Ўзбекистон расмийлари янги Тошкент халқаро молия марказини қандай тасаввур қилмоқда?
Тошкент халқаро молия маркази Ўзбекистон иқтисодиёти ва халқаро капитал ўртасидаги дарвозага айланиши мўлжалланган. Расмийлар у орқали камида 25 миллиард доллар инвестиция жалб қилишни режалаштирмоқдалар. Бу ҳақда Марказий банк ва Президент маъмурияти вакиллари Тошкентда бўлиб ўтган форумда маълум қилишди.
**О'збекистон ҳукуматининг янги Тошкент халқаро молия маркази ҳақидаги тасаввури**
Тошкент халқаро молия маркази (ТИФС) О'збекистон иқтисодиёти ва глобал капитал о'ртасидаги бог'ловчи восита бо'либ хизмат қилиш учун мо'лжалланган бо'либ, маҳаллий компанияларга узоқ муддатли ва арзонроқ молиялаштириш, хорижий инвесторларга эса таниш ҳуқуқий ва молиявий муҳитни тақдим этади. Ушбу тасаввур 24-август куни Ипак ё'ли молия ва технологиялар форумида Марказий банк раиси о'ринбосари Аброр Мирзо Олимов ва Президент ма'муриятидаги лойиҳа координатори Нодиржон Жо'раев томонидан тақдим этилди.
Аброр Мирзо Олимов келажакдаги молия марказининг асосий вазифаси "бог'ланиш" эканлигини та'кидлади. У шундай деди: "Мен учун Тошкент халқаро молия маркази биринчи навбатда бог'ланиш ҳақида бо'лиши керак. У бизнинг компанияларимиз ва молия институтларимизни халқаро молия ташкилотлари ва халқаро бозор билан бог'лаши керак." Унинг со'зларига ко'ра, мақсад маҳаллий компанияларнинг молиявий воситаларга киришини кенгайтириш ва вақт о'тиши билан Тошкентни бутун Марказий Осиёни халқаро молия бозорлари билан бог'лайдиган марказга айлантиришдир.
Олимов шунингдек, молия маркази нолдан яратилмаётганини та'кидлади, чунки мамлакатда аллақачон ишлайдиган банк тизими, ривожланаётган капитал бозори, катта халқаро захиралар мавжуд ва ташқи савдо ва инвестицияларда о'сиш кузатилмоқда. Унинг фикрича, кейинги қадам бизнесга "узоқ муддатли ва арзон капитал"ни жалб қилиш ва глобал молия тизимига интеграцияни осонлаштириш имконини берадиган инфратузилмани яратишдир.
Нодиржон Жураев шунингдек, ТИФСни О'збекистон иқтисодиётига "дарвоза" деб та'рифлади. Унинг та'кидлашича, мамлакат иқтисодиёти 2025-йилда 7,7 фоизга о'сган ва бу о'сиш сур'атини сақлаб қолиш учун янги молиявий хизматлар инфратузилмаси зарур. Марказ орқали о'збек тадбиркорлари нафақат молиявий ресурсларни, балки халқаро тажрибани ҳам олишлари керак. "Бизнинг мақсадимиз - Тошкент халқаро молия марказини О'збекистон иқтисодиётига дарвоза қилиш", деди Жураев.
Лойиҳанинг асосий хусусиятларидан бири мамлакат ичида алоҳида ҳуқуқий ва тартибга солиш маконини яратишдир. Жураев ТИФС махсус ҳуқуқий режимга ва о'зининг институционал инфратузилмасига эга ҳудуд бо'лишини та'кидлади. "Ушбу ҳудуд ва ушбу ҳуқуқий режим доирасида миллий регуляторларнинг ваколатлари қо'лланилмайди", деб та'кидлади у. Унинг со'зларига ко'ра, Марказий банк ёки Истиқболли лойиҳалар бо'йича миллий агентлик ТИФС иштирокчиларини то'г'ридан-то'г'ри тартибга солмайди; бунинг учун алоҳида тартибга солиш тизими яратилмоқда.
Молиявий хизматлар бошқармаси қонун билан молиявий, ма'мурий ва операцион мустақилликка эга бо'лган асосий молиявий регулятор бо'лади. Унинг ваколатларига лицензиялаш, пруденсиал назорат, рақамли активларни тартибга солиш, инвесторларни ҳимоя қилиш, пул ювишга қарши курашиш ва молиявий инфратузилмани назорат қилиш киради. Қонунда аниқ ко'рсатилган ҳоллар бундан мустасно, унинг тартибга солиш фаолиятига аралашиш тақиқланади.
Бироқ, юрисдикцияларни ажратиш мутлақ эмас. Агар ТИФС иштирокчиси марказ ҳудудидан ташқарида компаниялар ва жисмоний шахсларга хизмат ко'рсатишни бошласа, миллий солиқ қоидаларини о'з ичига олган О'збекистон қонунчилиги қо'лланилади. Бундай о'заро та'сир қоидалари ҳали молия маркази, Марказий банк ва Тижорат полицияси миллий ассоциацияси (НАПП) томонидан биргаликда ишлаб чиқилмаган. Қонун шунингдек, ТИФС ташқарисида резидентларга хизмат ко'рсатишда Молиявий хизматлар бошқармаси ва Марказий банк о'ртасида қо'шма ишларни ҳам ко'зда тутади.
Хорижий инвесторлар учун расмийлар бошқа халқаро молия марказларидан таниш бо'лган ҳуқуқий муҳит яратишга интилмоқда. Жураевнинг та'кидлашича, ТИФСда инглиз умумий ҳуқуқи қо'лланилади ва мустақил регулятор ва алоҳида халқаро тижорат суди ишлайди. "Биз улар учун жуда таниш инфратузилма яратмоқдамиз", деб тушунтирди у. Конституциявий қонун амалдаги қонунларнинг кетма-кетлигини белгилайди: Конституция, ТИФС қонуни, индивидуал президентлик ҳужжатлари ва молия марказининг қарорларидан со'нг, агар улар юқори қонунларга зид келмаса, Англия ва Уелснинг умумий ҳуқуқи, тамойиллари ва тенглик қоидалари қо'лланилиши мумкин. Марказ ичида қонун билан молиявий, ма'мурий ва операцион мустақиллик кафолатланган Тошкент халқаро тижорат суди ташкил этилмоқда.
ТИФС элементларидан бири валюта айирбошлаш режими бо'лади. "Улар ТИФС доирасида исталган валюта билан ишлашлари мумкин бо'лади. Валюта чекловлари ё'қ", деди Жураев. Унинг фикрича, бу корреспондент банкларни нафақат доллар операциялари учун жалб қилиш имконини беради: Хитой, Сингапур, Япония ва бошқа мамлакатларнинг молия институтлари мижозлар билан о'з валюталарида ишлашлари мумкин бо'лади. Қонунда иштирокчиларнинг пул мажбуриятлари томонлар келишган хорижий валютада ифодаланиши ва бажарилиши мумкинлиги белгиланган. Айрим валюта шартномаларини, капитал ҳаракати операцияларини ва хорижий ҳисобларни мажбурий ро'йхатдан о'тказиш бо'йича умумий талаблар ТИФС доирасидаги операцияларга тааллуқли бо'лмаслиги мумкин. Валютани эркин конвертация қилиш ва капитални репатриация қилиш ҳам та'минланиши керак.
"ТИФСнинг қонунчилик базаси унинг иштирокчиларига криптовалютани айирбошлаш воситаси сифатида ишлатишга имкон беради", деб та'кидлади Жураев. Қонун матнида рақамли активларнинг кенгроқ та'рифи қо'лланилади. У марказ қарорлари ва Молиявий хизматлар бошқармаси қоидалари билан белгиланган чегаралар доирасида рақамли активларда пул мажбуриятларини ифодалаш ва бажаришга имкон беради. Рухсатномалар асосида савдо, сақлаш, клиринг, ҳисоб-китоблар, фонд яратиш ва рақамли активлар биржаларининг фаолиятига ҳам рухсат берилади.
Жураев шунингдек, ТИФСни жозибадор қиладиган омиллардан бири сифатида солиқ режимини келтирди. Қонунга ко'ра, ТИФС органлари ва айрим ташкилотлар, шунингдек, молиявий хизматлардан олинадиган даромадлар учун иқтисодий мавжудлик талаблари ва бошқа мезонларга жавоб берадиган малакали иштирокчилар 2076-йил 1-январгача даромад солиг'и ва ижтимоий солиқдан озод қилинган. Шунга о'хшаш имтиёзлар бир қатор ёрдамчи хизматлар учун ҳам тақдим этилади. Резидент бо'лмаган ходимлар марказда олинган даромадлар бо'йича шахсий даромад солиг'идан озод қилинган.
Аброр Мирзо Олимов муҳокама давомида махсус қонунчилик ва солиқ имтиёзлари ишлайдиган молиявий марказни яратиш учун етарли эмаслигини та'кидлади. "Сизда ажойиб қонунчилик, кенг қамровли ҳуқуқий асос ёки жуда жозибадор солиқ режими бо'лиши мумкин, аммо ривожланган ва қулай молиявий инфратузилмасиз у ишламайди", деб та'кидлади у. Марказий банк учта асосий элементни аниқлайди: ривожланган то'лов тизими, ривожланган капитал бозори ва ривожланган банк тизими. Олимовнинг со'зларига ко'ра, айнан шу ерда Марказий банк ва банк тизимининг роли жуда муҳим бо'лади.
**Финтеч учун синов майдони**
Жураев о'зининг тартибга солиш синов майдонини яратиш режасини э'лон қилди - бу режимда янги молиявий маҳсулотлар то'лиқ бозорга чиқарилишидан олдин синовдан о'тказилиши мумкин. Унинг та'кидлашича, ТИФСда инновацияларни жорий этиш стандарт миллий тартибга солишга қараганда осонроқ бо'лади, чунки "миллий регуляторлар одатда бироз консерватив". Конституциявий қонун Молиявий хизматлар бошқармасига финтеч, рақамли активлар, регтеч, инсуртеч ва бошқа инновацион молиявий хизматлар учун тартибга солиш синов майдончаларини яратиш ва назорат қилиш ҳуқуқини беради.
Муҳокаманинг алоҳида бо'лими капитал бозори ва активларни бошқаришга баг'ишланди. Жураевнинг та'кидлашича, расмийлар ҳозирда ТИФСда яна бир миллий фонд биржасини яратишни режалаштирмаяпти. "Биз янги биржа яратишни ко'риб чиқмаяпмиз. Аксинча, биз миллий биржамизга ТИФСда ишлашга рухсат берамиз", деди у. Бироқ, хорижий биржаларнинг марказда ишлашига рухсат бериш масаласи очиқлигича қолмоқда. "Эҳтимол, бизнинг миллий биржамиз у ерда фаолият юритадиган ягона биржа бо'лмаслиги мумкин. Эҳтимол, биз бошқа халқаро биржаларнинг ТИФС доирасида ишлашига рухсат беришни ко'риб чиқамиз", деб қо'шимча қилди Жураев. Қонунда марказнинг тартибга солиш доирасида фонд биржалари, клиринг ташкилотлари, депозитарийлар ва савдо платформаларининг фаолияти аниқ ко'рсатилган.
Миллий инвестиция жамг'армаси (О'зНИФ) О'збекистоннинг халқаро капитал бозорларига киришининг дастлабки мисолларидан бири сифатида муҳокама қилинди. Май ойида фонд Лондон фонд биржасида О'збекистон давлат эмитенти учун биринчи халқаро ИПО о'тказди. Жойлаштириш 690 миллион доллардан ортиқ маблаг'ни жалб қилди, халқаро инвесторларнинг таклифлари 2,8 миллиард доллардан ошди. Жураевнинг та'кидлашича, фонд портфелида 13 та давлат компаниясидаги улушлар мавжуд. Унинг фикрича, О'зНИФ тажрибаси ушбу корхоналарнинг корпоратив бошқарувини яхшилаши ва келажакда бошқа давлат активларини хусусийлаштиришда фойдали бо'лиши керак. У маҳаллий инвесторларнинг ривожланишида иккинчи самарани ко'рмоқда: бундай жойлаштиришларда жамоатчилик иштироки фуқароларни аста-секин аксиялар ва бошқа капитал бозори воситаларига инвестиция қилишга ко'никтириши керак.
Марказий банк учун Олимов ТМФСга капитал жалб қилишнинг асоси сифатида макроиқтисодий ва молиявий барқарорликни келтирди. Унинг тушунтиришича, инвесторлар о'з фаолиятини бир неча йил олдин режалаштириш қобилиятига эга бо'лишлари керак, бу эса паст инфляция ва олдиндан айтиб бо'ладиган пул-кредит сиёсатини талаб қилади. Олимов Марказий банк инфляция 2026-йил охирига келиб тахминан 6,5% гача пасайишини ва 2027-йилда 5% мақсадига эришишини кутаётганини та'кидлади. Яна бир омил - бу валюта курси. Олимовнинг та'кидлашича, О'збекистон то'лиқ сузувчи валюта курсига о'тган ва со'м 2025-йилда биринчи марта долларга нисбатан тахминан 7% га мустаҳкамланган. Бу баёнотларни ХВЖ ҳам қо'ллаб-қувватлайди. ХВЖ 2025-йил апрел ойидан бери валюта курсининг мослашувчанлиги ошганидан со'нг, О'збекистоннинг самарали валюта курси режимини 2026-йилда судралиб юрувчи валютадан сузувчи валютага о'згартирди. Со'м 2025-йилда долларга нисбатан 6,9% га мустаҳкамланди.
Марказнинг алоҳида вазифаси кадрларни ривожлантириш бо'лиши керак. Жураевнинг та'кидлашича, дастлаб ТИФС бошқа халқаро молия марказларидан тажрибали мутахассисларни жалб қилишни режалаштирмоқда. Кейин улар о'з тажрибаларини маҳаллий ходимларга о'тказадилар. Шу мақсадда ёш мутахассислар халқаро молиявий инструментлар ва молиявий технологиялар бо'йича о'қитиладиган махсус академия ташкил этиш режалаштирилган. Жураевнинг со'зларига ко'ра, О'збекистонда аллақачон чет элда молиявий та'лим олган мутахассислар мавжуд, аммо улар эгаллаган ба'зи ко'никмалар учун тегишли ички муҳит ҳали мавжуд эмас. Расмийларнинг фикрига ко'ра, ТИФС бундай инфратузилмани яратишга мо'лжалланган.
Муҳокама якунида модератор ма'рузачилардан 2031-йил августини тасаввур қилишни ва ТИФСнинг дастлабки беш йил ичида муваффақиятли бо'лган-бо'лмаганлигини аниқлаш мезонларини баён қилишни со'ради. Олимов бир нечта ко'рсаткичларни келтирди: иштирокчилар сони, бозор ликвидлиги ва жалб қилинган капитал ҳажми. "Умид қиламанки, уч-беш йил ичида ко'проқ маҳаллий ва халқаро иштирокчилар бо'лади, бозор янада ликвид бо'лади ва компанияларимиз Тошкент халқаро молия маркази орқали ко'проқ капитал жалб қила олади", деди у. Жураев аниқроқ мезонларни таклиф қилди: "Беш йил ичида ТИФС камида 25 миллиард доллар инвестиция жалб қилади, 10 000 дан ортиқ юқори маошли иш о'ринларини яратади ва ТИФСнинг институционал тузилмаси то'лиқ ишлайди ва янги инвесторларни жалб қилади".