенг кўламли экологик инқирозни келтириб чиқариши мумкин: ичимлик сувининг ифлосланиши, қишлоқ хўжалиги ерларининг йўқ қилиниши ва юқумли касалликларнинг тарқалиши. Шу билан бирга, мумкин бўлган сув босишнинг ҳақиқий миқёси ва тўғон вайрон бўлишининг оқибатлари алоҳида муҳандислик ҳисоб-китоблари ва моделлаштиришни талаб қилади.