ОКМКда МДҲдаги энг йирик қолдиқ омбори қурилмоқда

ОКМКда МДҲдаги энг йирик қолдиқ омбори барпо этилмоқда

Саноат корхонаси учун қолдиқ омбори — тоғ-кон металлургия тармоғидаги энг масъулиятли объектлардан бири: майдоннинг тўғри танланиши ва қурилиш технологиясига риоя этилишига атроф-муҳит ҳамда яқин атрофда яшовчи одамлар хавфсизлиги тўғридан-тўғри боғлиқдир. Айни пайтда Олмалиқ КМКда — босқичма-босқич тўлиқ лойиҳа қувватига чиқаётган 3-сонли мис бойитиш фабрикаси яқинида айнан шундай объект қурилмоқда.

Қолдиқ омбори бўйича ишлар «Ёшлик» конини ўзлаштириш билан бир вақтда бошланди: ўшанда янги бойитиш фабрикаси, сув олиш иншооти ва қолдиқ омборининг ўзини лойиҳалашга киришилди. Лойиҳага O'zGEORANGMETLITI институти мутахассислари жалб этилди, иншоот эса халқаро муҳандислик стандартлари ҳисобга олинган ҳолда лойиҳалаштирилди.

«3-МБФ учун қолдиқ омборини лойиҳалаш тоғ-техник, муҳандислик-геологик, экологик ва технологик омилларнинг бутун бир мажмуасини ҳисобга олишни талаб этди, – дейди лойиҳа бош муҳандиси Владимир Канонюк. – Объект гидротехника иншоотларига тегишли бўлгани ва муддатсиз мавжуд бўлишга мўлжаллангани сабабли, унга энг қатъий талаблар қўйилади. Биз илгари ҳам бундай объектларни лойиҳалаганмиз, аммо 3-МБФ қолдиқ омбори ўз кўлами билан ноёбдир. Лойиҳамиз тўғоннинг мутлақ барқарорлигини ва атроф-муҳитнинг ишончли ҳимоясини кафолатлаши керак эди, шу боис биз жаҳон тажрибасини батафсил ўргандик ва етакчи хорижий компаниялар билан фикр алмашдик».

Унинг сўзларига кўра, якунда илғор халқаро стандартларга тўлиқ жавоб берадиган, нафақат Ўзбекистонда, балки бутун МДҲ маконида бундай тоифадаги ягона иншоот юзага келди. Дунёда бундай объектлар бармоқ билан санарли.

Қурилиш майдончасини қуёш нури ёритганда, кўз ўнгида қурилиш ҳақидаги одатий тасаввурни ўзгартирадиган манзара намоён бўлади: бўлажак резервуарларнинг улкан косалари рельефга сингиб, ландшафтни ўзгартирмоқда, ўнлаб техника воситалари эса деярли балет ритмида ҳаракатланмоқда. Қудратли бульдозерлар ва экскаваторлар метрбай-метр асосни текислаб, қадимий грунт қатламларини очмоқда, самосваллар эса тўғонлар барпо этиш учун тонналаб тупроқ жинсларини ташимоқда.

«Объектда жадал ишлар йўлга қўйилган бўлиб, уларга 300 га яқин махсус техника, жумладан, чўмич ҳажми 6 м³ бўлган экскаваторлар, 60 тонналик самосваллар, 36 тонналик вибрацион катоклар ва бульдозерлар жалб этилган. Жараёнларни кузатиб боришни турли йўналишлардаги мингдан ортиқ малакали мутахассислар таъминламоқда», – дейди лойиҳанинг қурилиш майдончаси сектори раҳбари Александр Тен.

Ҳозирги асосий иш фронти — тўсиқ тўғонини қуришдир. Унинг узунлиги 7 километрни ташкил этади, максимал баландлиги эса 57 метрга етади. Тўғон асоси остида 176 гектар майдонда грунтни 4 метр чуқурликкача қазиб олган ҳолда котлован тайёрланмоқда, шундан сўнг қатлам-қатлам қилиб қайта тўлдириш ва зичлаш ишлари бажарилмоқда — бунинг учун маҳаллий грунтдан фойдаланилмоқда, бу эса логистикани сезиларли даражада осонлаштиради. Қудратли техник парк туфайли кунлик ўртача ер ишлари ҳажми 70–80 минг м³ га, ойига эса 2 млн м³ дан ортиққа етмоқда.

Қурилиш қатъий сифат назорати остида олиб борилмоқда: грунтнинг ҳар бир қатлами лойиҳа белгиларига мувофиқлиги бўйича геодезик текширувдан ўтказилади, сўнгра дала лабораторияси мутахассислари намуналар олиб, уларнинг намлиги ва зичлигини аниқлайдилар. Бундай текширувлар шунчаки расмиятчилик эмас: айнан улар иншоотнинг бутун фойдаланиш муддати давомида мустаҳкамлиги ва ишончлилигини кафолатлайди.

Конструкциянинг асосий элементларидан бири — лой қулфи деб аталадиган қатламдир.

«Тўғон асоси ва танасининг зарур зичлигини таъминлаш учун лойли ва сувли-грунтли аралашмалардан фойдаланилади, – деб тушунтиради лойиҳанинг умумий қурилиш ишлари муҳандиси Мадир Адилжанов. – Олинган масса котлован тубига ва ёнбағирларига одатда 20–25 сантиметрли қатламлар билан ётқизилади, шундан сўнг катоклар билан яхшилаб зичланади. Қалинлиги 0,5 метрдан бошланадиган бундай қатлам қудратли табиий гидроизоляция каби ишлайди: сув билан тўқнашганда лой шишади ва зич сув ўтказмайдиган қатлам ҳосил қилади».

Ишлаш принципи оддий ва шу билан бирга ишончли: лойнинг майда заррачалари сув билан тўйинганда ғовакларни деярли тўлиқ ёпиб қўяди. Бундан ташқари, лой табиий фильтр вазифасини бажаради — унинг таркибидаги монтмориллонит технологик чиқиндилардан оғир металлар ва бошқа моддаларни боғлаш хусусиятига эга. Лой қатламининг яна бир афзаллиги — пластикликдир: вақт ўтиши билан юк остида ёриладиган қуруқ грунт ёки бетондан фарқли ўлароқ, лойли аралашма асоснинг кичик деформацияларига мослашиб, яхлитлигини сақлаб қола олади.

Қурилишда экологик хавфсизлик ва ресурслардан оқилона фойдаланишга қаратилган технологиялар қўлланилмоқда. Асосий ечимлардан бири — айланма сув таъминоти тизимидир: флотация жараёнидан сўнг тиндирилган сув сузувчи насос станциялари орқали технологик жараёнга қайтарилади. Комбинат учун бу ечим биринчи марта қўлланилмоқда ва у табиий манбалардан сув олиш ҳажмини сезиларли даражада камайтиради.

Қўшимча ҳимоя учун қолдиқ омбори асоси ва асосий участкалари юқори мустаҳкамликка эга геомембрана билан ёпилади, бу технологик сувларнинг грунтга сизиб киришини олдини олади ва ер ости сувларини ҳимоя қилади. Сизиб чиқувчи сувларни назорат қилиш учун кузатув қудуқлари жиҳозланади, чиқиндилардан сизиб чиқувчи сувлар ва газларни хавфсиз йиғиш ҳамда чиқариб юборишни эса дренаж тизими таъминлайди.

Параллел равишда қолдиқ омборининг иккинчи харитасида — у фабрикадан тахминан 7 километр узоқликда, Қурама тизмасининг шимоли-ғарбий қисмида жойлашган — мавжуд муҳандислик коммуникациялари кўчирилмоқда. Биринчи хаританинг майдони 1 420 гектарни, иккинчисиники эса 1 380 гектарни ташкил этади, шу боис объектнинг умумий майдони қарийб 2 800 гектарга етади. Флотациядан кейинги чиқиндилар қолдиқ омборига гидротранспорт тизими — узунлиги қарийб 9 километр бўлган пульпа қувурлари орқали келиб тушади. Объект йилига 300 млн м³ гача бойитиш қолдиқларини қабул қилишга мўлжалланган бўлиб, ундан 59 миллион тоннадан ортиғи қаттиқ ташкил этувчидир.

Объектнинг барча технологик жараёнлари рақамлаштирилади: уларнинг параметрлари ягона бошқарув тизими томонидан назорат қилинади, маълумотлар эса реал вақт режимида марказий диспетчерлик пунктида таҳлил қилинади. Бу жараёнлар барқарорлигини сақлаш, носозликларни тезкор аниқлаш ва тезкор қарорлар қабул қилиш имконини беради.

Ғира-шира қоронғилик тушиши билан қурилиш тўхтаб қолмайди — у фақат қиёфасини ўзгартиради. Ёритиш мачталарининг қудратли прожекторлари ёниб, котлованни футуристик саҳнага айлантиради: қоронғида техника силуэтлари янада маҳобатли кўринади, ёруғлик нурлари пўлат конструкцияларнинг ялтирашини, машиналардан кўтарилаётган чанг булутларини ва нур қайтарувчи жилетлардаги одамлар силуэтларини ёритади. Салқин тун ҳавосида моторларнинг гувиллаши янада чуқурроқ эшитилади, ишлаётган катокларнинг овози эса улкан темир юракнинг уришини эслатади. Бу муҳандислик тафаккури ва инсон иродаси ўз имкониятлари чегарасида ишлаб, объект экологик тоза ишлаб чиқариш занжиридаги ишончли бўғинга айланадиган лаҳзани яқинлаштирадиган вақтдир.

Ушбу экополигон саноат ва экологик хавфсизликнинг замонавий талаблари ҳисобга олинган ҳолда яратилган ОКМКнинг яна бир йирик стратегик объектига айланади.