Ўзбекистонда автомобил йўллари ҳақидаги янги қонун қабул қилинди. Тафсилотлар
Президент ъАвтомобил йўллари тўғрисидаъги қонуннинг янги таҳририни имзолади. Унда пуллик йўлларни қуриш ва улардан фойдаланиш тартиби белгиланиб, йўл ишлари ва харажатларини очиқ эълон қилиш талаб этилади. Йўлларни режалаштиришда пиёдалар хавфсизлиги, экология ва аҳоли фикри инобатга олинади.
Ўзбекистонда автомобил йўллари соҳасини тартибга солувчи янги қонун қабул қилинди. Президент Шавкат Мирзиёев томонидан имзоланган "Автомобил йўллари тўғрисида"ги қонуннинг янги таҳрири 2025-йил 23-сентабрда Қонунчилик палатаси томонидан қабул қилиниб, 2026-йил 7-апрелда Сенат томонидан маъқулланган эди. Президент ушбу ҳужжатни 5-август куни имзолади.
Ушбу қонун Ўзбекистондаги барча автомобил йўлларига, уларнинг мулкчилик шакли ва аҳамиятидан қатъи назар, татбиқ этилади.
**Автомобил йўлларининг турлари:**
Қонунга кўра, автомобил йўллари уч асосий турга бўлинади:
1. **Умумий фойдаланишдаги автомобил йўллари:** Давлат мулки ҳисобланиб, Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Автомобил йўллари қўмитаси тасарруфида бўлади. Улар ўз навбатида халқаро, давлат ва маҳаллий аҳамиятдаги йўлларга бўлинади ҳамда транспортдан фойдаланиш хусусиятларига кўра И дан В гача тоифаларга ажратилади.
2. **Шаҳарлар ва бошқа аҳоли пунктларининг кўчалари (ички автомобил йўллари):** Маҳаллий ҳокимликлар тасарруфида бўлади.
3. **Хўжалик автомобил йўллари:** Давлат, юридик ёки жисмоний шахслар мулкида бўлиши мумкин.
**Пулли автомобил йўлларини тартибга солиш:**
Янги қонун пулли автомобил йўлларини қуриш, реконструксия қилиш ва улардан фойдаланиш тартибини белгилайди. Бундай йўлларни ташкил этиш бўйича қарорни Президент ёки Вазирлар Маҳкамаси қабул қилади.
* **Муқобил бепул йўналиш:** Пулли йўл ташкил этишга фақат тегишли ҳудудлар ўртасида талабга жавоб берадиган муқобил бепул йўналиш мавжуд бўлган тақдирдагина рухсат берилади.
* **Қарорда кўрсатилиши лозим бўлган маълумотлар:** Пулли йўл ташкил этиш тўғрисидаги қарорда унинг йўналиши, бошланғич ва якуний нуқталари, техник хусусиятлари, узунлиги, пулли фойдаланиш муддати, шунингдек, бепул муқобилликни таъминлайдиган аниқ йўл кўрсатилиши шарт.
* **Тенг ва қулай имкониятлар:** Қонун фойдаланувчиларга умумий фойдаланишдаги автомобил йўлларидан эркин ва бепул фойдаланишни кафолатлайди. Пулли йўллар учун тўлов миқдори фойдаланувчиларнинг ижтимоий-иқтисодий эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда иқтисодий жиҳатдан асосланган бўлиши керак.
* **Мулкчилик:** Пулли автомобил йўллари давлат мулки бўлиб қолади. Давлат-хусусий шериклик лойиҳалари амалга оширилганда, улар лойиҳа амал қилиш муддатига хусусий шерикка эгалик қилиш ёки фойдаланиш учун берилиши мумкин.
* **Тўлов шартлари:** Йўлдан фойдаланиш учун ҳақ ундиришга бутун йўналиш бўйлаб юқори тезлик режими ва хизмат кўрсатишнинг юқори даражаси таъминланган тақдирдагина рухсат этилади.
* **Тарифлар:** Тўлов миқдорини оператор белгилайди, бироқ давлат-хусусий шериклик келишувида бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, белгиланган энг юқори ставкадан ошмаслиги керак. Тариф қатъий миқдорда ёки босиб ўтилган ҳар бир километр учун ҳисобланиши мумкин. Шунингдек, тўлов миқдори автомобил тоифаси, сутканинг вақти, ҳафта куни ёки йил ойига қараб фарқланиши мумкин. Бир тоифадаги автомобиллар учун барча фойдаланувчиларга бир хил шартлар қўлланади.
* **Ахборот бериш мажбурияти:** Оператор сафардан олдин фойдаланувчига пулли йўл схемаси, йўл ҳақи миқдори ва тўлов усуллари, тўловдан озод этилган транспорт тоифалари, шунингдек, авария хизмати ва масъул органларнинг алоқа маълумотлари ҳақида тўлиқ ахборот бериши шарт.
* **Тўловдан озод этилганлар:** Йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати, ёнғин хавфсизлиги, авария-қутқарув хизматлари, тез ва шошилинч тиббий ёрдам, давлат транспорт назорати ҳамда айрим куч тузилмаларига тегишли махсус транспорт воситалари йўл ҳақидан озод этилади.
* **Фавқулодда ҳолатлар:** Фавқулодда ҳолат жорий этилганда, табиий ёки техноген хусусиятдаги фавқулодда вазиятлар юзага келганда, шунингдек, ҳарбий ҳолат шароитида барча транспорт воситаларидан йўл ҳақи ундирилмайди. Агар муқобил бепул йўлдан фойдаланиш имкони бўлмай қолса, пулли йўлда ҳам тўлов ундириш тўсиқ бартараф этилгунга қадар тўхтатиб турилади.
* **Йўл ҳолати:** Пулли йўлнинг ҳолати зарур хизмат кўрсатиш даражаси ва юқори тезликда хавфсиз ҳаракатланишни таъминлай олмайдиган даражада ёмонлашса, ундан фойдаланиш қисман чекланиши ёки вақтинча тўхтатилиши керак.
**Очиқлик ва шаффофлик:**
Янги қонун йўл соҳасида очиқлик ва шаффофлик тамойилини белгилайди. Қурилиш-таъмирлаш ишлари, буюртмачилар ва пудратчилар, ажратилган маблағларнинг сарфланиши, йўл тармоғидаги ўзгаришлар, шунингдек, ҳаракатланишга қўйилган вақтинчалик чеклов ва тақиқлар ҳақидаги маълумотлар фуқаролар ва ташкилотлар учун очиқ бўлиши ва эълон қилиниши шарт. Умумий фойдаланишдаги автомобил йўллари учун ажратилган маблағлар мақсадли йўналтирилади ва қонунчиликда назарда тутилган ҳолатлардан ташқари, уларни бошқа мақсадларга сарфлаш мумкин эмас.
**Йўл соҳасини режалаштириш талаблари:**
Қонунда йўл соҳасини режалаштиришга қўйиладиган бир қатор талаблар биринчи марта аниқ белгилаб қўйилган:
* Лойиҳаларни ишлаб чиқишда тўсиқсиз муҳит яратиш ва пиёдалар хавфсизлигига устуворлик бериш чоралари назарда тутилиши керак.
* Халқаро стандартларга мувофиқ замонавий йўлбўйи инфратузилмасини барпо этиш, атроф-муҳитга салбий таъсирни камайтириш чоралари кўрилиши ҳамда йўл ишлари режалаштирилаётган ҳудуд аҳолисининг фикри ўрганилиши талаб этилади.
* Йўлларни қуриш ва реконструксия қилишга оид лойиҳа ҳужжатлари давлат экспертизаси ҳамда йўл ҳаракати хавфсизлиги аудитидан ўтказилиши керак. Атроф-муҳитга таъсирни баҳолаш материаллари эса давлат экологик экспертизасидан ўтказилади.
* Йўлларни қуриш ёки реконструксия қилиш жараёнида уларнинг эгалари фойдаланувчиларни ишлар қачон якунланиши ва айланиб ўтиш йўналишлари ҳақида олдиндан хабардор қилиши шарт.
**Ер полосаси ва йўл бўйи ҳудуди:**
Қонун билан умумий фойдаланишдаги автомобил йўллари учун ажратилган ер полосаси минимал ўлчамлари белгиланди:
* И тоифадаги йўллар учун – 80 метр
* ИИ тоифа учун – 60 метр
* ИИИ ва ИВ тоифалар учун – 40 метр
* В тоифа учун – 25 метр
Халқаро ва давлат аҳамиятидаги йўллар учун йўл бўйи ҳудудининг кенглиги ажратилган ер полосаси чегарасидан ҳар икки томонга камида 50 метр, маҳаллий аҳамиятдаги йўллар учун эса камида 25 метр бўлиши керак. Бундай ҳудудда бино ва иншоотлар қуриш тақиқланади, истисно тариқасида йўл бўйи инфратузилмаси ва хизмат кўрсатиш обьектларини жойлаштиришга рухсат берилади, бунда уларни қуриш йўл эгаси билан келишилган бўлиши шарт.
**Давлат органларининг ваколатлари:**
Қонун йўл соҳасида давлат органларининг ваколатларини аниқ белгилаб беради:
* **Вазирлар Маҳкамаси:** Автомобил йўлларини ривожлантириш дастурлари ва пулли йўллардан фойдаланиш қоидаларини тасдиқлайди, транспорт воситаларининг рухсат этилган вазн ва габарит параметрларини белгилайди ҳамда пулли йўлларни ташкил этиш бўйича таклифларни кўриб чиқади.
* **Транспорт вазирлиги:** Йўл тармоғини ривожлантириш истиқболларини белгилайди, дастурлар ва давлат-хусусий шериклик лойиҳаларини ишлаб чиқади, халқаро транзит коридорларини шакллантиради ҳамда пулли йўлларда ҳаракатланиш учун энг юқори тарифларни тасдиқлайди.
* **Автомобил йўллари қўмитаси:** Умумий фойдаланишдаги автомобил йўлларини қуриш, реконструксия қилиш ва таъмирлаш бўйича ягона буюртмачи ҳисобланади. Қўмита йўлларни сақлаш ишларини ташкил этади, ишлар сифатини назорат қилади, кадастрни юритади ҳамда оғир вазнли транспорт воситалари ҳаракати учун рухсатнома беради.
* **Транспорт назорати инспексияси:** Йўлларни қуриш ва таъмирлашда белгиланган талабларга риоя этилишини назорат қилади, транспорт воситаларининг вазн ва габарит меъёрларига, шунингдек, пулли йўллардан фойдаланиш қоидаларига риоя этилишини текширади. Инспексия йўл обьектларини фойдаланишга қабул қилиш учун ҳам рухсатнома беради.
* **Ҳокимликлар ва маҳаллий кенгашлар:** Шаҳарлар ва бошқа аҳоли пунктларидаги кўчаларни ривожлантириш учун масъул бўлади, ҳудудий дастурларни тасдиқлайди, кўчалар кадастрини юритади, йўл лойиҳалари учун ер ажратади ҳамда пулли йўллар қурилишини таклиф қилиши мумкин.
**Қонуннинг кучга кириши:**
Қонун расмий эълон қилинган кундан кучга киради. Бироқ пулли автомобил йўлларига оид боб қонун эълон қилинганидан уч ой ўтгач амал қила бошлайди. Ушбу давр мобайнида Вазирлар Маҳкамаси ҳаракатни ташкил этиш ва пулли йўллардан фойдаланиш бўйича хизматлар кўрсатиш қоидаларини, шунингдек, йўл ҳақини ҳисоблаш методикасини ишлаб чиқиши ва тасдиқлаши керак.
Шу билан бирга, 2007-йил 2-октабрда қабул қилинган "Автомобил йўллари тўғрисида"ги қонун ҳамда унга кейинчалик киритилган бир қатор ўзгартириш ва қўшимчалар ўз кучини йўқотади.