Қанадада қутқариб олинган 30 та белуханинг ноаниқ келажаги

**Канадада қутқариб олинган 30 та белуханинг ноаниқ келажаги**

Маринеланд вақтида Канаданинг «Ҳамма Маринеландни яхши кўради» джингли билан эсда қолган машҳур диққатга сазовор маскани эди.

Тофино сайёз сувда чўккалаб ўтириб, унинг ён томонларини силаган бир назоратчидан бошқасига ўтди. Орадан кўп ўтмай, кран оғирлиги 1500 кг дан ортиқ бўлган белуха китини Канададан ташқарига, ўзининг янги уйи — SeaWorld San Antonio’га ташиш учун юк машинасига кўтарди. Бу Ниагара шаршараси яқинида жойлашган ва ёпилган денгиз парки — Marineland’ни тарк этган 30 та белуха ва тўртта дельфиннинг охиргиси эди.

Marineland ўз китлари учун янги уй топиши керак эди. Аммо Канада ҳукумати ҳайвонлар фаровонлигидан хавотирланиб, уларни Хитойга сотиш таклифини рад этганидан кейин, парк операторлари уларни эвтаназия қилиш кераклигини айтишди.

Бу бир нечта аквариумларни ўз ичига олган халқаро қутқарув ҳаракатини бошлаб берди ва бу шу ёзда асирликдаги китларни кўчириш бўйича энг йирик амалиётга айланди. Шунга қарамай, ҳайвонлар яхшироқ ҳаётга ўтмоқда деган умидлар гуруҳдаги бир нечта ўлим ҳолатлари сабабли сўнди.

Фотограф Карлос Осорио китларнинг Чикаго, Атланта, Сан-Диего, Сан-Антонио ва ҳатто Испаниянинг Валенсия шаҳрига учирилган кўчирилиш жараёнини тасвирга олди.

Осорио Тофино худди хайрлашаётгандек туюлган дрон тасвирларини юқоридан томоша қилганини эслайди.

Тофино Канададаги охирги асир кит эди. Мамлакат етти йил олдин китсимонларни асирликда сақлаш ва кўпайтиришни қонундан ташқари деб топган эди ва Осорио ушбу лаҳзанинг муҳимлигини ҳис қилди.

«Бу охирги марта содир бўлмоқда ва бошқа ҳеч қачон қайтарилмайди», дейди у.

Қутқарув ҳаракатларига қарамай, ўшандан бери белухаларнинг бештаси ва битта дельфин нобуд бўлди.

Чикагодаги Shedd Aquarium энг кўп ўлим ҳолатини қайд этди. 23 ёшли Пикачу, 20 ёшли Рейн, 26 ёшли Озирис ва 27 ёшли Каспийнинг барчаси Marineland’дан кўчирилган эди, шунингдек, ёз давомида Marineland’дан саккизта белуха кўчириб ўтказилгандан сўнг, Shedd’нинг узоқ йиллик сокини, 34 ёшли Бетховен ҳам нобуд бўлди.

Аутопсия Пикачу ва Рейннинг ошқозон-ичак тизимида сурункали яллиғланиш касаллиги борлигини кўрсатди.

Терговчилар уларнинг ошқозонидан бегона жисмларни, жумладан, патлар, катта тошлар ва бўёққа ўхшаш парчаларни ҳам топишди — Shedd бу буюмлар китлар Чикагога кўчирилишидан олдин ютиб юборилган деб ҳисоблайди.

Озириснинг дастлабки текширувида сурункали жигар касаллиги аниқланди.

Европанинг энг катта аквариуми бўлган Испаниядаги Oceanogràfic València битта белуха — Желли Бин ва битта дельфин — Эхонинг ўлими ҳақида хабар берди. Дельфин «кўришдаги жиддий муаммолар» ва бошқа соғлиқ муаммолари билан келган ва ўлимидан бир неча соат олдин «ютишда қийинчиликлар ва нафас олиш муаммолари бошланган», дейилади хабарда.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, кўчириш натижаларини баҳолаш учун ҳали жуда эрта, айниқса китлар эвтаназияга дуч келаётгани ва эскирган иншоотда яшаб келаётганини ҳисобга олсак. Canadian Press ҳисоботига кўра, 2019 йилдан 2025 йилнинг сентябригача Marineland’да 20 га яқин кит нобуд бўлган.

Бир вақтлар мамлакатнинг энг машҳур истироҳат боғи бўлган Marineland ҳайвонлар фаровонлиги бўйича кўп йиллик хавотирлар ва молиявий қийинчиликлардан сўнг, шунингдек, унинг узоқ йиллик эгаси вафот этганидан кейин 2024 йилда ёпилди.

Marineland 1961 йилда очилганидан бери китларни асирликда сақлаш бўйича жамоатчилик қарашлари ҳам кескин ўзгарди. Канада сингари, кўпроқ мамлакатлар, жумладан Франция ва Мексика бу амалиётни тақиқлаш ёки чеклашга ўтмоқда.

World Animal Protection Canada вакили Мелисса Матлоунинг айтишича, бутун дунё бўйлаб 3600 га яқин асирликдаги китсимонлар — китлар, дельфинлар ва денгиз чўчқаларини ўз ичига олган денгиз эмизувчилари бор.

Аммо асирликда туғилган ва жангovar табиатда яшаб қолиш учун зарур бўлган кўникмаларга эга бўлмаган китлар учун имкониятлар кам.

Матлоунинг айтишича, бу «қўлимизда ортиб бораётган ҳайвонлар фаровонлиги инқирозини» қолдирмоқда.

Шунга қарамай, унинг ташкилоти Marineland китларини кўчиришдан хавотирда эди.

«Агар ҳайвон ташиш стрессига бардош бериш учун етарлича соғлом бўлмаса, уни ташиш керак эмас эди», деди у ўз баёнотида.

Октябрь ойи бошида Shedd, Marineland белухаларининг баъзиларида «жиддий, узоқ муддатли тиббий эҳтиёжлар бўлиши мумкинлигини» билишини айтди.

Кўчиришдан олдинги баҳолашлар «бизнинг режалаштиришимизга хизмат қилди, аммо ҳар бир яширин ҳолатни оча олмади ёки ҳар бир кит ўтиш даврига қандай муносабат билдиришини олдиндан айта олмади. Қутқарув доимий, ихтисослаштирилган парваришни давом эттириш имкониятини тақдим этди».

Унинг айтишича, қолган қутқарилган белухалар ижобий белгиларни, жумладан, яхши овқатланишни кўрсатмоқда.

Уларни озод қилиш мумкин бўлмагани сабабли, «биз қила оладиган энг яхши нарса — улар учун бошпана ажратишдир, у ерда улар лоақал уммонда яшашлари ва ўз мухториятини қайтариб олишлари мумкин», дейди Whale Sanctuary Project ортида турган нейроолома Лори Марино, у лойиҳа охир-оқибат 12 дан 15 тагача китни жойлаштиришига умид қилмоқда.

«Мен бунга чиқиш йўли сифатида қарайман», деб қўшимча қилади у.

Унинг айтишича, лойиҳа бир ўн йиллик олдин бошланган, аммо қурилиш фақат охирги икки ойда бошланди. Маблағ йиғиш ҳали ҳам давом этмоқда ва яна 6 миллион канад доллари ($4,2 млн; £3,1 млн) керак.

Аммо қирғоқдан узоқдаги бошпаналар нафақадаги ижрочи китлар учун муваффақиятли ечим эканлиги ҳали исботланмаган.

Исландияда қирғоқдан узоқда жойлашган белуха иншооти ишлаб чиқилмоқда, аммо июль ойида ташкилотчилар кўпроқ иш қилиниши кераклигини ҳал қилишди ва иккита китнинг келишини кейинги ёзга қолдиришди.

Вашингтон штатидаги Китларни тадқиқ қилиш марказининг тадқиқот директори Майкл Вейсс: «Улар ҳозиргача назарий ва орзу қилинган нарсадир», дейди ва улар бетон резервуарларга қараганда «ҳайвонларнинг фаровонлигини яхшилашини» қўшимча қилади.

«Бу жуда эски ғоя», дейди у тўрли қафаслар жароҳатланган ёвойи китларни реабилитация қилиш учун ёки асирга олинган косаткаларни ёвойи табиатга қайта киритиш пайтида вақтинча ишлатилганини таъкидлаб.

Кўплаб танқидчилар Канаданинг асирликни тақиқловчи қонуни китларни кўпайтиришни ҳам тақиқлаганини таъкидлашмоқда — аммо ҳайвонларни қабул қилган муассасаларда бундай қонунлар йўқ ва баъзилари уларни кўпайтириши мумкин, бу эса китларнинг асирлигини давом эттиради.

Georgia Aquarium’нинг ҳайвонлар фаровонлиги бўйича бош куратори Жейсон Жонснинг айтишича, «кўпайиш ҳайвон ҳаётининг табиий қисмидир».

«Кўпайиш ҳайвонларнинг яхши фаровонлигининг бир қисмидир, шунинг учун биз уларга буни қилиш имконияти берилишига амин бўлишни хоҳлаймиз.»

Georgia Aquarium яқинда Marineland’нинг иккита эркак белухасини қабул қилди: 10 ёшли Балор ва 7 ёшли Зефир. Улар у ердаги тўртта урғочига қўшилди.

Улар «тетик, ҳушёр ва таъсирчан» бўлиб келишди ва тезда «дарвозанинг нариги томонидаги урғочиларга овоз беришни» бошлашди, дейди у.

«Бироз уchrashuv ва саломлашиш даври бўлди, лекин кейин уларнинг ҳаммаси катта гуруҳда бирга сузиб юришди.»

«Улар янги яшаш жойини ўрганишаётган эди, келиб машғулотларда қатнашишар, овқатланишар ва бойитиш воситалари билан ўзаро таъсирда бўлишарди. Шунга кўра, буларнинг барчаси бошиданоқ жуда ижобий белгилар эди ва биз ўшандан бери фақат илгарилашни кўрдик.»

Marineland’нинг собиқ назоратчиси Фил Демерс BBC гаплашган кўпчилик одамлар каби Marineland’нинг тугаши «ҳам ширин, ҳам аччиқ» эканини айтди.

У муассасанинг ёпилганидан хурсанд ва Канаданинг тақиқи бошқа мамлакатларда ҳам ўзгаришларни рағбатлантиради деб умид қилади. Аммо ҳозирча тақиқ Marineland китлари учун асирликни тугатмайди, фақат уларнинг яшаш жойини ўзгартиради.

Унинг айтишича, китларга қизиққан одамлар китларни томоша қилиш турга боришлари ёки телевизорда табиат ҳақидаги ҳужжатли фильмни томоша қилишлари керак.

«Мен китнинг резервуарда уч марта орқага улоқтирилиб сакрашидан кўра, ёвойи табиатда ел чиқарганини кўришни афзал кўраман», дейди у.