ОРФ таҳлилчиларининг таъкидлашича, Ҳиндистон Ўзбекистоннинг қайта тикланадиган энергия бозоридаги ўрнини йўқотиш хавфи остида.

Ҳиндистон узоқ муддатли ҳамкорлик учун зарур технология ва институционал имкониятларга эга бо'лишига қарамай, О'збекистоннинг қайта тикланадиган энергия бозоридаги муҳим ролини қо'лдан бой бериш хавфи остида. Ҳозирда у лойиҳада иштирок этиш бо'йича Форс ко'рфази мамлакатлари ва Хитойдан сезиларли даражада орқада қолмоқда, дейилади Дубайда жойлашган Обсервер Ресеарч Фоундатион Миддле Эаст (ОРФ МЕ) таҳлилчилари томонидан о'тказилган ва тадқиқотчи Парул Бакши томонидан тайёрланган тадқиқотда.

**О'збекистон энергетика секторидаги о'згаришлар ко'лами**

ОРФ МЕ ма'лумотларига ко'ра, О'збекистоннинг о'рнатилган қайта тикланадиган энергия қуввати о'н йилдан камроқ вақт ичида беш баравардан ко'проққа ошди: 2016-йилдаги 1883 МВт дан 2025-йил охирига келиб 10 000 МВт дан ошди. Қуёш энергияси ушбу қувватнинг ярмидан ко'пини ташкил қилади. Мамлакат улкан мақсадларни қо'йган: 2030-йилга келиб электр энергияси ишлаб чиқаришда қайта тикланадиган энергия улушини 50% га ошириш ва 2050-йилга келиб углерод нейтраллигига эришиш.

Со'нгги йилларда О'збекистон йирик лойиҳалар учун рақобатбардош халқаро тендерлар орқали энергетика секторига 35 миллиард доллардан ортиқ инвестицияларни жалб қилди.

**Асосий инвесторлар: Форс ко'рфази ва Хитой**

Таҳлилларга ко'ра, О'збекистонда қайта тикланадиган энергияни ривожлантиришда асосий хорижий иштирокчилар БАА, Саудия Арабистони ва Хитой компаниялари ҳисобланади. 2019-йилдан бери мамлакатда фаолият юритиб келаётган БААда жойлашган Масдар компанияси умумий қуввати 1247 МВт бо'лган бешта қуёш электр стансиясини, 500 МВт шамол электр стансиясини ва 63 МВт энергия сақлаш тизимини қурган.

Саудия Арабистонининг АСВА Повер компанияси тахминан 15 миллиард долларлик лойиҳа портфелини яратди ва о'н йилликнинг охирига келиб уни 25 миллиард долларга етказишни режалаштирмоқда.

Хитойнинг О'збекистонда "Бир камар, бир ё'л" ташаббуси доирасида қуёш ва шамол энергиясига инвестициялари фақат 2023-йилда тахминан 1,4 миллиард долларни ташкил этди. Хитой компаниялари шунингдек, мамлакатдаги биринчи саноат миқёсидаги қуёш электр стансиясини - Андижон вилоятида 400 МВт қувватга эга фотоелектр стансиясини қурдилар.

**Энергетика о'тишининг таркибий омиллари**

Тадқиқот муаллифлари қайта тикланадиган энергиянинг ривожланиши нафақат иқлим мақсадлари, балки мамлакат энергетика тизимининг таркибий заифлиги билан ҳам бог'лиқлигини та'кидлайдилар. Табиий газ О'збекистон энергия аралашмасининг 83% ва электр энергияси ишлаб чиқаришнинг 82% ни ташкил қилади. 2020-йилдан бери мамлакат соф энергия экспортчисидан соф импортчига айланди: қайта ишланган ёқилг'и экспорти қиймати 2019-йилдан 2023-йилгача икки баравардан ко'проққа (тахминан 1 миллиард долларгача) камайди, импорт қиймати эса икки баравардан ко'проққа (2,68 миллиард долларгача) ошди.

ОРФ МЕ ма'лумотларига ко'ра, мамлакатдаги электр узатиш линияларининг 66% ва подстансияларнинг 74% 30 йилдан ортиқ вақтдан бери ишлаб келмоқда, бу Совет даврида инвестицияларнинг етарли эмаслиги натижасидир. Ҳукумат 2030-йилга келиб 12 ГВт о'згарувчан қайта тикланадиган қувватни қо'шиш мақсадини қо'йган: 7 ГВт қуёш, 5 ГВт шамол ва 1,5 ГВт гидроенергетика.

Ҳиндистон учун ҳамкорликнинг потенциал ё'налишлари

Таҳлилчилар ҳамкорлик учун энг аниқ соҳа сифатида қуёш энергиясини тилга олишади. Ҳиндистон, Жамоатчилик жавобгарлигини раг'батлантириш (ПЛИ) дастури туфайли, 2025-йил о'рталарига келиб, қуёш модулларини ишлаб чиқариш қувватини 120 ГВт дан ортиққа, қуёш батареяларини ишлаб чиқаришни эса 29,3 ГВт га етказди. Адани Гроуп ва Релиансе Индустриес вакиллари ва О'збекистон расмийлари о'ртасидаги музокаралар, шунингдек, НТПС нинг газ саноатидаги қуёш энергияси лойиҳалари тендерлари ва консалтинг лойиҳаларида иштироки Ҳиндистон бизнесининг мамлакатдаги иштирокига мисол сифатида келтирилади. Алоҳида равишда, Ҳиндистон Миллий Қуёш Энергияси Институти (НИСЕ) ва О'збекистон Халқаро Қуёш Энергияси Институти (ИСЕИ) о'ртасидаги 2021-йилги о'заро англашув меморандуми фотоелектр ускуналарини ишлаб чиқариш ва технологияларни узатиш соҳасида ҳамкорликни назарда тутади. Бироқ, муаллифларнинг фикрига ко'ра, ушбу ҳужжат институционал даражада деярли амалга оширилмаган.

Шамол энергетикаси соҳасида Ҳиндистон йилига тахминан 18 000 МВт турбина ишлаб чиқариш қувватига эга ва о'рнатилган шамол қуввати бо'йича дунёда то'ртинчи о'ринни эгаллаган ҳолда технология ва муҳандислик хизматларини тақдим этиши мумкин. Бу, айниқса, О'збекистоннинг шамол қуввати 2016 ва 2025 йиллар оралиг'ида 1 МВт дан 1652 МВт гача ошганини ҳисобга олсак, жуда муҳимдир.

Таҳлилчилар яна бир қизиқиш соҳаси сифатида муҳим минералларни ҳам тилга олишади. О'збекистон Марказий Осиёда мис, молибден, олтин ва бошқа хом ашё захиралари бо'йича иккинчи о'ринда туради, уларнинг барчаси энергия о'тиш учун зарурдир. Бироқ, аниқланган 71 та кондан фақат 16 таси ишлаб чиқилмоқда. 2026 йил июн ойида бо'либ о'тган Ҳиндистон-О'збекистон ҳукуматлараро комиссиясининг 14-сессиясида Ҳиндистон муҳим минералларни етказиб беришни энергетика соҳасидаги ҳамкорликнинг устувор ё'налиши сифатида белгилади.

Икки томонлама муносабатлар контексти

Ҳиндистон ва О'збекистон 2011 йилдан бери стратегик шерикликни сақлаб келмоқдалар, икки томонлама савдо ҳажми 1,32 миллиард долларга етди. 2025-йил июн ойида Ню-Делида минтақадаги барча бешта мамлакат ташқи ишлар вазирлари иштирокида бо'либ о'тган 4-Ҳиндистон-Марказий Осиё мулоқотида қо'шма баёнотда қуёш энергияси алянсини қо'ллаб-қувватлаш, ноёб ер металларини биргаликда қидириш ва О'збекистоннинг Халқаро Шимол-Жануб транспорт ё'лагига (ИНСТС) қо'шилишига ко'маклашиш ҳақида со'з юритилган.

ОРФ МЕ муаллифлари Ҳиндистоннинг тижоратдаги иштироки Форс ко'рфази ва Хитой компаниялари эгаллаб турган позицияларга нисбатан камтарона эканлиги ҳақида хулосага келишди. О'збекистоннинг қайта тикланадиган энергия сектори фаол равишда кенгайиб бораётган бир пайтда, ҳозирда шаклланаётган ҳамкорлик унинг энергетика секторини келгуси о'н йилликлар давомида шакллантиради.