Қўчқор учун миллион (давоми)
«Энг қиммат ва маъносиз кабоб»: бир миллион долларга сотилган қўчқор ҳақида нималар маълум
Қўчқор учун миллион (давоми)
Қирғизистонда наслчилик чорвачилиги бозоридаги ғайриоддий битим — «Арашан» гўшт-ёғ йўналишидаги зотга мансуб ёш қўчқорнинг 1 миллион долларга сотилиши ҳамон муҳокама қилинмоқда. Бу воқеа 19 сентябрь куни Қирғизистонда Қирғизистон, Қозоғистон, Ўзбекистон, Тожикистон ва Россия чорвадорлари иштирокида бўлиб ўтган «Арашан» зоти халқаро фестивалидан кейин кенг акс-садо берди.
Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) хабарига кўра, сотилган қўчқорнинг лақаби Антибиотик. Қирғизистонлик қўйчилик мутахассиси Улан Атабаевнинг таъкидлашича, ҳайвон қозоғистонлик селекционер Қуаниш Миқтибаевга сотилган. Шу билан бирга, харидор томон аниқ нархни оммавий равишда тасдиқламади. RFE/RL вакиллари Миқтибаевнинг саволларини йўналтирган юрист фақат Антибиотик «катта суммага» сотиб олинганини маълум қилди.
Қўчқор машҳур Франкель наслчилик линиясидан келиб чиққан. Франкелнинг ўзи 2023 йилда 150 минг долларга сотилган эди, шундан сўнг унинг авлодлари минтақа селекционерлари орасида жуда харидоргир бўлиб қолди.
Сентябрь ойидаги фестивалда ушбу линиянинг яна бир вакили — Дон Франкель ҳам намойиш этилди, уни эгалари 5 миллион долларга баҳолашди. Бунда гап айнан баҳолаш қиймати ҳақида бормоқда, реал сотув ҳақида эмас.
«Арашан» зотини яратиш ишлари ўтган асрнинг 1970-йилларида бошланган. Уни яратиш учун 1977 йилда Тожикистондан олиб келинган ҳисор қўчқорлари маҳаллий қирғиз дағал жунли қўйлари билан чатиштирилган. Расмий равишда янги гўшт-ёғ йўналишидаги зот Қирғизистонда 2021 йил 15 апрелда рўйхатга олинган.
«Арашан»лар йирик ўлчамлари билан ажралиб туради. Зот хусусиятларига кўра, вояга етган наслдор қўчқорларнинг вазни камида 140 кг бўлиши керак, айрим вакиллари эса бу кўрсаткичдан сезиларли даражада ошиб кетади. Ҳайвонлар тез ўсиши ва Қирғизистоннинг тоғли иқлимига мослашувчанлиги учун ҳам қадрланади.
Бир миллион долларга сотилгани ҳақидаги хабар ижтимоий тармоқларнинг Қирғизистон сегментида қизғин муҳокамаларга сабаб бўлди. Айрим фойдаланувчилар буни маҳаллий селекция муваффақияти ва зотга бўлган қизиқишнинг ортиши сифатида қабул қилган бўлса, бошқалар бундай нархнинг ҳақиқийлигига шубҳа қилиб, шов-шувли сумма «Арашан»ни тарғиб қилиш учун ишлатилаётган бўлиши мумкинлигини тахмин қилишди.
Ҳозирча фақат Антибиотикнинг қозоғистонлик селекционерга сотилгани факти аниқ тасдиқланган. 1 миллион долларлик сумма эса бозор иштирокчиларининг баёноти бўлиб қолмоқда ва мустақил равишда тасдиқланмаган.
Россия Федерацияси Астрахань вилоятидан бўлган наслчилик қўйчилиги бўйича мутахассис, фермер Сергей Рудий «МК» нашрига берган интервьюсида «Арашан» зотидаги қўчқорда қандай ўзига хослик бўлиши керакки, унга бутун бир бойлик берилиши ҳақида гапириб берди.
– «Арашан» зоти шунчалик ноёбмики, унга шунча пул тўлашса?
– «Арашан» бошқа зотлардан улкан ўлчамлари билан ажралиб туради, вазни 200 кг дан ошиши мумкин. Лекин зотнинг ўзи ноёб эмас. Фақат элита вакилларигина қийматга эга. Кўринишидан, миллионни қўчқорнинг келиб чиқиши (насаби) учун тўлашган. Унинг отаси, бобоси ким бўлгани, авлодларининг кўрсаткичлари қандай бўлганига қарашган. Хуллас, савдога зўр оиладан чиққан қўчқор қўйилган.
– Қўчқор учун бир миллион доллар жуда кўп эмасми?
– Нарх адекват эмас. Қўчқор бир миллион доллар туриши мумкин эмас. Бундай пулни фақат жуда қимматли шажарага эга бўлган алоҳида ажралиб турувчи наслдор ҳайвон учун тўлашлари мумкин. Савдоларда қўчқорнинг ўзи учун эмас, балки ундан кўп миқдорда қимматбаҳо авлод олиш имконияти учун пул тўланади.
– «Арашан»нинг реал нархи қанча?
– Уларни юзлаб ёки бир неча минг долларга сотишади. Яхши наслдор қўчқор ўн минглаб туради, лекин миллион эмас! Жуда ноёб наслдор ҳайвонлар учун юз минглаб доллар сўрашлари мумкин. Агар миллионлик ва минг доллик қўчқорни олсангиз — мутахассис бўлмаган одам фарқини сезмайди. Аммо кўплаб селекционерлар учун ҳайвоннинг шажараси, тана тузилиши, соғлиғи, авлодининг сифати ва бу белгилар кейинги авлодларга қанчалик барқарор ўтиши муҳимдир.
– Нима учун харидор битта қўчқор учун катта пул тўлашга тайёр, ваҳоланки бир миллионга бутун бир сурув сотиб олиши мумкин эди?
– Чунки битта ажойиб наслдор ҳайвон бутун сурувнинг сифатини ўзгартириши мумкин.
– Демак, бу қўчқорни аниқ шашлик қилишмайдими?
– Бундай нархда бу тарихдаги энг қиммат ва мантиқсиз шашлик бўлади. Бундай наслдор ҳайвонни гўштга сўйиш қимматбаҳо пойга машинасини металлоломга топшириш билан баробар. Бундай ҳайвоннинг қиймати айнан кўпайтиришдадир. Уни максимал даражада асраб-авайлашади ва наслдор қўчқор сифатида фойдаланишади.
– Умуман, бундай пулга ҳайвонларни ким сотиб олади?
– Одатда булар йирик селекционерлар, наслчилик хўжаликлари эгалари ёки бир нечта селекционерларнинг бирлашмаларидир. Машҳур наслдор ҳайвон хўжаликнинг мақомини ва бутун авлоднинг қийматини оширади.
– Бундай қўчқорда миллионни чиқариб олиш реалми?
– Фақат ҳайвон ҳақиқатан ҳам ноёб бўлса ва унинг генетикасига бўлган талаб кўп йиллар давомида сақланиб қолсагина. Аммо бу хавфли инвестиция, чунки ҳайвон касал бўлиб қолиши, жароҳат олиши ёки шунчаки кутилган сифатларни авлодига ўтказмаслиги мумкин.
– Россияда «Арашан» зотидаги қўчқорлар борми?
– Бу зот Қирғизистон ва Марказий Осиёда тарқалган, аммо бизнинг чорвадорларимизда ҳам унга қизиқиш бор. Уларни кам бўлса-да, Россияга олиб келишади, тўғри, миллион ҳеч ким тўламайди.
– Агар бундай қўчқорни гўштга сўйишмоқчи бўлмаса, у умуман кейин нима қилади? Шунчаки яшаб, еб-ичиб, эгасини хурсанд қилиб юрадими?
– Унга маҳлиё бўлиш, албатта, мумкин, лекин бундай ҳайвоннинг асосий вазифаси барибир авлод қолдиришдир. Уни танлаб олинган қўйлар билан қочиришади, қўзичоқлар олишади, авлодига қандай сифатларни ўтказаётганини кузатишади. Бундан ташқари, авлод қанчалик муваффақиятли чиқса, қўчқорнинг ўзининг қиймати шунчалик юқори бўлади. Агар унинг қўзичоқлари йирик бўлса, тез вазн йиғса ва керакли тана тузилишини мерос қилиб олса, бундай наслдор ҳайвоннинг ўғиллари ҳам жуда қимматга сотилиши мумкин. Шундай экан, қимматбаҳо қўчқор уй ҳайвони эмас, балки насл давомчисидир.
– Миллионлик қўчқорни бирор бир алоҳида деликатеслар билан боқиш керакми?
– Миллионлик қўчқор тахминан минг долларлик қўчқор билан бир хил нарсаларни ейди. Бу ўт, пичан. Унга ҳеч қандай қора икра керак эмас.
– «Арашан» гўштини ейишадими?
– Албатта, ейишади! У гўшт учун ҳам етиштирилади.
– Таъмидан бу қимматбаҳо зот эканлиги сезиладими?
– Оддий одам «Арашан»ни бошқа зотдан қийинчилик билан ажратади. Қўй гўштининг таъми зотдан кўра кўпроқ ёшига ва емига боғлиқ.
– «Арашан» гўшти оддий қўй гўштидан қимматроқми?
– Наслдор қўчқорнинг миллионлик нархи унинг гўштининг килограмми юзлаб марта қимматроқ бўлишини англатмайди. Наслчилик қиймати ва гўшт қиймати — турли нарсалар. Гўшт учун етиштирилган оддий «Арашан» вазни, ёши, гўшт сифати ва талабга қараб баҳоланади. Агар ресторан атайлаб гўштнинг зоти ва келиб чиқишига урғу берса, нарх ўртачадан юқори бўлиши мумкин, лекин унчалик кўп эмас.
– Россияда бундай гўштни татиб кўриш мумкинми?
– Эҳтимол, уни Марказий Осиё зотлари билан махсус шуғулланадиган фермерлар ёки хўжаликлардан топиш мумкиндир, лекин оддий дўконда уни, катта эҳтимол билан, «Арашан» гўшти деб алоҳида тамғалашмайди.
– Демак, «Арашан» гўштини еб, бу ҳақда билмай қолиш ҳам мумкин экан-да?
– Бутунлай мумкин. Агар сотувчи атайлаб зотни кўрсатмаса, харидор учун бу шунчаки яхши қўй гўшти бўлади. Масалан, зоти кўпинча алоҳида брендга айлантириладиган премиум мол гўштидан фарқли ўлароқ.
– Агар соф назарий жиҳатдан миллионлик қўчқорни барибир шашлик қилишса, унда битта сих шашлик қанча турарди?
– Агар сотиб олиш нархини гўшт миқдорига бўлсак, абсурд сумма келиб чиқади. Сўйилгандан кейин йирик қўчқордан бир неча ўн килограмм гўшт олиш мумкин. Унда бундай миллионлик қўчқорнинг бир килограмми минглаб доллар турарди, сихдаги бир нечта гўшт бўлаги эса юзлаб, ҳатто минглаб доллар бўларди. Лекин яна бир бор айтаман, уни аниқ шашлик қилишмайди! Қўчқор соғлом ва авлод беришга қодир экан, сўйиш асосий активни йўқ қилишни англатади. Гўштдан эгаси киритилган пулнинг арзимас қисминигина қайтариб олган бўларди.
– Бундай қимматбаҳо қўчқорлар қариганда ва энди авлод бера олмай қолганда улар билан нима содир бўлади?
– Баъзилари хўжаликда ўз умрини яшаб ўтади, айниқса улар наслчилик линиясининг рамзига айланган бўлса. Энг қимматли ҳайвонларнинг биоматериали олдиндан тайёрлаб қўйилиши ва ҳатто қўчқорнинг ўзи кўпайишда иштирок этишни тўхтатганидан кейин ҳам ишлатилиши мумкин. Агар бу хўжаликка кўплаб қимматли авлодлар келтирган ва эгасининг номини чиқарган машҳур наслдор ҳайвон бўлса, унга бўлган муносабат алоҳида бўлиши мумкин. Бундай қўчқор аллақачон хўжалик тарихининг бир қисмига айланади.