"Оломон биз кимнингдир жинсий аъзосини ўғирлаганимизни бақирди" - ижтимоий тармоқларда ҳалокатли миш-мишлар тарқалди

"Улар биз кимнингдир жинсий а'золарини о'г'ирлаганимизни бақиришарди", деб эслади танзаниялик механик Бонифасе Мгала, у ва до'сти ресторандан судраб чиқиб, оломон томонидан ҳужумга учраган даҳшатли лаҳзани тасвирлаб. Апрел ойидаги бу воқеа ижтимоий тармоқларда тез тарқалиб кетган "жинсий а'золар о'г'ирлиги" ҳақидаги ҳалокатли миш-мишлар билан бог'лиқ ко'плаб воқеалардан биридир.

ББС Глобал Дезинформация Бо'лими олтита Африка давлатидаги полиция кучларидан ма'лумотларни то'плади ва 2025-йил октябридан шу йилнинг июл ойигача ушбу ёлг'он айбловлар туфайли 80 дан ортиқ одам о'лдирилганини аниқлади. Қотилликлар ижтимоий тармоқлардаги кенг тарқалган ното'г'ри ма'лумотлар, хусусан, оддий тегиниш эркакнинг жинсий а'золарининг кичрайишига ёки ё'қ бо'либ кетишига олиб келиши мумкинлиги ҳақидаги миш-мишлар билан кучаймоқда.

Мгала ББСга берган интервюсида бошидан кечирганларини ёрқин эслаб, шундай деди: "Бизда жуда ко'п оломон борлиги сабабли қочишнинг иложи ё'қ эди". Уни "жинсий а'золар о'г'риси" деб ишонганлар қаттиқ калтаклашди. Унинг тажрибаси ББС томонидан ко'рилган ко'плаб видеоларни акс эттиради, унда эркаклар бегоналар билан алоқа қилгандан кейин жинсий олатлари ва мояклари ё'қолган ёки кичрайиб қолганини да'во қилишади, бу эса оломонни гумон қилинаётган жиноятчилардан о'г'ирлаган нарсаларини "қайтаришни" талаб қилишга ундайди.

Бу да'волар узоқ вақтдан бери мавжуд бо'лган қо'рқув ва хурофотларга асосланган, айниқса жодугарликка ишониш кучли бо'лган жамоаларда кенг тарқалган. Қит'а учун янгилик бо'лмаса-да, ижтимоий тармоқлар бу хавотирларни сезиларли даражада кучайтирди.

Миш-мишларнинг ҳозирги то'лқини о'тган йили 2008-йилда шунга о'хшаш да'воларга дуч келган Конго Демократик Республикасида пайдо бо'лган ко'ринади. У ердан улар минтақа бо'йлаб Бурунди, Замбия, Танзания, Мозамбик, Ангола, Малави ва Кенияга аста-секин тарқалди.

Замбияда жинсий а'золарнинг ё'қолиши ҳақидаги миш-мишлар март ойида бир аёл линч қилинганидан кейин кучайиб кетди ва кейинчалик Танзанияда чегара бо'йлаб ваҳима қо'зг'атди.

Танзаниянинг гавжум савдо шаҳри Тундума яқинидаги Мпембадаги уйида Мгала бошининг о'нг томонидаги о'роқсимон чандиқни излаб топди ва бу унинг травматик тажрибасини акс эттирди. "Агар о'ша куни о'лимга қанчалик яқин бо'лишимни билганимда эди, о'ша ресторанга овқат емаган бо'лардим. Фақат о'лим қанчалик яқинлигини билмаймиз", деб афсусланди у.

1-апрел куни Мгала ва унинг до'сти Тундумага машина савдоси бо'йича мижоз билан учрашиш учун борган ва тушлик қилишга қарор қилишган. Улар зо'рг'а о'тиришганида, оломон уларни ташқарига судраб чиқарди. Иягидаги иккита кичик чандиқ ва тушган тиши ҳужумнинг бошқа ко'ринадиган эслатмалари.

У калтаклаш пайтида ҳушидан кетди ва икки кундан кейин касалхонада до'сти о'лдирилгани ҳақидаги даҳшатли хабарни эшитиб уйг'онди. Энди, рафиқаси ва то'рт фарзанди билан уйга қайтган Мгала оқсоқланиб юради ва доимий бош ог'риг'идан азият чекади. У механика устахонасига қайтолмаяпти, аммо қо'шнилари ва до'стлари унинг дори-дармонлари нархини қоплашга ёрдам беришди.

О'ша куни Мгала ва унинг до'стига ҳужум қилинганида, тижорат фотографи ва бизнесмен Майкл Силавве Тундумада яна бир шунга о'хшаш ҳужумга гувоҳ бо'лди. Унинг та'кидлашича, о'г'ирланган жинсий а'золар ҳақидаги видеолар ТикТокда тарқала бошлаганидан кейин шаҳарда хавотир кучайиб бормоқда. У до'конининг ташқарисида одамларнинг югуриб келаётганини ко'рди ва яқин атрофдаги бир киши айбланиб, калтакланганини ва кейин ёқиб юборилганини билди.

"Уни ёқиб юборганларидан со'нг, полиция воқеа жойига етиб келди ва ҳамма тарқалиб қочиб кетди", деди 23 ёшли эркак ББСга. ББС Глобал Дезинформация бо'лими томонидан тасдиқланган ва ТикТок ва Фасебоокда 100 000 мартадан ортиқ ко'рилган ушбу ҳужум видеосида бир гуруҳ одамни калтаклаб, жабрланувчининг о'г'ирланган жинсий а'золарини қайтаришни талаб қилаётгани ко'рсатилган.

"Бу воқеалар авж олиб борди ва одамлар калтакланишда давом этди", деди Силавве ва у каби ёшлар о'ша пайтда қо'рқиб кетган бо'лса-да, энди у миш-мишларда ҳеч қандай ҳақиқат ё'қлигини тушунганини қо'шимча қилди. Тундуманинг Момба туманида яшовчи 50 ёшли тикувчи ва модельер Аша Стивен Мвакиласа ҳам бунга қо'шилди: "Мен бу ҳақиқат эмаслигини англадим".

Бу тушунчага қарамай, Мвакиласа ҳали ҳам хавотирда, айниқса эри ёки о'г'иллари ташқарида бо'лганида, лекин у полиция патрулларининг ко'пайганидан миннатдор. Момба округи комиссари Элиас Даниел Мвандобо ББСга маҳаллий терговлар ба'зи ҳодисалар ортида қасддан жиноий ният борлигини ко'рсатаётганини ма'лум қилди: "Шахслар жиноят содир этиш ва о'з манфаатлари ё'лида жамоатчиликни ваҳимага солиш учун тил бириктиришган".

Танзаниянинг асосий шаҳри Дар эс Саламда ёзиб олинган яна бир видеода оломон чанг босган бозор ко'часида бир одамни итариб, ушлаб ва уриб, айбсизлигини да'во қилиб, жинсий а'зосини қайтариб беришни талаб қилаётгани тасвирланган. ББС дезинформация бо'лими Мозамбик ва Кениядан шунга о'хшаш ҳужум видеоларини тасдиқлади.

Оломон зо'равонлигининг о'нлаб ёзувлари, биринчи шахс аккаунтлари, ҳодисалар ҳақида огоҳлантиришлар, шарҳлар ва муайян ҳудудлардан келган хабарлар сифатида тасвирланган видеолар ТикТок ва Фасебоокда тарқалмоқда. ББС томонидан таҳлил қилинган ко'плаб видеолар, жумладан, оломон зо'равонлигини акс эттирувчи видеолар интернетда қолмоқда.

Мета вакили ББСга шундай деди: "Биз билан баҳам ко'рилган контентни ко'риб чиқмоқдамиз ва сиёсатимизни бузганларга нисбатан чоралар ко'рамиз". ТикТок ҳали ББСнинг изоҳ бериш ҳақидаги со'ровига жавоб бермади.

Ба'зи ижтимоий тармоқ ижодкорлари томошабинларни ҳушёр бо'лишга чақирганлиги сабабли, улар да'воларга чин дилдан ишонишадими ёки асосан иштирок этишни хоҳлашадими, ко'пинча нома'лум бо'либ қолади. Ушбу постлар билан бир қаторда, ба'зи фойдаланувчилар жинсий а'золарни о'г'ирлашдан ҳимоя қилиш учун айтилган "жозибалар"ни тарг'иб қилишади, комедиячилар эса бу да'воларни саҳна ко'ринишларида пародия қилишган.

"Жинсий о'г'рилар: Миш-мишларнинг антропологияси"* китобида бундай миш-мишлар қандай тарқалиши ва одамлар нима учун бунга ишонишлари ҳақида со'з юритилган муаллиф Жулиен Бонҳомме смартфонлар ва ижтимоий тармоқлар миш-мишлар тарқалишини тезлаштириши, кенгроқ аудиторияга етиб бориши ва уларни назорат қилиш қийинлашишини та'кидлайди.

Бонҳомме одамлар шунчаки да'воларни эшитиш эмаслигини; улар хафа бо'лган эркакларнинг о'з тажрибаларини айтиб беришларини ёки оломоннинг айбловларга муносабатини кузатишларини ко'ришларини тушунтиради. Ижтимоий тармоқларда улашилган видеолар тасдиқланмаган да'воларни уларнинг тезкорлиги туфайли янада ишончли ко'рсатиши мумкин, бу эса у ҳозирги рақамли муҳит ва аввалги авж олишлар о'ртасидаги "энг муҳим фарқлардан бири" деб та'рифлайди.

Мозамбикнинг шимолий Кабо Делгадо минтақаси, ко'плаб одамлар доимий хавфсизлик туфайли ко'чиб кетган, миш-мишлардан жиддий та'сирланган. Мозамбик энг ко'п зарар ко'рган мамлакат бо'либ, полиция май ойида олти ҳафта ичида 55 киши, жумладан, полиция ходими, тиббиёт ходимлари ва давлат хизматчилари ҳалок бо'лганини хабар қилди.

Мозамбик президенти Даниел Чапо кенг тарқалган миш-мишлар ва о'лимларни очиқчасига қоралаб, да'волар ёлг'он эканлигини ва ҳукумат ҳеч кимнинг тана а'зосини ё'қотгани ҳақида тиббий далиллар топмаганини айтди. Апрел ойида икки тиббиёт ходими о'з уйида ва иш жойида, Танзания билан чегарадош бо'лган ва деярли о'н йилдан бери исломий қо'зг'олончилар билан курашиб келаётган Кабо Делгадо провинсиясида ҳужумга учради. Расмийлар да'воларга қарши курашиш учун жамоатчиликни хабардор қилиш кампанияларини бошлаган бир пайтда, зарар ко'рган ҳудудлардаги тиббиёт муассасалари бир неча ҳафта давомида ёпилиши керак эди. Ушбу сог'лиқни сақлаш кампаниясининг бир қисми сифатида ҳукумат ба'зи қо'рқувлар Коро синдроми, я'ни ё'қолган ёки жинсий а'золарни тортиб олиш истерияси деб ҳам аталадиган руҳий касаллик билан бог'лиқ бо'лиши мумкинлигини айтди.

Энг со'нгги зо'равонлик ҳодисалари Кенияда содир бо'лди, у ерда Квале ва Момбаса қирг'оқ округларида беш киши оломон томонидан о'лдирилди. Июл ойида биринчи ҳодисалар ҳақида хабар берилгандан со'нг, Момбаса округи комиссари Муҳаммад Нур ба'зи контент яратувчиларини "шунчаки қарашлар ва э'тиборни жалб қилиш учун" да'воларни тарқатишда айблади.

"Бундай ното'г'ри ма'лумотлар осонгина ҳаётдан ко'з юмишга олиб келиши мумкин", деди Нур ББСга. Унинг со'зларига ко'ра, полиция зо'равонликни то'хтатиб, бир нечта ҳибсга олган, жумладан, эркаклар жинсий а'золарининг ё'қолишига сабаб бо'лганликда айбланган аёлга ҳужум қилганликда айбланиб, бир йилга озодликдан маҳрум қилинган ота ва о'г'ил. Шунга о'хшаш да'волар Малавидаги оломон ҳужумларини кучайтирди ва натижада саккиз киши ҳалок бо'лди.

Танзаниянинг Тундума шаҳрида механик Мгала ҳужумнинг жисмоний та'сиридан халос бо'лишда давом этмоқда, аммо ҳиссий ог'риқ ҳали ҳам ог'ир. "До'стимнинг нима бо'лаётганини ҳали ҳам билмаганим учун бема'ни тарзда о'лганини эсласам, бу мени ҳали ҳам қаттиқ ог'ритади", деди у. "То'сатдан о'зингизни ҳеч қандай сабабсиз тошбо'рон қилинаётганини ко'риш ва кейин ҳаётингизни ё'қотишми?"