Қиш қаттиқ сўроқ қилади
Қирғизистон энергетикаси қишга тайёрми? Истеъмолнинг ёзги рекорди республика учун тизимли хавф-хатарларни кўрсатди
**Қиш қаттиқ сўрайди**
Қирғизистон 2026–2027 йиллар куз-қиш мавсумига тайёргарликнинг якуний босқичига чиқмоқда. Октябргача энергия объектларини таъмирлаш ва реконструкция қилишни якунлаш, генерация қилувчи ускуналарни тиғиз юкламаларга тайёрлаш ва ёқилғи захираларини яратиш зарур. Шу билан бирга, аллақачон тасдиқланган энергия баланси бўлажак давр қанчалик кескин ўтишини кўрсатмоқда: мамлакат ичида прогноз қилинаётган 19,6 млрд кВт·соат истеъмол шароитида 15,5 млрд кВт·соат ишлаб чиқариш, 4,1 млрд кВт·соатлик тақчилликни эса импорт ҳисобига ёпиш режалаштирилган. Тўқтоғул сув омборидаги сув сатҳининг август ойида ўтган йилгидан паст бўлиб қолгани қўшимча хавф туғдирмоқда.
Ишлар бир вақтнинг ўзида бир нечта йўналишда олиб борилмоқда. Бишкек иссиқлик электр марказида (ИЭМ) қозон ва турбоагрегатлар таъмирланмоқда, энергетика корхоналари кўмир ва мазут захираларини кўпайтирмоқда, электр тармоқлари мажмуаси объектларида эса ускуналар янгиланмоқда. Мамлакатнинг иситиш мавсуми учун умумий эҳтиёжи 3,4 млн тонна кўмир ва 45,5 минг тонна мазут деб баҳоланмоқда. Бироқ таъмирлаш ишлари, ёқилғи захиралари ва импорт, энг аввало, яқинлашиб келаётган қиш вазифасини ҳал қилади. Асосий масала — амалдаги генерация модели талабнинг кейинги ўсишига бардош бера оладими-йўқми, шунда.
Бунга қисман жавобни ёзги истеъмол чўққиси кўрсатди. 2026 йил 19 июлда Қирғизистонда бир суткалик электр энергияси истеъмоли 50 млн кВт·соатлик психологик чегарадан ошиб кетди — бу ўтган йилги максимумдан 7,6 млн кВт·соатга ёки 18 фоизга кўпдир. Истеъмолчилар ушбу рекорднинг таъсирини тез фурсатда ҳис қилишди: Қирғизистон Миллий электр тармоғи энг жиддий юкламалар кузатилган ҳудудларда, айниқса Бишкек ва Чуй вилоятида созлаш тадбирлари эълон қилди. Ўчиришлар давомийлиги суткасига икки соат билан чекланди.
Намоён бўлган маҳаллий тақчилликлар — айсбергнинг фақат учи, холос. Муаммо тизимли хусусиятга эга ва мамлакатнинг ижтимоий, иқтисодий ҳамда технологик ривожланишига жиддий тўсиқ бўлмоқда. Юзага келаётган ва кучаяётган номутаносибликларнинг сабаблари бундан далолат беради.
Биринчидан, амалдаги электр генерацияси тизими тубдан фарқ қилувчи технологик ва ижтимоий-иқтисодий шароитларда яратилган. Унинг асоси — гидроэнергетика: сув мўл бўлган йилларда ишлаб чиқаришнинг 90 фоизигача унинг ҳиссасига тўғри келади. Бундай тузилиш Қирғизистон Республикасининг табиий устунликлари билан изоҳланади. Мамлакат сезиларли гидропотенциалга эга: қайта тикланувчи сув ресурсларининг йиллик умумий ҳажми 46,5 км³ га баҳоланади, унинг ҳудудида 3,5 мингдан ортиқ сув оқимлари, жумладан 30 та йирик дарё мавжуд. Тоғли рельеф чучук сувнинг катта захираларини шакллантириш ва тўплаш имконини беради, бу бўйича республика минтақада етакчи ўринлардан бирини эгаллайди.
Бироқ бу потенциални давлатлараро мажбуриятлар ва қўшниларнинг манфаатларидан алоҳида кўриб чиқиб бўлмайди. Минтақанинг сув ресурслари умумий оқим тизими билан боғланган, шу боқис улардан фойдаланиш тартиби Қозоғистон, Ўзбекистон ва Тожикистон билан келишишни талаб қилади. Шу тариқа, Қирғизистоннинг табиий устунликлари Марказий Осиёда сув-энергетика баланси ва яхши қўшничилик муносабатларини сақлаш зарурати билан чекланган.
Иккинчидан, иқлим ўзгариши муаммоси тобора ўткирлашиб бормоқда. Ҳарорат тебранишлари ва аномал иссиқлик музликларнинг эришини тезлаштирмоқда, уларнинг сув балансидаги улуши тахминан 26–26,5 фоиз деб баҳоланади. Келажакда музликлардан сув олишнинг қисқариши бутун гидроэлектр генерацияси тизими учун жиддий хавф туғдиради.
Учинчидан, сувдан фойдаланиш инфратузилмаси ва энергетика объектларининг салмоқли қисми ҳали шўролар даврида яратилган. Асосий фондларнинг эскириши ўсиб бормоқда: экспертлар баҳосига кўра, 2020-йилларнинг бошига келиб генерация қувватларининг деярли ярми норматив фойдаланиш муддатини ўтаб бўлган. Бу нафақат ишлаб чиқаришга, балки электр энергиясини узатиш ва тақсимлашга ҳам тегишли бўлиб, у ерда эскириш даражаси янада юқори. Тармоқларнинг аҳволи техник йўқотишларга олиб келади ва авариявий ўчишлар хавфини оширади.
Вазиятни талабнинг тез суръатлар билан ўсиши янада оғирлаштирмоқда. Буни аҳоли сонининг кўпайиши, янги уй-жойлар, ижтимоий ва саноат объектлари қурилиши рағбатлантирмоқда. Минтақанинг бошқа мамлакатлари каби, Қирғизистон ҳам электр энергияси истеъмоли уни ишлаб чиқариш ва етказиб бериш имкониятларидан тезроқ ўсаётгани муаммосига дуч келмоқда. Амалдаги энергия модели иқтисодиёт ва жамият эҳтиёжларини аллақачон қийинчилик билан қопламоқда, қишда эса бу номутаносиблик айниқса сезиларли бўлади.
Қозоғистон ва Ўзбекистон тажрибаси шуни кўрсатадики, диверсификация вариантларидан бири атом генерацияси бўлиши мумкин. Қирғизистон учун бу йўналиш янги эмас: 2022 йилда «Росатом» давлат корпорацияси ва республика ҳукумати кичик қувватли атом электр станциясини қуриш бўйича ҳамкорлик меморандумини имзолаган эди. Лойиҳанинг эҳтимолий амалга оширилиши ядровий инфратузилмани ривожлантиришни, илмий-техник кадрларни тайёрлашни, иқтисодиёт ва хавфсизликни синчиклаб баҳолашни, шунингдек, жамоатчилик муҳокамасини талаб қилади.
Кичик АЭС соҳанинг барча муаммоларини ҳал қилмайди ва яқин йиллардаги қиш мавсумларидаги тақчилликка жавоб бўла олмайди. Бироқ узоқ муддатли истиқболда у мавсумий тақчиллик даврида гидроэнергетикага тушадиган юкламани камайтириши, импортга қарамликни сусайтириши ва генерация тузилмасини янада барқарор қилиши мумкин.
Айнан энергия таъминотининг барқарорлиги мамлакатнинг янги технологик укладга ўтиши шартига айланмоқда. Бу ерда стратегик қарорлар тезлиги муҳим: атом тармоғини яратиш катта харажатлар, ишончли институтлар ва вақт талаб қилади, лойиҳани амалга оширишнинг тўлиқ цикли эса саккиз-ўн йил давом этиши мумкин. Шу боис, қишга тайёргарликни нафақат ҳар йилги таъмирлаш кампанияси, балки давлатнинг бутун энергетика моделини изчил янгилаш қобилиятининг синови сифатида ҳам кўриб чиқиш лозим.