Пулли йўллар: Марказий Осиё ва Россияда вазият қандай?

**Пулли йўллар: Марказий Осиё ва Россияда вазият қандай?**

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда пулли йўллар қуриш лойиҳалари фаол амалга оширилмоқда. Тошкент – Самарқанд ва Тошкент – Андижон йўналишларида пулли йўллар қурилиши бошланган бўлса, яқинда Урганч – Хива пулли йўли ишга тушади. Тошкент – Чорвоқ пулли йўли лойиҳаси ҳам тайёрланмоқда. Яқин 4-5 йил ичида Ўзбекистонда қарийб минг километр пулли йўл пайдо бўлиши кутилмоқда. Хўш, Марказий Осиёнинг бошқа давлатлари ва Россияда пулли йўллар тизими қандай ривожланган?

**Тожикистон**

Марказий Осиёда пулли йўлларни жорий этган биринчи давлат Тожикистон бўлди. 2010-йилда Душанбе – Хўжанд – Чаноқ автомагистралининг биринчи қисми таъмирланиб, пулли йўлга айлантирилди. Ҳозирда Тожикистонда 300 километрдан ортиқ пулли йўл мавжуд бўлиб, улар олтита қисмга бўлинган. Варзоб туманидаги йўл 2010-йил 1-апрелдан пулли бўлган. Кейинчалик Варзоб (63 км), Гушари (41 км), Шаҳристон (41 км), Ўратепа (66 км), Деҳмой (65 км) ва Чорух (60 км) участкалари ҳам пулли йўлларга айлантирилди.

Тожикистондаги пулли йўллардан фойдаланувчилар тўрт тоифага бўлинган ва улар алоҳида тарифлар бўйича тўлов қилади:

* **Биринчи тоифа:** Енгил автомобиллар, микроавтобуслар ва 2 тоннагача юк кўтариш қувватига эга машиналар 300 километрдан ортиқ йўлни тўлиқ босиб ўтиш учун тахминан 9 доллар (картадан тўланса, 7 доллар) тўлайди.

* **Иккинчи тоифа:** Микроавтобуслар ва икки ўқли ўртача юк машиналари пулли йўлнинг охиригача бориш учун 20-22 доллар атрофида пул тўлайди.

* **Учинчи тоифа:** Катта автобуслар, уч ўқли оғир юк машиналари учун пулли йўлни тўлиқ кесиб ўтиш 50-51 долларга тушади.

* **Тўртинчи тоифа:** Тўрт ва ундан ортиқ ўқли ўта оғир юк машиналари пулли йўлнинг охиригача босиб ўтиш учун 62-64 доллар атрофида пул тўлайди.

Тожикистонда пулли йўлларнинг муқобили йўқ, шунинг учун фойдаланувчилар фақат тўлов қилиб ўтиши мумкин. Пулли йўллар бўйлаб жойлашган аҳоли пунктларида яшовчилар ўз ҳудудида чегирмали тўловдан фойдаланади, бошқа ҳудудга ўтмоқчи бўлганда эса тўловни тўлиқ амалга оширади. Пулли йўлларни Британия Виржиния оролларида рўйхатдан ўтган Инновативе Роад Солутионс компаниясининг Тожикистондаги филиали бошқаради.

**Қозоғистон**

Қозоғистон 2013-йилда Остона – Шучинск биринчи пулли йўлини ишга туширди. Ҳозирда мамлакатда 12 та пулли автомагистрал мавжуд бўлиб, улар 28 та участкага бўлинади ва умумий узунлиги қарийб 6 минг километрдан ошади. Бу йўлларни давлатга қарашли “ҚазАвтоЖол” миллий компанияси бошқаради.

Қозоғистонда пулли йўллардан фойдаланиш тўлови ҳам тоифаларга бўлинган, аммо нархлар Тожикистондан анча арзон:

* **Биринчи тоифа:** Енгил автомобиллар ҳар 100 км масофа учун ўртача 45-50 сент тўлайди. Масалан, 211 км узунликдаги Остона – Шучинск пулли йўли учун йўл ҳақи олдиндан тўлов қилинса 1 доллар, кейин тўланса 1,1 доллар бўлади.

* **Иккинчи тоифа:** Юк кўтариш қуввати 2,5 тоннагача бўлган юк автомобиллари ва микроавтобуслар ҳар 100 км учун 1,3-3 доллар (600-1400 тенге) атрофида пул тўлайди.

* **Учинчи тоифа:** Юк кўтариш қуввати 5,5 тоннадан кам бўлган юк машиналари, 32 ўрингача бўлган автобуслар ҳар 100 км масофа учун 3-6 доллар (1 400-2 800 тенге) атрофида тўлайди.

* **Тўртинчи тоифа:** Юк кўтариш қуввати 10 тоннагача бўлган юк машиналари ва 32 тадан ортиқ ўриндиқли автобуслар ҳар 100 км масофа учун 4,5-9 доллар (2 100-4 200 тенге) атрофида тўлов қилади.

* **Бешинчи тоифа:** 15 тоннадан ортиқ юк кўтарувчи ва тиркамали юк автомобиллари ҳар 100 км масофа учун 8-18 доллар атрофида пул тўлайди.

Қозоғистонда барча пулли йўлларнинг муқобили бор ва ҳайдовчилар бепул йўллардан ҳам фойдаланиши мумкин. Пулли йўллар жойлашган ҳудудларда маҳаллий аҳоли учун йиллик имтиёзли абонемент жорий қилинган. Енгил автомобиллар учун йиллик абонемент тўлови 9-10 долларни ташкил этади. Юк автомобиллари ва бошқа транспорт турлари учун нархлар бироз баланд.

**Қирғизистон**

Қирғизистонда тўлиқ пулли автомагистраллар тизими мавжуд эмас, бироқ айрим стратегик муҳим йўллардаги туннеллар ва янги айланма йўллардан ўтишда ҳайдовчилардан тўлов ундирилади. Бу тўловлар асосан йўл инфратузилмасини (ёритиш, вентиляция, хавфсизлик тизимлари) сақлаб туриш учун йўналтирилади.

Масалан, Қирғизистоннинг шимолий ва жанубий қисмини боғловчи энг муҳим стратегик йўл бўлган Бишкек – Ўш автомобил йўлида жойлашган Тоо – Ашуу туннели пулли. Ушбу йўлдаги “Сосновка” ва “Қорақўл” назорат-ўтказиш пунктларида Тоо – Ашуу туннелидан ўтиш учун тўлов қилинади.

Бу ерда ҳам турли транспорт воситалари учун турлича тарифлар жорий этилган:

* **Биринчи тоифа:** 8 ўрингача бўлган енгил автомобиллар учун тўлов 60 сент атрофида (50 сом).

* 8 ўриндан ортиқ микроавтобуслар, 5 тоннагача юк кўтарадиган юк автомобиллари ва тракторлар 1 доллардан кўпроқ тўлайди.

* 5 тоннадан 12 тоннагача бўлган юк автомобиллари 1,7-2,8 доллар, 12 тоннадан оғир юк кўтара оладиган юк машиналари эса 5,7 доллар атрофида пул тўлайди.

Бу тарифлар маҳаллий транспорт воситалари билан бирга ЕОИИ, шу жумладан, Ўзбекистонга тегишли машиналар учун ҳам амал қилади. ЕОИИга кирмайдиган давлатларга тегишли транспорт воситалари кўпроқ пул тўлайди. Тоо – Ашуу туннелидан ташқари янги қурилган Шимол – Жануб муқобил автойўлидаги Кўк – Арт туннели, Ўзган шаҳрининг 14 км узунликдаги айланма йўли ҳам пулли.

**Туркманистон**

Узунлиги 600 километр бўлган Ашхобод – Туркманобод автомагистрали мамлакатдаги ягона пулли йўл ҳисобланади. Бу йўлнинг Ашхобод – Тежен ва Тежен – Мари қисмлари аввалроқ қурилган, Мари – Туркманобод қисми шу йил баҳорда якунланди.

Ашхобод – Туркманобод йўлида ҳам тарифлар машиналар тоифасига қараб белгиланган. Биринчи тоифага кирувчи енгил автомобиллар ҳар бир км учун 10 сент атрофида пул тўлайди. Иккинчи тоифага кирувчи ўрта вазнли юк машиналари ва автобуслар ҳар бир км учун 40 сент, катта ҳажмдаги юк машиналари эса 60 сент тўлов қилади.

Шунингдек, Туркманистонда маҳаллий ва хорижий транспорт воситалари айрим кўприклардан ўтишда тўлов қилади. Масалан, Амударё устидаги кўприкдан ўтишда енгил машиналар 10 доллар, юк машиналар ва автобуслар ҳажмига қараб 40 доллардан 60 долларгача пул тўлайди.

Ҳозир Туркманбоши – Гарабогаз – Қозоғистон чегараси йўналишида янги пулли автомагистрал қурилмоқда. Туркманистонда пулли йўлларни “Туркман Автобан” давлат компанияси бошқаради.

**Россия**

Россияда умумий пулли йўллар узунлиги 3600 километрдан ошади. Биринчи пулли йўл 1999-йилда очилган. Пулли йўллар асосан мамлакатнинг Европа қисмида жойлашган ва уларни давлатга қарашли “Автодор” компанияси бошқаради. Россияда пулли йўллар учун тўлов тарифлари Марказий Осиё республикалари билан солиштирганда анча юқори.

Ўртача ҳисобда ҳайдовчилар ҳар 100 км масофа учун 5-10 доллар тўлайди. Айрим участкаларда, масалан, М-11 ёки М-12 тезюрар йўлларида кун вақти ва транспорт шароитларига қараб тариф янада баландроқ бўлиши мумкин. Масалан, узунлиги 800 км атрофида бўлган Москва – Қозон пулли йўлини тўлиқ босиб ўтадиганлар умумий ҳисобда 145-150 доллар атрофида тўлайди. 1500 кмли Москва – Новороссийск пулли йўлини тўлиқ босиб ўтадиганлар 175-180 доллар атрофида тўлов қилади.

Россиядаги йўлларда ҳам турли транспорт воситалари учун алоҳида тариф жорий қилинган ва юк машиналари турига қараб кўпроқ тўлайди. Шунингдек, айрим пулли йўлларда дам олиш кунлари ёки машиналар оқими кам бўладиган тунги вақтда тарифлар ўзгаради.

Россиядаги айрим пулли йўлларда махсус ўтиш жойлари йўқ, камералар машиналар рақамини қайд қилиб боради ва тўлов шу тариқа амалга оширилади. Ҳайдовчилар бундай йўллардан ҳаракатланганда 5 кун ичида тўловни амалга ошириши шарт. Шунингдек, Россиядаги пулли йўлларда юришда транспордерлардан фойдаланилади. Яъни автомобиллар ойнасига кичик электрон қурилма ўрнатилади ва ҳайдовчилар тўлов масканларида тўхтамасдан ҳаракатланади. Шунда транспордер орқали тўлов ҳайдовчининг картасидан автоматик тарзда ечилади. Россиядаги пулли йўлларга муқобил бўлган бепул йўллар ҳам бор.

**Ўзбекистонда нима гаплар?**

Ҳозирча Ўзбекистонда пулли йўллар йўқ. Қўшнилардан фарқли равишда кўприклар ёки туннеллардан ўтишда ҳам тўлов ундирилмайди. Бироқ ишлар бошланган ва яқин келажакда Ўзбекистонда минг километрлаб пулли йўллар қурилади. Урганч – Хива пулли йўли тез орада ишга тушади ва пул тўлаб ўтиладиган мамлакатдаги биринчи йўл бўлади.

Шунингдек, Тошкент – Самарқанд пулли йўли қурилишига старт берилди. Бу йўлни 2030-йилгача тўлиқ фойдаланишга топширилиши айтилмоқда. Умумий қиймати 2,2 млрд доллар, узунлиги 282 км бўладиган мазкур йўл Тошкент, Сирдарё, Жиззах ва Самарқанд вилоятларида 13 та туман ҳудудидан ўтади.

Лойиҳа доирасида 92 та кўприк, 28 та йўл ўтказгич, 60 та туннел типидаги ўтиш жойи, шунингдек, қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари учун ер ости йўлаклари ва сув ўтказиш иншоотлари қурилади. Йўл қопламаси оғир ва юқори тезликда ҳаракатланадиган транспорт воситалари қатновига чидамли монолит бетондан барпо этилади. Текис ҳудудларда ҳаракат тезлиги соатига 150 километргача бўлиши кўзда тутилган. Шунингдек, яқин йилларда Тошкент – Андижон йўналишида пулли йўли қуриш ҳам режалаштирилган.