Оҳанг, эшиклар ёпилади. «Театр+» илк бор «Тебранма курсида учовлон» спектаклини саҳналаштирди

Оҳанг билан: эшиклар ёпилади. «Театр+» илк бор «Арғамчидаги уч киши» спектаклини саҳналаштирди

2025 йил декабрь ойида собиқ «Зарафшон» киноконцерт зали биносида очилган «Театр+»нинг ўзига хос ташриф қоғози иммерсив саҳналаштиришлар — яъни томошабин ҳаракатга тўлиқ шўнғийдиган спектакллар бўлди.

30 йилдан ортиқ вақт давомида Москванинг «Кураж» театрида ишлаган режиссёр Михаил Долоко Ўзбекистондаги дебюти учун Тошкент учун ҳали ноодатий бўлган форматни танлади ва уни болалар аудиториясига қарагди. Репертуардаги учта спектакль — «Краски», «Мастерская игрушек» ва «Сундук Деда Мороза» муваффақият билан ўтмоқда.

Энди навбат катталарга келди. Италян драматурги Луиджи Лунарининг пьесаси асосидаги «Арғамчидаги уч киши» спектакли тўлиқ анъанавий, замонавий камер саҳнаси эстетикасида қурилган бўлиб, унда томошабинга залида одатий ўрин ажратилган, аммо саҳнада нима содир бўлаётганини ўзи тушуниб олиши таклиф этилади. Италян кўп йиллар давомида Миландаги «Пикколо-театр» асосчиси, буюк Джорджо Стрелер билан ҳамкорлик қилган, шунинг учун у, шубҳасиз, жиддий инсон.

Биринчи қарашда «Арғамчидаги уч киши» — шунчаки ҳолатлар комедияси, аммо диққат билан қаралса, аён бўладики: бу воқеа, айтишганидек, астарли, фалсафий ва мураккаб. Спектакль бошланишидан олдин томошабинларга калейдоскоп — ҳар сафар бир хил шишачалар тўпламидан тартибланса-да, чексиз хилма-хил нақшларни ваъда қиладиган ўйинчоқ совға қилингани бежиз эмас.

Воқеалар ривожи томошабинларнинг маълумотли қисмини Жан-Поль Сартрнинг «Ёпиқ эшик ортида» асарига очиқдан-очиқ ишора қилади. Жумбоқли хонада театр фойесидаги деворларда осилиб турган дель-арте ниқоблар комедияси руҳида пардозланган учта ёши ўтган эркак пайдо бўлади. Бир хил бинафшаранг атлас кўйлак ва шим кийган бу инсонлар феъл-атвори ва одатлари билан бир-биридан кескин фарқ қилади. Ҳаяжонли Фабрикант (Оғабек Рустамалиев) иштиёқдан ёнади — у аёллар пансиони аъзоси билан интим учрашувга келган. Руҳи тушмайдиган, соддароқ Капитанга (Феруз Базаров) хизмат ишларини ҳал қилиши керак бўлган бирор фирма зарур. Кўп китоб ўқиган Профессор (Шерзод Сисматов) эса унинг китобини босмага тайёрлаётган нашриётга кириб ўтган.

Сценография алоҳида шартлилик билан қурилган. Атроф бўйлаб — гоҳ очиладиган, гоҳ очилмайдиган учта эшик. Фақат ҳожатхонага олиб борадигани бенуқсон ишлайди. Саҳна марказидаги дераза роми флюгердек айланади: дераза ортида жазирама ўрнини жала эгаллайди. Қизил музлатгич сиҳрли дастурхонни эслатади ва иссиқ шоколадгача бўлган ҳар қандай буюртма қилинган ичимликни итоаткорлик билан беради. Шунингдек, улкан сейф макети ҳам бор — бу буюм ҳозирча ўз сирларини сақлашни афзал кўради.

Тасодифан учрашиб қолган эркаклар бир-бирининг даврасига чидашга мажбур — деворлар ортида навбатдаги пандемия сабабли комендантлик соати эълон қилинган. Ташқаридаги дунё ёпилади ва қаҳрамонлар ўзлари билан ёлғиз қолишади. Аввалига улар тўлиқ маиший машғулотлар билан вақт ўтказишади: ҳожатхонага югуришади, тоғорада оёқларини иситишади, латифалар ва қизиқарли ҳикояларни айтиб беришади.

Ёш актёрлар ушбу комик имкониятлар парадига мамнуният билан қўшилишади, баъзан саҳнани топқирлик бўйича мусобақа майдонига айлантиришади.

Уларга кенг диапазонли мусиқий парчалар ёрдам беради: Дмитрий Шостаковичдан тортиб Эдит Пиаф ва Майкл Джексонгача.

Айниқса Капитан ҳаракат қилади — Базаров ижросида у сўзларни қийинчилик билан танлаётгандек ва кераксиз паузаларга кетаётгандек туюлади. Бироқ, 20 йилдан сўнг жонажон шаҳарчасига ташриф буюришга қарор қилган одам ҳақидаги айтиб берилган маъюс латифада унинг ўйинидаги камчиликлар қарсаклар билан ювиб юборилади. Реквизитларни жараёнга жалб қилиб, шериклари ва томошабинларни ечимни кутишга мажбур этган ҳолда, актёр томошабинларни бир вариантга ишонтириши — ва дарҳол уни бошқасига алмаштириши мумкин. «Арғамчи» бенуқсон ишлайди.

Иккинчи актда кеча тушиши билан манзара ўзгара бошлайди. Мажбурий меҳмонлар улар билан содир бўлаётган воқеалар энди тўлиқ ерга тегишли эмаслигидан гумон қилишади. Столда Сингапурнинг телефон маълумотномаси пайдо бўлади, унда ҳар бир киши даҳшат билан ўз исми ва фамилиясини топади. Ҳолатлар комедияси кескин бурилади ва одатий декорациялар мутлақо бошқа нарсани англата бошлайди. Томошабин миясида «экзистенциализм» ва «танлов эркинлиги» каби ақлли сўзлар қалқиб чиқади, жумбоқли хона эса тобора Парвардигорнинг ўзининг қабулхонасини эслатади.

Саҳна майдони уриб турган ёруғлик билан липиллай бошлайди ва ниҳоят, диққат марказида энг бошида тилга олинган сейф пайдо бўлади. Кутилмаганда ундан деярли классик deus ex machina парафрази каби лабутендаги фаррош аёл (Виктория Нескубко) чиқиб келади. У тартиб ўрнатишга келгандек ёки ҳақиқатан ҳам аърофдан пайдо бўлгандек. «Ўғлингиз тасодифан дурадгор эмасми?» — деб ундан гумон билан суриштиришади. «Йўқ, йўқ! — дейди қиз чекиб, тинчлантириб. — Ана унинг отаси дурадгор эди».

Ушбу ноаниқликда, аслида, саҳналаштиришнинг асосий қийинчилиги ётади.

Вазиятнинг комиклиги ёш ижрочиларни шунчалик ўзига тортиб оладики, улар ҳар доим ҳам жиддийроқ маънога ўта олишмайди.

Эркаклар триоси ҳозирча куลูกли ва қўрқинчли, маиший ва метафизик нарсалар ўртасидаги мувозанатни сақлаб қолиш вазифасини тўлиқ уддалай олмаяпти. Шу сабабли драматик финал ҳавода осилиб қолади. Пьеса муаллифи умид қилгандек туюлган безовта қилувчи фикрлар ўрнига, ҳайрат қолади: ҳаммаси аслида нима билан тугади?

Совет хонандаси Людмила Сенчинанинг 70-йиллардаги оммабоп «Хоть поверьте, хоть проверьте» қўшиғи жўрлигида янграган ечим анча чала чиқди — очиқ финал барибир катта бадиий чуқурликнинг кафолати эмас. Шунга қарамай, «Театр +»нинг ушбу биринчи катталар спектаклининг яхши тақдирига ишониш, албатта, ёқимли. Дастурча спектакль ролларнинг аёллар ижросидаги версиясига ҳам эга эканини маълум қилади. Бу саҳналаштиришга яна бир бурилиш беради.

Пресс-кўргазмадан олдин Михаил Долоко Москвада уни ёқмаган спектакллар премьерасига таклиф қилишганда, муаллифларни хафа қилмаслик учун: «Бу мени ўйлаб қолишга мажбур қилди», деганини айтиб берди.

«Арғамчидаги уч киши» ҳолатида ушбу формула ҳозирча якуний танқидий ҳукмдан кўра кўпроқ истак сифатида янграйди.

Театрда умуман хулоса чиқаришга шошилмаслик керак: бир эшик ортида ваннахона, бошқаси ортида — аъроф, учинчиси ортида эса — шунчаки кейинги акт бўлиши мумкин.

«Театр +»нинг янги саҳналаштиришида кейинги эшик ортида нима бўлишини 17, 18 ва 23 октябрь кунлари соат 19:00 да кўриш мумкин бўлади.