Қор кўчиши альпинист Нирмал Пуржанинг ҳаётига зомин бўлганида, унинг дўстлари энг қийин вазифага дуч келишди

Қор кўчиши юз бериб, альпинист Нирмал Пуржа ҳалок бўлганида, унинг дўстлари энг оғир вазифа қаршисида қолишди

Музлаган ёнбағир бўйлаб икки жасад томон борар экан, Мингма Гьялже Шерпа дўстлари энди йўқлигини тушунди.

Учовлон биргаликда, мусаффо тоғ осмони остида ва хавфли қор бўронлари аро дунёнинг энг баланд чўққиларини забт этишган эди. Нирмал Пуржа ва Кили Пемба Шерпа Мингма Г ҳаётида кўрган энг кучли альпинистлар сирасига кирарди.

Аммо июль ойида, икковлон юқорига кўтарилаётган пайтда, Покистоннинг Броуд-Пик чўққисида юз берган қор кўчкиси ўз йўлидаги бор нарсани ютиб юборди.

Дрон орқали олинган тасвирлар шубҳага ўрин қолдирмади: ҳеч ким омон қолмаган эди.

Шундай бўлса-да, Мингма Г қор фонида ёрқин кўриниб турган флуоресцент паст курткаларига яқинлашганида, улар уни кутаётгандек туйғуни хаёлидан чиқариб ташлай олмади.

«Мен уларга: „Ҳаммаси жойида. Энди бу ерда, совуқда қолишингиз шарт эмас“, дедим».

Исломободда Би-би-си билан суҳбатда у жасадларнинг ёнига етиб борган ўша даҳшатли лаҳзани эслайди.

Улардан бирини қучоқлар экан: «Мен сизни уйга олиб кетиш учун келдим», деди.

Мингма Г ва Нирмал Пуржа илк бор 2021 йилда Покистонда, қиш мавсумида дунёнинг иккинчи энг баланд тоғи бўлмиш К2 чўққисига чиққан биринчи жамоа таркибида учрашишган эди.

Мингма Г Нирмални — ёки уни чақиришганидек, Нимсни — Netflix’нинг «14 Peaks» ҳужжатли фильми орқали танирди. Унда Нимснинг олти ойдан сал кўпроқ вақт ичида дунёдаги энг баланд 14 та тоғни забт этгани кўрсатилган.

Икки непаллик альпинист турли йўллардан боришган эди.

Мингма Г Шерпа жамоасидан чиққан бўлиб, 20 йилдан ортиқ вақтини тоғ гиди сифатида ном қозонишга бағишлаган. Нимс эса собиқ гуркха ва Британия махсус кучлари аскари бўлиб, тез фурсатда дунёдаги энг машҳур альпинистлардан бирига айланган эди.

Кўпчилик учун Нимс хорижликлар узоқ вақт давомида ҳукмронлик қилган соҳада непаллик альпинистларнинг халқаро миқёсда тан олинишига ёрдам берган фавқулодда альпинист эди. Аммо унинг танқидчилари ҳам бор бўлиб, улар Нимсни рекордлар ўрнатишга ва ўз экспедицияларини ижтимоий тармоқлардаги тобора кенгайиб бораётган аудиториясига тарғиб қилишга ҳаддан ташқари берилиб кетганликда айблашарди.

2024 йилда New York Times газетаси икки аёлнинг жинсий зўравонлик ҳақидаги айбловларини эълон қилди. Пуржа ўша пайтда адвокати орқали бу айбловларни кескин рад этиб, уларни «ёлғон ва туҳмат» деб атади. Кейинроқ Пуржа узоқ давом этган интервьюсида бу айбловларни яна бир бор инкор этди.

Мингма Г Нимс билан учрашишдан олдин у ҳақда иккиланишда эди: «Бошида у жуда такаббурдек туюлганди».

Бундан беш йил олдин, улар К2 томон йўл олган рақиблар сифатида тўқнаш келишганида ва биргаликда кўтарилиб, рекордни бўлишишга қарор қилишганида вазият ўзгарди. Мингма Г Нимсни «жуда кўнгли очиқ, мен учратган энг гўзал инсонлардан бири» сифатида кўра бошлаганини айтади.

Йиллар давомида икковлон бутун дунё бўйлаб тоғларда учрашиб туришди: Нимс «ҳар доим Эверестда бўларди».

Шу ёзда улар яна учрашишди ва алоҳида кўтарилишлар учун ажралишдан олдин Қорақорум тизмасига киришди. Нимс Броуд-Пикка, Мингма Г эса бир-биридан тахминан 8 км (беш миль) масофада жойлашган К2 га йўл олди.

Нимс Мингма Г дан ўзларининг алоҳида миссияларига жўнаб кетишдан олдин яна бир бор учрашиш учун яна бир кун кутишни сўради, аммо бу учрашув амалга ошмади.

«Бу у менга айтган охирги гап эди. Мен ҳалиям бундан афсусланаман».

30 июль куни «ҳаво жуда ажойиб, қуёшли ва шамолсиз эди», дейди Мингма Г.

Ўша пайтда у К2 га гуруҳни бошлаб бораётган эди. Нимснинг альпинистлар гуруҳи бошқалар билан бирлашиб, Броуд-Пикка йўл олган 10 кишилик каттароқ жамоани ташкил қилганди.

Соат 08:30 да Мингма Г Нимс гуруҳидаги болаликдаги дўсти ва маҳоратли альпинист Кили Пемба Шерпа — кўпроқ Килу номи билан машҳур — билан гаплашди. Килу қор ҳолати яхши кўринаётганини айтди ва улар ўз тоғларидаги кейинги лагерга етиб борганларидан кейин яна гаплашишга келишиб олишди.

Би-би-си альпинистларнинг Броуд-Пикка кўтарилаётганини кўрган икки сайёҳ билан суҳбатлашди. «Биз уларни олқишлаб турдик», дейди улардан бири. У қор фонида кичкинагина бўлиб кўринган альпинистларнинг суратини олди.

Гуруҳ юқорига кўтарилишда давом этди. Аммо бир соатдан камроқ вақт ўтгач, сайёҳлардан бирининг айтишича, «гулдурос» эшитилган: «Броуд-Пикнинг тепасидан бошланиб, иккала томонга қараб ҳаракатланган улкан қор кўчкиси».

«Биз альпинистлар кўчкидан юқорида бўлишини умид қилиб, дуо қилдик», деб давом этади биринчи сайёҳ. Аммо улар энди ёнбағирдаги қораларни кўра олишмади.

Сайёҳларнинг гиди кўрганлари ҳақида базавий лагерга хабар берди.

Қор кўчкисининг сабаби ҳали ҳам ўрганилмоқда, аммо Покистон Альп клуби Би-би-сига маълум қилишича, ўша ҳафта бошида кучли қор ёққан бўлса-да, дастлабки тадқиқотлар фалокатга қор ёғишидан қатъи назар, муз плитасининг қулаши сабаб бўлганини кўрсатмоқда.

Мингма Г К2 даги кейинги лагерга етиб борганида, унинг жамоаси ҳали ҳам Броуд-Пик альпинистларидан хабар олмаган эди. Улар хавотирга тушишмади, чунки альпинистлар батареяни тежаш учун кўпинча рацияларини ўчириб қўйишади.

Аммо у кўнгли нотинч бўлаётганини ҳис қилди.

Броуд-Пик альпинистларидан бири Ван Чжун яқин дўсти ва мижози эди. У одатда Мингма Г га Garmin сунъий йўлдош трекери орқали кейинги лагерга соғ-саломат етиб боргани ҳақида хабар юборарди. Бу сафар ҳеч қандай хабар келмади.

Пастда, покистонлик тоғ гиди Вақар Али ҳам гуруҳ билан боғланишга ҳаракат қилаётганини, аммо натижа бўлмаганини айтади. У уларни ухлаётган бўлиши мумкин, деб ўйлади, чунки улар ўша кеча чўққига сўнгги юришни бошлашга тайёргарлик кўришаётган эди.

Аммо соат 15:00 га келиб, базавий лагердаги ҳеч ким Броуд-Пик гуруҳи билан боғлана олмади.

Мингма Г К2 да 7300 метр баландликда эди, у ерда алоқа жуда қийин эди. Унинг жамоаси расмийларга, қариндошларига, Катмандудаги алоқачиларга ва альпинистлар билан боғланган бўлиши мумкин бўлган ҳар қандай одамга қўнғироқ қила бошлади.

Унинг айтишича, Броуд-Пик альпинистлари трекерларидан олинган баландлик кўрсаткичлари кескин тушиб кетганини биринчи марта билишганида, эҳтимол, соат 20:00 бўлган: улардан бири тахминан 1600 метрга пастга қулаган эди.

Юқорига чиқиш учун жуда кеч, дрон юбориш учун эса жуда қоронғи эди, шунинг учун у тонг отишини кутишни афзал кўрди. «Менда умид бор эди», дейди Мингма Г. Айниқса, «тажрибали ва жисмонан... кучли» бўлган Килу ва Нимс учун.

Эртаси куни эрталаб дрон учирилди ва кўп ўтмай оператор уларга рация орқали хабар берди. Дрон тоғда жасадларни топган эди. Омон қолганлар йўқдек кўринарди.

«Мен бутунлай карахт бўлиб қолдим», дейди Мингма Г паст овозда.

Мингма Г Нимснинг жасадидан унинг Garmin соатини топиша олмаганини айтади.

У бир вақтнинг ўзида шунча яқин дўстларини йўқотганини қабул қилишга ҳали тайёр эмас эди.

«Балки менда ҳалиям уларнинг ҳаммаси тирик бўлиши мумкин [ва] кимдир уларга пастга тушишга ёрдам беришини хоҳлаётгандек туйғу бор эди. Бу шунчаки қалбим ва хаёлимдаги нарса эди».

Ўша куни кечроқ Мингма Г К2 экспедициясини тўхтатди.

Броуд-Пик этагида Вақар жасадларни олиб чиқишдек оғир вазифани бошлаш учун бошқа бир альпинист билан етиб келганида йиғлаб юборди.

Улар Эверестни забт этган биринчи уммонлик аёл Надира Ал-Ҳарти ва дунёдаги энг баланд 14 та чўққининг 12 тасини забт этган непаллик альпинист Пур Баҳадур Гурунгнинг жасадларини олиб чиқишди.

Аммо тоғда яна жасадлар қолган эди ва Мингма Г дўстларини уйига қайтаришга аҳд қилганди.

У Нимснинг рафиқаси ва қайнисига қўнғироқ қилиб, фожиали хабарни етказганида, улар бунга ишонишга қийналишганини айтади. Килунинг рафиқаси «кўп гапира олмади, лекин менга: „акангизни тоғда қолдирманг“, деди».

Қутқарув миссиясининг кейинги босқичини режалаштириш қийин кечди.

Мингма Г билан К2 га кўтарилаётган альпинистлар саросимага тушиб қолишган ва оилалари томонидан уйга қайтиш учун босим остида эдилар, дейди у.

Бундан ташқари, амалий муаммолар ҳам бор эди. Дрон тасвирларидан Мингма Г жасадларни вертолёт ёрдамида узун арқон билан олиб чиқиш мумкин деб ҳисоблаган, аммо унга бунинг иложи йўқлиги айтилган. «Непалда бунга икки дақиқача вақт кетарди», дейди у.

Вертолётларни етказиб бериши керак бўлган Покистон армияси Би-би-сининг саволларига жавоб бермади. Покистон Альп клубининг маълум қилишича, 1 август куни қилинган сўров тасдиқланган, бироқ ноқулай об-ҳаво туфайли уни бир неча кун давомида амалга ошириш имкони бўлмаган.

Мингма Г учун фақат битта йўл қолган эди: пиёда қутқарув миссияси.

1 август куни Мингма Г нинг айтишича, унинг қутқарув гуруҳи дрон тасвирларида кўрган тўртта жасадни — Нимс, Килу, Чжун ва бошқа бир альпинист Нима Шерпанинг жасадларини қидиришга киришган. Гьялжен Шерпа ҳам яқин атрофдан топилган.

Ёнбағир жуда беқарор бўлгани учун тошлар қулаши ва яна қор кўчкиси хавфи бор эди. Каттароқ жамоа кўпроқ қурбонларни англатиши мумкин эди, аммо кичикроқ жамоа жасадларни пастга туширишга қийналарди.

Қутқарув гуруҳи жасадларга етиб бориб, уларни арқонлар билан пастга тушира бошлагани заҳоти яна бир қор кўчкиси юз берди, дейди у.

Қор оқими бир жасадни энг пастга улоқтирди. Бошқа учтаси, жумладан Нимс, хавфлироқ жойга — чап ва ўнг томонда хавфли тарзда мувозанатда турган улкан муз устунлари бўлган ёнбағирнинг ўртасига бориб қолди. Агар қутқарувчилар жасадларга етиб боришга ҳаракат қилаётганда иккала томондан бири қулаб тушса, муз минораси уларни супуриб ташлаши мумкин эди.

Жамоага янги режа керак эди. Кунлар ўтган сари баъзи аъзолар кета бошлашди. Уларнинг сони тўққизтадан олтитага, кейин тўрттага тушиб қолди.

Ёнбағир жуда хавфли бўлгани учун гуруҳ Мингма Г нинг орқада қолиб, дрон орқали кузатиб боришига ва уч альпинистни йўналтиришига қарор қилди. Жуда чарчатадиган бу операция беш-олти соат давом этди, аммо охир-оқибат улар жасадларни ёнбағирдан пастга туширишга муваффақ бўлишди.

Мингма Г тоғда дўстларини биринчи марта кўрган лаҳза ҳалиям уни қийнайди.

Нимс ва Килу юзларини курткалари билан ёпиб олишган эди — Мингма Г улар ҳалокатли қор кўчкиси келаётганини кўриб, ўзларини тайёрлашган деб ҳисоблайди. Икковлон бир арқонга боғланган, оёқлари эса унга ўралиб қолган эди. Мингма Г улар пастга тушаётганда бир-бирларига урилган бўлиши мумкин деб ўйлайди — у йиқилишдан кўра айнан шу нарса уларнинг ўлимига сабаб бўлганидан хавотирда.

«Улар унчалик кўп йиқилишмаган, тахминан 500 метр. Аммо, афсуски, улар бир-бирларига жуда кўп урилишган, шекилли. Агар улар арқонда бўлишмаганида, балки Нимс ва Килунинг омон қолиш эҳтимоли бўлармиди».

Жамоа жасадларни тоғдан пастга олиб тушди. Улар вертолётда яқин атрофдаги Скарду шаҳрига, кейин пойтахт Исломободга ва ниҳоят уйларига, оилалари бағрига жўнатилди.

Покистонлик альпинист Соҳайл Сахининг жасади бир неча кундан кейин, америкалик альпинист Мэллори Гейснинг жасади каби топилди. Непаллик альпинист Наванг Тҳинду Шерпанинг жасади эса тоғда қолмоқда.

Нимс, Килу ва Гьялжен Шерпанинг жасадлари 11 август куни Катмандуга етиб келди.

Нимснинг оиласи «Нимсдаини уйга қайтариш учун жуда оғир шароитларда ишлаган акамиз Мингма Г бошчилигидаги фавқулодда жамоадан» чексиз миннатдор эканликларини билдиришди.

Бу қутқарув миссияси Мингма Г нинг хотирасида муҳрланиб қолди. У бу миссия ўзи амалга оширган бошқа ҳеч бир миссияга ўхшамаслигини айтади.

Чуқур қайғу билан ортга назар ташлар экан, у ўз фаолияти якунига яқинлашаётганини ҳис қилмоқда.

Килу ва Нимс ҳақидаги хотиралар — бир неча йил олдин совуқ, аммо қуёшли К2 чўққисига кўтарилаётганда учовлон бирга қўшиқ куйлашгани — у билан бир умр қолади.

Аммо, дейди у, «бу хотира менга кўтарилишда давом этишимга ёрдам берадими ёки мени тўхтатадими, бунисини билмайман».