Рейтингдаги юқори ўринлар юқори маошларни кафолатламайди
Бухоро ва Хоразм Ўзбекистон ҳудудларининг иқтисодий рейтингида кучли бешликка кирди, бироқ улардаги ўртача иш ҳақи республика даражасидан паст.
Рейтингдаги юқори ўринлар автоматик равишда юқори иш ҳақини англатмайди
Ўзбекистон ҳудудларининг иқтисодий рейтингдаги юқори позициялари ҳар доим ҳам меҳнатга ҳақ тўлаш даражасига мос келавермайди.
Масалан, Бухоро 80,63 балл кўрсаткичи билан учинчи ўринни эгаллади, аммо вилоятда ўртача ойлик номинал иш ҳақи 5,62 млн сўмни ташкил этди. Рейтингда етакчилик қилган Тошкентда бу кўрсаткич 12,013 млн сўмга етди. Бу ҳақда Прогрессив ислоҳотлар маркази ва Миллий статистика қўмитаси маълумотлари гувоҳлик бермоқда.
Иқтисодий блок ҳудудлар якуний баҳосининг 15,8 фоизини беради ва тўққизта индикаторни ўз ичига олади. Улардан иккитаси бизнес муҳитини, бештаси меҳнат бозорини, яна иккитаси умумий иқтисодий ўсишни тавсифлайди. Тўғрироғи, рейтинг бир нечта йўналишлар бўйича комплекс баҳолаш ҳисобланади ва ҳудуд иқтисодиёти ҳажмини ҳам, ЯИМ ўсиш суръатларини ҳам тўғридан-тўғри кўрсатмайди.
2026 йил якунлари бўйича Тошкент 98,78 балл натижа билан биринчи ўринни эгаллади. Кейинги ўринларда 86,73 балл билан Навоий вилояти, 80,63 балл билан Бухоро вилояти, 80,01 балл билан Тошкент вилояти ва 79,69 балл билан Хоразм вилояти бормоқда.
Охирги ўринни 72,28 балл тўплаган Андижон вилояти эгаллади. Пойтахт ва энг паст натижага эга ҳудуд ўртасидаги фарқ 26,50 баллни ташкил этди. У ягона шкала бўйича баҳолашлар фарқини акс эттиради, аммо ҳудудий иқтисодиётлар ҳажмидаги фарқни эмас.
2026 йилнинг январь–июнь ойлари учун иш ҳақи бўйича статистика бошқача манзарани кўрсатади. Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, Тошкентда ўртача ойлик номинал иш ҳақи 12,013 млн сўмни, Навоий вилоятида — 8,722 млн, Тошкент вилоятида — 6,675 млн сўмни ташкил этган. Республика бўйича ўртача кўрсаткич 7,091 млн сўмга тенг бўлди. Шу тариқа, пойтахт даражаси республика кўрсаткичидан тахминан 69% га, Навоий вилояти кўрсаткичи эса 23% га юқори бўлиб чиқди.
Шу билан бирга, Хоразм вилоятининг иқтисодий рейтингдаги бешинчи ўрнига мос келадиган меҳнатга ҳақ тўлаш даражаси кузатилмайди: у ерда ўртача иш ҳақи 5,499 млн сўмни ташкил этди. Қашқадарё вилоятида иқтисодий кўрсаткич 74,69 баллга етган бўлса, ўртача ойлик иш ҳақи 4,864 млн сўмни ташкил этди — бу таҳлилда келтирилган ҳудудлар орасидаги энг кам қийматдир.
Муаллифларнинг таъкидлашича, бундай фарқлар рейтингнинг иқтисодий вазиятга мос келмаслигини англатмайди. Унинг методикаси нафақат иш ҳақини, балки бизнес муҳити, бандлик ва ўсиш кўрсаткичларини ҳам ҳисобга олади.
Шу билан бирга, номинал иш ҳақининг ўзи аҳоли фаровонлигини тўлиқ баҳолаш имконини бермайди: бунинг учун нархлар даражаси, норасмий бандлик ва даромадларнинг тақсимланиши тўғрисидаги маълумотлар зарур.
Бир неча йиллардаги натижаларни солиштириш ҳам эҳтиёткорликни талаб қилади. Масалан, Тошкентнинг иқтисодий балли 2024 йилдаги 96,20 дан 2025 йилда 98,21 га ва 2026 йилда 98,78 га ошди. Навоий вилоятида кўрсаткич аввал 78,34 дан 71,02 баллгача пасайди, кейин эса 86,73 гача ўсди. Бироқ, охирги йилда 15,71 баллга ўсишни реал иқтисодий ишлаб чиқаришнинг худди шундай кўпайиши деб ҳисоблаш мумкин эмас.
Прогрессив ислоҳотлар марказининг таҳлилий сонида қайд этилишича, 2025–2026 йилларда иқтисодий блокда иш ҳақи, иқтисодий фаоллик, бандлик ва ишлаб чиқариш кўрсаткичларининг роли кучайди. Бундан ташқари, индикаторлар тўплами ҳар йили янгиланиб боради, шунинг учун 2024–2026 йиллар учун балларнинг ўзгариши иқтисодий ўсишнинг тўғридан-тўғри ўлчови ҳисобланмайди.
Таҳлилда иқтисодий ва инфратузилмавий баҳолар ўртасидаги фарқга алоҳида эътибор қаратилган. Навоий вилоятида иқтисодий кўрсаткич 86,73 баллни, инфратузилмавий кўрсаткич эса 59,13 баллни ташкил этди. Хоразм вилоятида тегишли натижалар 79,69 ва 52,31 баллга, Қорақалпоғистонда — 78,71 ва 47,46, Қашқадарё вилоятида — 74,69 ва 40,75 баллга тенг бўлди.
Муаллифлар бу фарқни инфратузилмавий чекловларнинг иқтисодий фаолликка мумкин бўлган таъсирини кейинчалик ўрганиш учун асос деб ҳисоблайдилар.
Бироқ, баҳолар ўртасидаги фарқ инфратузилма танқислигини ёки бой берилган ЯИМ ҳажмини тўғридан-тўғри ўлчамайди: иқтисодий ва инфратузилмавий блоклар турли кўрсаткичлар ва нормаллаштириш усулларига асосланган. Аниқроқ хулосалар чиқариш учун қўшимча маълумотлар, жумладан, саноат ҳудудларида электр энергиясининг ўчирилиши, логистика муддатлари, сув таъминоти ва ишлаб чиқариш қувватларининг юкланиши ҳақидаги маълумотлар талаб қилинади.
Тошкентнинг етакчилигини муаллифлар хизмат кўрсатиш соҳаси, малакали кадрлар ва компанияларнинг тўпланиши билан боғлайдилар. Навоий вилояти ҳолатида мумкин бўлган омиллар сифатида йирик саноат корхоналари ва алоҳида фаолият турларида меҳнатга юқори ҳақ тўланиши келтирилган. Ушбу тахминларни текшириш учун соҳалар бўйича бандлик, маҳсулдорлик ва қўшилган қийматни таҳлил қилиш зарур.
Хулоса қилиб муаллифлар таъкидлайдиларки, ҳудудларнинг рақобатбардошлигини баҳолаш учун фақат рейтинг натижасининг ўзи етарли эмас.
Улар ҳудудий сиёсатнинг муҳим йўналиши сифатида иқтисодий фаоллик маҳсулдор бандлик ва аҳолининг реал даромадлари ўсиши билан бирга кечадиган шароитларни яратишни атайдилар.