Самога сочилган юлдузлар — “Пахтакор-79” авиаҳалокатига 47 йил тўлди

**Самога сочилган юлдузлар: "Пахтакор-79" авиаҳалокатига 47 йил тўлди**

ХХ асрнинг энг йирик авиаҳалокатларидан бири, бутун ўзбек халқи ва футбол мухлисларини чуқур қайғуга солган мудҳиш воқеа юз берганига 47 йил тўлди. 1979-йилнинг 11-август куни ҳавода рўй берган фожиа оқибатида ўзбек футболининг фахри бўлган "Пахтакор" жамоаси аъзолари ҳаётдан бевақт кўз юмган эди. "Дарё" ушбу қайғули сана муносабати билан фожиа тафсилотлари ва унинг сабабларини ёдга олади.

**Тўқнашув хронологияси: Диспетчерларнинг мудҳиш хатоси**

1979-йил 11-август куни осмонни қалин булутлар қоплаган, 8-9 километр баландликда кўриш даражаси жуда паст эди. Тошкент—Гурьев—Донецк—Минск йўналишида парвоз қилаётган, ичида "Пахтакор" жамоаси бўлган 65735 борт рақамли ТУ-134 самолёти (77 нафар йўловчи) ва Челябинск—Кишинёв рейсини бажараётган 65816 борт рақамли яна бир ТУ-134 лайнери (88 нафар йўловчи, шундан 16 нафари болалар) айнан битта ҳудудда ҳаракатланаётган эди.

Ўша куни собиқ Иттифоқда самолётлар энг кўп учиб ўтадиган Харков ҳаво ҳаракатларини бошқариш марказида бўлим бошлиғи Сергеев жанубий-ғарбий йўналишга тажрибасиз ёш диспетчер Николай Жуковскийни қўяди. Унинг ҳаракатларини назорат қилишни эса биринчи классли диспетчер Владимир Сумскойга топширади.

Соат 13:17 да Молдовага қарашли ТУ-134 марказ билан алоқага чиқиб, 9600 метр баландликни сўрайди, бироқ Жуковский йўл бандлигини айтиб рад этади. Кейинроқ Минскка қарашли самолёт ("Пахтакор" учаётган лайнер) ҳам шу баландликка кўтарилишни сўрайди. Ҳар икки самолёт йўналиши Днепродзержинск (ҳозирги Каменское) тумани осмонида тўғри бурчак остида кесишиши керак эди. Жуковский ҳисобда адашиб, икки самолётнинг кесишиш нуқтасидан учиб ўтиш фарқини 1 дақиқа эмас, 3 дақиқа деб белгилаб олади ва Минск экипажига 8400 метрда қолишни буюради.

Вазият хавфли тус олаётганини пайқаган тажрибали Сумской бошқарувни ўз қўлига олади. У 13:34 да эфирга чиқиб, шу йўналишдаги бошқа бир ИЛ-62 самолётига 9600 метрга, Кишинёв самолётига эса 9000 метрга ўтишни буюради. Эфирдан "Тушундим, 8400" деган жавоб янграйди. Аммо Сумскойнинг энг катта хатоси шунда эдики, у жавобни айнан қайси самолёт командири айтганини тасдиқлатишни ва локатор орқали уларнинг ҳаракатини текширишни унутади.

Тошкент вақти билан соат 13:35 дан 38 сония ўтганда, 8400 метр баландликда қалин булутлар орасида икки ТУ-134 самолёти 95 даража бурчак остида тўқнашиб кетади. Кишинёв самолёти "Пахтакор" учаётган лайнернинг қанот қисмига бориб урилади. Минск экипажи командири Комаров герметизация бузилган ҳолатда ҳам самолётни 4500 метр баландликкача ушлаб туради, бироқ шундан сўнг лайнер кескин қулашни бошлайди. Фожиа оқибатида жами 178 киши ҳалок бўлади.

Орадан 9 ой ўтиб бўлиб ўтган судда диспетчерлар Жуковский ва Сумской 15 йилдан озодликдан маҳрум этилади. Бошқа жавобгар шахслар эса жазодан қутулиб қолади. Қурбонлар сони бўйича бу авиаҳалокат Собиқ Иттифоқ тарихида биринчи, дунёда иккинчи, самолётларнинг тўқнашуви бўйича эса учинчи ўринда туради.

**Армонда қолган жамоа ва йиғлаган мухлислар**

Ўша мавсумда "Пахтакор" жуда ишончли ўйин кўрсатиб, Еврокубокларга йўлланма олишига кўпчилик мутахассислар шубҳа қилмаётган эди. 1962-йили чемпионатда 6-ўринни олган, 1967-йилда кубок финалига чиққан ўзбек футболи мактаби энди ўзининг ҳақиқий олтин даврини яшаётганди. Ўйин кунлари бутун республикада ўзига хос байрамга айланар, жамоа мағлуб бўлганда эса мухлислар аламидан ота мерос чойнак-пиёлаларни ҳам синдириб юборишарди. Ҳалокатдан сўнг бутун бир авлоднинг умидлари чилпарчин бўлди. Кўп сонли ишқибозлар шу фожиадан кейин футболдан бутунлай кўнгил узишди.

Тез фурсат ичида Тошкентга бошқа клублардан кўнгилли футболчилар жалб этилиб, жамоа мавсумни давом эттирди. "Пахтакор"га уч йил мобайнида олий лигадан тушиб кетмаслик имтиёзи берилди, аммо ҳаётдан бевақт кўз юмган олтин авлод ўрнини ҳеч нарса боса олмасди.

**Шарҳловчи Ахбор Имомхўжаев хотиралари**

Жамоанинг ўйинларини шарҳлаган ва футболчилар билан қадрдон дўст бўлиб кетган ўзбек футбол шарҳловчилик мактаби асосчиси Ахбор Имомхўжаев ушбу фожиани шундай хотирлаган эди:

"12-август куни тонгги соат тўртларда уйимиз олдига Ўзбекистон Спорт қўмитасининг навбатчилик машинаси келиб тўхтади. Сиз зудлик билан Спорт қўмитасига борар экансиз, дейишди. Йўлда юрагим алланечук бўлиб кетаверди, менга қисқагина қилиб, 'ҳалокат', деб жавоб беришди…

Бинога кўп одам тўпланганди – ҳамма ниманидир куйиб-пишиб муҳокама қиларди. Мен Ўзбекистон ҳакамлар коллегияси раиси Виктор Вишинскийдан нима гаплигини сўрадим. У Минск йўлида икки самолёт бир-бирига тўқнашгани, улардан бирида 'Пахтакор'нинг асосий таркиби учиб кетаётганини сўзлаб берди. Кўз олдим қоронғилашиб, карахт бўлиб қолдим. Илгари бу борада гапириш ёки ёзиш ман этилган эди, аммо фожиа муқаддас Рамазон ойида рўй берганди".

**Самода мангу қолган қаҳрамонлар:**

* Идгай Борисович Тазетдинов (1933-йил) – мураббий

* Владимир Васильевич Чумаков (1932-йил) – шифокор

* Мансур Иномжонович Толибжонов (1944-йил) – маъмур

* Михаил Иванович Ан (1952-йил) – ярим ҳимоячи

* Владимир Иванович Фёдоров (1956-йил) – ҳужумчи

* Олим Масолиевич Аширов (1955-йил) – ҳимоячи

* Равил Рустамович Агишев (1959-йил) – ҳимоячи

* Константин Александрович Баканов (1954-йил) – ярим ҳимоячи

* Юрий Тимофеевич Загуменних (1947-йил) – ҳимоячи

* Александр Иванович Корчёнов (1949-йил) – ярим ҳимоячи

* Николай Борисович Куликов (1953-йил) – ҳимоячи

* Владимир Васильевич Макаров (1947-йил) – ярим ҳимоячи

* Сергей Константинович Покатилов (1950-йил) – дарвозабон

* Виктор Николаевич Чуркин (1952-йил) – ҳужумчи

* Сирожиддин Аҳмадович Бозоров (1961-йил) – ҳужумчи

* Шуҳрат Мўсинович Эшбўтаев (1959-йил) – ҳужумчи

* Владимир Валиевич Собиров (1958-йил) – ҳужумчи

**Футбол тарихидаги қисматдош жамоалар**

Жаҳон футболида ўз жамоасидан авиаҳалокат сабабли айрилган ягона клуб "Пахтакор" эмас. Тарихда бундай мудҳиш воқеалар бир неча бор кузатилган:

* 1949-йил 4-май: Италия терма жамоасининг ўзаги бўлган "Торино" клуби ҳалокатга учраган. 31 киши, жумладан 18 нафар футболчи ҳалок бўлган.

* 1958-йил 6-феврал: Англиянинг "Манчестер Юнайтед" клуби Мюнхенда ҳалокатга учради. Кўплаб иқтидорли футболчилар вафот этди.

* 1960-йил 16-июл: Дания терма жамоасининг 8 нафар футболчиси Каструп аеропортига ноқулай қўниш оқибатида ҳаётдан кўз юмди.

* 1961-йил 3-апрел: Чилининг "Грин Кросс" жамоаси Лас-Ластимас тоғларида қулаб тушди.

Шунингдек, "Стронгест" (Боливия), "Алянса" (Перу), Замбия миллий терма жамоаси ва яқин ўтмишда барчани йиғлатган Бразилиянинг "Шапекоенсе" жамоалари ҳам авиаҳалокат қурбонига айланиб, самода мангу қолганлар қаторидан жой олган.

Ўзбек футболи ўзининг қаҳрамон йигитларини ҳеч қачон унутмайди. Уларнинг ёрқин ўйинлари ва ўзбек футболи учун қилган хизматлари авлодлар хотирасида мангу яшайди.