“Оскар” ололмаган бўлса-да, шедеврга айланган филмлар

**"Оскар" ололмаган, аммо шоҳ асарга айланган филмлар**

Кинематографияда шундай қудратли асарлар борки, уларнинг "Оскар" мукофотини қо'лга киритмаганига ишониш қийин. Бу филмлар томошабинлар томонидан ёддан билинади, танқидчилар томонидан олқишланади, аммо Академия мукофотига сазовор бо'лмайди.

**"Мурватли апелсин"**

Йил: 1971

Режиссёр: Стенли Кубрик

ИМДб рейтинги: 8.2

Асл номи: А Слоскворк Оранге

Афсонавий режиссёр Стенли Кубрик томонидан суратга олинган "Мурватли апелсин" ХХ асрнинг энг баҳсли филмларидан бири ҳисобланади. Экспериментал психологик усуллар ёрдамида "қайта тарбиялаш"га уринилаётган руҳий касал Алекс (Малколм Макдауелл ижросида) ҳақидаги ҳикоя ҳамон қизг'ин мунозараларга сабаб бо'лмоқда.

Филм 1972-йилда 44-“Оскар” мукофотининг тўртта номинациясида номзод этиб кўрсатилган эди. Ўша йили бошқа филмлар ғалаба қозонди: “Томдаги скрипкачи”, “Охирги киносеанс” ва айниқса, Уилям Фридкиннинг “Франсузча муносабат”. Айнан сўнгги филм “Мурватли апелсин”ни деярли барча йўналишларда ортда қолдирди ва ундан энг яхши филм, режиссюра, мослаштирилган ссенарий ва монтаж номинацияларида ғалаба қозонди.

Энг ачинарлиси, Малколм Макдауелл номзодлар рўйхатига ҳам киритилмаган. Ваҳоланки, унинг Алекс роли кино тарихидаги энг кучли ва эсда қоларли ижролардан биридир.

**"Таксичи"**

Йил: 1976

Режиссёр: Мартин Скорсезе

ИМДб рейтинги: 8,2

Асл номи: Тахи Дривер

49-“Оскар” маросимидан бир йил олдин Мартин Скорсезе “Таксичи” филмини суратга олган эди — замонавий Американинг бегоналашуви, ёлғизлиги ва хунуклиги фонида аста-секин ақлдан озаётган Вьетнам уруши фахрийси Травис Бикл (Роберт Де Ниро) ҳақидаги фожиа.

Филм бор-йўғи тўртта номинацияни қўлга киритди. Ўша пайтда мукофотнинг энг кучли номзодлари “Рокки” (10 номинация) ва “Телеканал” эди.

Роберт Де Ниро ва Айрис ролини ижро этган 12 ёшли ҳамкасби Жоди Фостер энг яхши эркак бош роли ва иккинчи даражали аёл роли учун “Оскар” мукофотига номзод бўлди. Бироқ иккаласи ҳам “Телеканал” актёрларига — Питер Финч ва Беатрис Страйтга ютқазиб қўйди.

“Таксичи” “Энг яхши филм” номинациясида ҳам мағлубиятга учради, унда “Рокки” ғолиб чиқди. Мартин Скорсезе эса “Энг яхши режиссёр” номинациясига киритилмади ҳам.

**"Суг'ур куни"**

Йил: 1993

Режиссёр: Ҳаролд Рамис

ИМДб рейтинги: 8.0

Асл номи: Гроундҳог Дай

“Суғур куни” энг яхши комедиялардан бири ва Билл Мюррей ҳамда режиссёр Гаролд Рамис ижодий ҳамкорлигининг чўққиси ҳисобланади. Аммо айнан шу филм уларнинг узоқ йиллик дўстлигига нуқта қўйган. Улар фақат Рамис 2014-йилда вафотидан озгина олдин ярашишган.

Бир кунни қайта-қайта яшайдиган об-ҳаво мухбирининг ички ўзгариши ҳақидаги ҳикоя майда-чуйдасигача ўйланган. Мюррей бир хил саҳналарни қайта-қайта суратга олинишидан қийналган, шу боис бу кадрлар чиндан ҳам ишонарли кўринади.

Бироқ Академия филмни бутунлай эътиборсиз қолдирди: 1994-йилдаги “Оскар”да унга ҳеч қандай номинация берилмади. Ўша йили “Шиндлер рўйхати” еттита мукофот олди.

Фил образи — оддий комедия эмас, балки драматик ва психологик саёҳат бўлиб, у Том Ҳенкснинг “Филаделфия”даги “Оскар” олган роли билан тенг аҳамиятга эга. Денни Рубин ва Гаролд Рамиснинг ссенарийси эса кино тарихидаги энг оригинал ва таъсирли асарлардан бири сифатида тан олинган.

**"Шоушенкдан қочиш"**

Йил: 1994-йил

Режиссёр: Франк Дарабонт

ИМДб рейтинги: 9.3

Асл номи: Тҳе Шавшанк Редемптион

“Шоушенкдан қочиш” илк бор прокатга чиққанида, кассада муваффақияцизликка учради. Умид, ирода кучи ҳақидаги ҳикоя кенг аудиторияни қизиқтирмади. Аммо йиллар ўтиб, филм кино тарихидаги энг севимли ва ҳурматли асарлардан бирига, шунингдек, миллионлаб томошабинлар фикрича Стивен Кингнинг энг яхши филмига айланди.

Киноакадемия уни бутунлай эътиборсиз қолдирмади — 1995-йилги 67-“Оскар”да филм етти номинация, жумладан, “Энг яхши филм”, “Энг яхши эркак роли” (Морган Фриман) ва “Энг яхши мослаштирилган ссенарий” бўйича тақдим этилди.

Бироқ 1994-йил кучли премьералар йили бўлди: “Форрест Гамп”, “Жиноий асар”, “Қирол шер” ва “Тезлик”. Натижада “Шоушенкдан қочиш” асосий номинацияларда ютқазди. “Форрест Гамп” эса “Энг яхши филм”, “Энг яхши мослаштирилган ссенарий” ва “Энг яхши эркак роли” каби мукофотларни олди.

Ажабланарлиси шундаки, филмни суратга олган ва ссенарийсини ёзган Френк Дарабонт “Энг яхши режиссёр” номинациясига ҳам киритилмади.

**"Олтинчи туйг'у"**

Йил: 1999

Режиссёр: М. Книгҳт Шямалан

ИМДб рейтинги: 8.2

Асл номи: Тҳе Сихтҳ Сенсе

М. Найт Шямаланнинг “Олтинчи туйғу” филми — 90-йиллардаги энг кучли филмлардан бири бўлиб, “Оскар”да “Энг яхши филм”, “Режиссюра” ва “Оригинал ссенарий” каби олтита номинацияга қўйилди, бироқ бирортасида ғалаба қозона олмади.

Ўша кечанинг асосий ғолиби Сем Мендеснинг “Америкача гўзаллик” бўлди. 11 ёшли Хейли Жоел Осмент “ўликларни кўрадиган” бола роли билан ҳайратга солган бўлса-да, “Энг яхши иккинчи пландаги эркак роли”да Майкл Кейнга ютқазди, Тони Коллетт эса ушбу номинацияда Анжелина Жолига бой берди. Монтаж бўйича эса “Матрица” устун келди.

**"9-ҳудуд"**

Йил: 2009

Режиссёр: Нил Бломкамп

ИМДб рейтинги: 7.9

Асл номи: Дистрист 9

Нил Бломкампнинг “9-ҳудуд” фантастик жанрдаги филми “Оскар” мукофотининг ноодатий номзоди бўлиб, 2010-йилда “Энг яхши филм” номинацияси билан бирга тўртта номинацияни қўлга киритди. Ўзга сайёраликлар ҳақидаги ҳужжатли филм учун бу ғайритабиий ютуқ ҳисобланади.

Бироқ “Аватар” ва “Бўрон ҳукмдори” филмлари намойиш этилган йилда картинанинг ғалаба қозониш имконияти йўқ эди. Махсус эффектлар “Аватар”га, монтаж ва бош соврин Кетрин Бигелоу филмига, “Энг яхши мослаштирилган ссенарий” эса “Хазина” драмасига насиб этди.

Шундай бўлса-да, “9-ҳудуд” 2010-йилларнинг энг ёрқин илмий-фантастик асарларидан бири сифатида қолди. Филм ўзга сайёралик метафора орқали ирқчилик, ксенофобия ва инсонпарварлик масалаларини кўтариб чиқди. Бу андозалардан воз кечиб, томошабинни фикрлашга ундайдиган киноасардир.