Ўзбекистонда 2,5 mln.dan ортиқ фуқаро кредит олишга ўзига-ўзи тақиқ қўйган. Бу ҳимояни қандай ёқиш ва бекор қилиш мумкин

Ўзбекистонда 2,5 миллиондан зиёд фуқаро кредит олишга ўзига-ўзи тақиқ қўйган. Ушбу ҳимоя механизмини қандай фаоллаштириш ва бекор қилиш мумкинлиги ҳақида маълумот берамиз.

Бошқа шахс номига кредит олиш ҳолатлари нафақат ўғирланган паспорт орқали, балки шахсий маълумотларнинг сизиб чиқиши ёки банк ходимининг ишонувчанлиги туфайли ҳам юзага келиши мумкин. 2025-йил июнидан бошлаб Ўзбекистон фуқаролари бундай муаммоларнинг олдини олиш мақсадида ўз номларига кредит ва микрозайм олишни ихтиёрий равишда тақиқлаш имкониятига эга бўлдилар.

Бу механизм Ўзбекистон Республикасининг 2025-йил 4-мартдаги ЎРҚ-1043-сонли Қонуни билан жорий этилган бўлиб, тегишли ўзгартиришлар 2025-йил 6-июндан кучга кирган. "Кредит-ахборот таҳлилий маркази" кредит бюроси МЧЖ маълумотларига кўра, ушбу хизмат тезда оммалашмоқда:

* 2025-йил 1-июл ҳолатига: қарийб 33,1 минг киши

* 2025-йил 1-октабр ҳолатига: қарийб 149,5 минг киши

* 2026-йил 1-январ ҳолатига: 438,3 минг киши

* 2026-йил 1-июл ҳолатига: 2,57 миллиондан ортиқ киши (1 497 389 эркак ва 1 076 637 аёл)

Бу бир йил ичида 77 баробардан кўпроқ ўсишни англатади.

Қуйида ўзига-ўзи тақиқ қандай ишлаши, уни қандай ёқиш ва бекор қилиш усуллари, қайси кредитлар блокланиши ва кимлар ушбу ҳимоядан фойдаланиши мақсадга мувофиқлиги кўриб чиқилади.

**Механизмнинг ҳуқуқий асоси**

Механизм Ўзбекистон Республикасининг 2025-йил 4-мартдаги ЎРҚ-1043-сонли Қонуни билан жорий этилган. Ушбу қонун "Кредит ахбороти алмашинуви тўғрисида"ги Қонунга янги 16-1-моддани қўшган бўлиб, унда жисмоний шахслар тўғрисидаги маълумотларни кредит битимини тузиш тақиқланган шахслар реестрига киритиш нормаси белгиланган. Ўзгартиришлар 2025-йил 6-июндан кучга кирган.

**Тақиқ қандай ишлайди?**

Тақиқ фаоллаштирилганидан сўнг, кредит ахбороти алмашинуви тизимига уланган ҳар қандай молиявий ташкилотга кредит олиш учун юборилган сўровда автоматик равишда тақиқ мавжудлиги ҳақидаги белги кўринади. Агар банк ёки микромолия ташкилоти (ММТ) реестрни четлаб ўтиб кредит расмийлаштирса, бунинг учун жавобгарлик номидан фойдаланилган шахсга эмас, балки кредиторга юкланади.

**Тақиқни ёқиш ва бекор қилиш усуллари**

1. **my.gov.уз портали орқали (универсал вариант):**

* Бу исталган жойдан фойдаланиш мумкин бўлган универсал усул.

* Порталда "Кредит шартномасини тузишга тақиқ қўйиш ёки тақиқни бекор қилиш" хизмати мавжуд.

* Авторизация ОнеИД тизими орқали амалга оширилади.

* **Ёқиш учун:** my.gov.уз сайтини браузер орқали ёки мобил иловада очинг (Гоогле Плай ва Апп Стореъда мавжуд). ОнеИД тизими орқали авторизациядан ўтинг. Агар аккаунтингиз бўлмаса, уни id.egov.уз сайтида паспорт серияси ва рақами орқали яратиш мумкин. Порталнинг қидирув сатрига "Кредит шартномасини тузишга тақиқ қўйиш ёки тақиқни бекор қилиш" деб ёзинг ва хизмат саҳифасини очинг. "Хизматдан фойдаланиш" тугмасини босинг, сўнг "Фаоллаштириш" амалини танланг. Тизим аризани автоматик қайта ишлайди ва маълумотларни реестрга киритади. Шахсни ЭРИ ёки шахсан ташриф орқали қўшимча тасдиқлаш талаб этилмайди. Хизмат кўрсатилгани ҳақидаги электрон ҳужжатни фаоллаштиришдан сўнг дарҳол юклаб олиш мумкин.

* **Бекор қилиш учун:** Худди шу хизматни очиб, "Фаолсизлантириш" амалини танланг.

2. **"Кредит-ахборот таҳлилий маркази" (КАТМ) хизмати орқали:**

* Бу "КАТМ" номи остида ишлайдиган мобил илова ва infokredit.uz сайти кўринишида мавжуд.

* У орқали фақат тақиқни фаоллаштириш мумкин, уни бу усулда бекор қилиб бўлмайди.

3. **Офлайн вариант (шахсан мурожаат):**

* Паспорт билан Давлат хизматлари марказига (ДХМ) ёки "КАТМ" кредит бюросининг офисига шахсан мурожаат қилиш.

* Бу ерда ҳам тақиқни ёқиш, ҳам бекор қилиш мумкин.

Барча ҳолатларда хизмат бепул.

**Тақиқ қайси кредитларга таъсир қилади?**

Ўзига-ўзи тақиқ амалдаги мажбуриятларни бекор қилмайди. Аввал расмийлаштирилган кредитлар, кредит карталари ва бўлиб-бўлиб тўлаш бўйича тўловларни одатдаги тартибда давом эттириш керак. Тақиқ фақат янги аризаларга нисбатан қўлланади. Кредит ахбороти алмашинуви тизимига уланиш банклар ва ММТлар учун мажбурий бўлгани сабабли, чеклов амалда кредит бозорининг деярли барча расмий иштирокчиларига татбиқ этилади.

Расмий молиявий ташкилотлар орқали эмас, масалан, танишлар ёки хусусий шахслардан олинган қарзлар ўзига-ўзи тақиқ доирасига кирмайди, чунки бундай битимлар кредит тарихлари бюролари орқали ўтмайди.

**Тақиқни бекор қилиш муддати**

"Кредит ахбороти алмашинуви тўғрисида"ги Қонуннинг 16-1-моддасига кўра, тақиқни бекор қилиш ҳақидаги ариза ҳам, уни ўрнатиш ҳақидаги ариза каби, кредит бюроси томонидан олинган заҳоти реестрга дарҳол киритилади. 2025-йилда хизмат ишга туширилгани ҳақидаги аввалги хабарларда тақиқни бекор қилиш учун икки иш кунигача муддат кўрсатилган эди. Бироқ қонунда маълумотларни дарҳол киритиш ҳақидаги тўғридан-тўғри норма мавжуд бўлганлиги сабабли, қонун матнига таяниш лозим.

**Тақиқни қайта-қайта ёқиш ва бекор қилиш**

Қонунда тақиқни ўрнатиш ва бекор қилиш ихтиёрий ҳамда бепул амал сифатида белгиланган, бироқ бундай мурожаатлар сонига чеклов қўйилмаган. Яъни, қонун тақиқни қайта-қайта фаоллаштириш ва бекор қилишни тақиқламайди.

**Тақиқ бузилган тақдирда жавобгарлик**

"Кредит ахбороти алмашинуви тўғрисида"ги Қонуннинг 16-1-моддасига кўра, банклар, нобанк кредит ташкилотлари ва ММТ сифатида фаолият юритувчи тўлов ташкилотларига муайян шахсда тақиқ мавжуд ёки мавжуд эмаслиги ҳақидаги маълумотларни реестрдан олмасдан кредит битимини тузиш тақиқланади. Агар кредитор ушбу талабни бузиб, реестрда бўлган шахснинг иштирокисиз ёки хабарисиз битим тузса, бундай битимнинг ҳуқуқий оқибатлари учун жавобгарлик кредиторга юкланади.

Шунингдек, қонунда 5 000 БҲМ (базавий ҳисоблаш миқдори) гача жарима – қарийб 1,875 миллиард сўм – алоҳида назарда тутилган. Бироқ ушбу санксия Марказий банк томонидан кредит бюроларининг ўз фаолиятидаги қонунбузарликлари, масалан, реестрни юритиш тартибига риоя қилмаслик ёки бюро хизматлари истеъмолчиларининг ҳуқуқларини бузганлик учун қўлланади. У ўзига-ўзи тақиқни четлаб ўтган ҳолда муайян кредит расмийлаштирилгани учун банк ёки ММТга бевосита қўлланадиган жарима эмас. Банклар ва ММТларга нисбатан қонунда умумийроқ – "битимнинг ҳуқуқий оқибатлари учун жавобгарлик" – формуласи ишлатилган ва айнан шу бузилиш учун белгиланган жарима миқдори кўрсатилмаган.

**Кимлар ушбу ҳимоядан фойдаланиши мақсадга мувофиқ?**

* **Чет элда ишлаётган ёки узоқ муддатли хизмат сафарида бўлганлар:** my.gov.уз орқали аризани дунёнинг исталган нуқтасидан топшириш мумкин. Бу Ўзбекистондаги молиявий операцияларни шахсан назорат қила олмайдиганлар учун қулай.

* **Паспорт йўқолган ёки ўғирланган ҳолатлар:** Янги ҳужжат расмийлаштирилгунига қадар ўзига-ўзи тақиқ бошқа бировнинг номингизга кредит расмийлаштириш имкониятини чеклайди.

* **Фирибгарлардан ҳимояланишни истаганлар:** Айниқса, "ҳисоб хавфсизлигини текшириш" баҳонасида ҳаракат қиладиган фирибгарлардан ёши катта қариндошларини ҳимоя қилмоқчи бўлганлар.

* **Янги қарз олиш имкониятини онгли равишда истисно қилмоқчи бўлганлар:** Амалдаги кредитини тўлаётган ва эски қарзни тўлиқ ёпмагунча янги қарз олишни истамайдиганлар учун фойдали.