Ўзбекистон, Қозоғистон ва Озарбайжон янги халқаро тартибни шакллантиришга таъсир кўрсатиши мумкин – ОАВ
Қайд этилишича, Ўзбекистон, Қозоғистон ва Озарбайжон географик жойлашуви, энергетика ресурслари, инфратузилмаси туфайли сезиларли таъсир кучларига эга.
Ўзбекистон, Қозоғистон ва Озарбайжон янги глобал тартиботни шакллантиришда муҳим рол ўйнаши мумкин, деб ёзади Финансиал Тимес. Нашрнинг таъкидлашича, таъсири чекланган бўлса-да, айрим соҳаларда муҳим имкониятларга эга мамлакатлар бу жараёнда сезиларли иштирок этиши мумкин.
Финансиал Тимес бундай давлатларни "мини-ўртача қудратли давлатлар" деб атайди ва улар қаторига Ўзбекистон, Қозоғистон, Озарбайжон, Қатар ва Уммонни киритади. Ушбу мамлакатлар Канада, Ҳиндистон, Бразилия, Жанубий Африка ва Мексика каби йирик ўртача қудратли давлатлардан фарқли ўлароқ, халқаро кун тартибини мустақил белгилай олмайди. Бироқ, улар энергетика, транспорт йўналишлари, минтақавий хавфсизлик, воситачилик, молия, технологиялар ва географик жойлашув каби соҳаларда реал таъсир воситаларига эга.
Нашрнинг қайд этишича, Ўзбекистон, Қозоғистон ва Озарбайжон географик жойлашуви, энергетика ресурслари ва инфратузилмаси туфайли сезиларли таъсир кучларига эга. Ўзбекистоннинг Марказий Осиёдаги энг кўп аҳолига эга мамлакат сифатидаги демографик салоҳияти ва географик жойлашуви унга минтақавий савдо ва дипломатияда тобора кўпроқ таъсир кучини бермоқда. Қозоғистон нефт ва уран захираларига эга бўлиб, Россия ва Хитой ўртасида жойлашган. Озарбайжон нефт ва газ экспорт қилади ҳамда Шарқ ва Ғарб ўртасидаги савдо йўналишларида муҳим ўрин тутади, шунингдек, Жанубий Кавказ сиёсати ва хавфсизлигида муҳим рол ўйнайди.
Ўрта коридор бу мамлакатларнинг қандай ишлашини яққол кўрсатиб беради. Озарбайжон ва Қозоғистон Осиё ва Европа ўртасидаги ушбу йўналишнинг асосий иштирокчилари бўлса, Ўзбекистон ҳам коридор билан алоқаларини мустаҳкамламоқда. Бу йўналиш Россия орқали ўтадиган шимолий йўлга қараганда мураккаброқ бўлса-да, ҳукуматлар ва бизнес учун муқобил йўлни тақдим этади. Улар, шунингдек, Марказий Осиёда ишлаб чиқариладиган қайта тикланувчи энергияни Озарбайжон орқали етказиш ва уни Европа билан боғланиши режалаштирилаётган Қора денгиз электр кабелига улаш имконини берувчи Каспий яшил энергетика коридорини ривожлантирмоқда.
Шу билан бирга, бу мамлакатлар бирор-бир йирик давлат томон тўлиқ йўналиш олишга интилмаяпти. Улар бир вақтнинг ўзида Россия, Хитой, Туркия, Европа Иттифоқи ва АҚШ билан муносабатларни ривожлантирмоқда. ФТънинг баҳолашича, география, савдо ва хавфсизлик масалалари туфайли улар учун ягона куч марказини танлаш таваккалчилик бўлади.
2024-йил декабрда Россия ҳаво мудофаа тизимлари Озарбайжон йўловчи самолётини уриб туширганидан кейин Боку кучлар нисбатидаги катта фарққа қарамай, Москвага нисбатан одатдагидан анча кескин муносабат билдирди. Озарбайжон Россиядан воқеа учун жавобгарликни тан олиш, айбдорларни жазолаш ва товон пули тўлашни талаб қилди, бироқ икки давлат ўртасидаги умумий муносабатларни сақлаб қолди. Кейинчалик Россия самолёт ҳалокатида ўзининг ҳаво мудофаа тизимлари роли борлигини тан олди ва товон пули тўлашга рози бўлди.
"Мини-ўрта қудратли давлатлар"нинг таъсири бошқалар улар назорат қиладиган нарсага муҳтож бўлган пайтда энг кучли бўлади. Масалан, харидорлар муқобил таъминот манбаларини излаётганда, Озарбайжоннинг нефт ва гази янада муҳим аҳамият касб этади. Россия орқали тижорий ташувдаги узилишлар Ўрта коридор аҳамиятини оширди. Бироқ ушбу йўналишдаги давлатлар Ғарбнинг Россия билан савдоси қайта тикланса, юкларнинг бир қисми яна шимолий йўналишга қайтиши мумкинлигини ҳам билади.
Қатар ва Уммон эса, биринчи навбатда дипломатик имкониятларидан фойдаланади. Қатар газ ресурслари, молиявий имкониятлари ва халқаро можароларда иштирок этаётган томонлар билан алоқаларни уйғунлаштирган. Уммон стратегик жойлашуви ва қарама-қарши томонлар ўртасида алоқа каналларини сақлаб туриш салоҳиятига таянади. Ҳар икки мамлакат учун воситачилик таъсир манбаига айланган.
Шунингдек, бу давлатлар хавфсизлик соҳасида АҚШ билан яқин муносабатларни сақлаб қолган ҳолда, Вашингтоннинг "рақиблари" билан ҳам алоқа каналларини ушлаб турибди. Бу уларга воситачи сифатида ҳаракат қилиш ва манёвр учун майдон сақлаб туриш имконини беради.
ФТ таъкидлашича, янги халқаро тартибнинг шаклланишига таъсир ўтказишга интилаётган давлатлар юқоридаги "мини-ўрта қудратли давлатлар"нинг ресурслари, транспорт йўналишлари ва дипломатик каналларига боғлиқ бўлади. Йирик давлатлар улар билан ҳамкорлик қилмасдан туриб, ўз мақсадларига эришиши қийин бўлади.