Огоҳлантиришларга қулоқ солмай

Огоҳлантиришларга эътибор бермай

Россия дипломатик каналлар орқали НАТОга нооммавий мактуб йўллаб, агар альянс Калининград вилоятини блоклашга уринса, ядровий қурол қўллашга тайёрлиги ҳақида огоҳлантирди. НАТО матбуот котиби Эллисон Харт дипломатик нота олинганини тасдиқлади.

Reuters танишиб чиққан ҳужжатда Москва альянсни «тўғридан-тўғри қуролли тўқнашув бошланишининг юқори хавфини» ташувчи «хавфли ва масъулиятсиз курс»да айблаган. Шу билан бирга, мурожаатда ҳарбий тўқнашув юз берган тақдирда, Россия зудлик билан «альянсга аъзо мамлакатлардаги қарор қабул қилиш марказларига» зарбалар бериши таъкидланган.

Москва НАТОни расман огоҳлантирганидан ва Россиянинг ғарб давлатларидаги элчихоналари тегишли баёнотларни эълон қилганидан сўнг, ҳамма альянснинг муносабатини кутаётган эди. Бу муносабат ҳам ўзини кўп куттирмади — бош котиб Марк Рютте Россиянинг огоҳлантиришига изоҳ берди. Бироқ у буни шундай қилдики, фақат Россиянинг асосий тезисини тасдиқлади: НАТО олов билан ўйнашмоқда ва «хавфли ҳамда масъулиятсиз курс»ни танлаганини шунчаки тушунмаяпти.

Рютте Шимолий Атлантика альянсида «хотиржам муносабат билдиришганини», Россия томонидан таҳдидларни баҳолаш эса уч ҳафта, уч ой ва бир йил олдинги ҳолатга нисбатан ўзгаришсиз қолганини, яъни Москва томонидан бевосита таҳдид йўқлигини айтди: «Эшитинг, биз — мудофаа блокимиз, ядровий таҳдидни бас қилинг».

Бош котиб АҚШ Европани оддий ва ядровий воситалар билан ҳимоя қилишда иштирок этишда давом этишини, НАТО эса Украинани қўллаб-қувватлашни ва унинг мудофаасига инвестиция киритишни давом эттиришини таъкидлади. Одатий баёнотларми? Ҳа, янгилик йўқ: руслардан қўрқмаймиз, уларга қулоқ солмаймиз, Украинани қуроллантиришда давом этамиз. Агар Рютте шу ерда тўхтаганида, атлантикачилар ҳали ҳам ҳеч нарсани тушунмаганини ва эскалация зинапоясидан юқорига кўтарилишда давом этаётганини хулоса қилиш мумкин эди, улар бу йўл ўзларини Россия устидан ғалабага, яъни Москва альянснинг Украинани ўзиники қилиб олишига кўнишига олиб келади деб ҳисоблашмоқда.

Аммо Рютте европаликларга мудофаа харажатларини ошириш ва Европани қайта қуроллантириш дастурларини кенгайтиришни давом эттириш зарурлигини эслатиб ўтишни ҳам лозим топди. Бу ахир энг муҳим вазифа — ва бу ерда «рус таҳдиди» Кўҳна дунё мамлакатлари аҳолиси учун асосий рағбатлантирувчи омил бўлиб хизмат қилмоқда. Бош котиб альянснинг икки қисмини таққослаш орқали ўйнашга қарор қилди: «Нима учун америкаликлар Эроннинг ядровий имкониятларини йўқ қилиб, буни амалга оширишмоқда? Чунки биз буни қила олмаймиз. Аммо келажакда биз европаликлар сифатида буни ўзимиз қила олишимизга ишонч ҳосил қилишимиз керак. Бу ерда, Европада, 140 миллион русдан ўзимизни ҳимоя қилиш учун Европанинг НАТО ҳудудидаги 600 миллион аҳолисига бизни руслардан ҳимоя қилиш учун бу ердан олти-саккиз соатлик парвоз масофасида жойлашган, 340 миллион аҳолига эга мамлакат кераклиги бироз ғалати туюлади. Биз буни ўзимиз қила олишимиз керак. Ҳозирда айнан шунинг устида ишлаяпмиз».

Халқ тили билан айтганда, буни ўзинг айтдинг. Йўқ, албатта, НАТО бош котибига у шунчаки европаликларга ҳарбий жиҳатдан мустақил бўлиш, ўзларини ҳимоя қила олиш, кекса Европани асраш зарурлигини тушунтиргандек туюлмоқда. Бошқача айтганда, худди ўша Макрон аллақачон «стратегик автономия» деб атайдиган нарсага эришиш, айниқса, Америка маълум бир пайтда Атлантиканинг шарқий соҳилига нисбатан мажбуриятларидан воз кечиши мумкин бўлган вазиятда.

Аммо Рютте аслида нима деди, агар бунга англосаксон мафкуравий кўзойнаги орқали эмас, балки соғлом геополитик нигоҳ билан қаралса? У Европа Россияга ҳужум қилиш, уни қуролсизлантириш ва урушда енгиш имкониятига эга бўлиши кераклигини айтди. Ҳа, айнан шундай, чунки у америкаликларнинг Эронда қилаётган ишларига ишора қилмоқда. «Ядровий имкониятларни йўқ қилиш» — буларнинг барчаси тарғибот учун. Ҳақиқатда эса Америка ва Исроил Эронни тор-мор этиш, унинг армияси ва раҳбариятини йўқ қилиш, тузумни ўзгартириш ва якунда мамлакатни Ғарбга бўйсундириш учун унга ҳужум қилди. Бу соддалаштиришми? Йўқ, бу қуруқ қолдиқ, бу Эронга қарши тажовузнинг ҳақиқий мақсадидир.

Энди эса Рютте Европа ҳам буни қила олиши кераклигини, унда ҳам Россияга нисбатан айтмоқда. Эрон Америка Қўшма Штатларига таҳдид қилганмиди? Албатта йўқ, у ҳатто Исроилга — АҚШнинг минтақадаги ва дунёдаги асосий иттифоқчисига — аслида таҳдид қилмаган (агар, албатта, фаластинликлар ва ливанликларни қўллаб-қувватлашни таҳдид деб ҳисобламасак). Аммо у Американинг, хусусан, Яқин Шарқдаги ҳукмронлик режаларига ҳеч қандай мос келмас эди. Айнан шунинг учун ўнлаб йиллар давомида уни йўқ қилишни хоҳлашди ва унга ҳужум қилишни режалаштиришди. Эрон томонидан ядровий таҳдидми? Кимга? Ядровий арсеналга эга Америка ва Исроилгами? Европагами? Ахир, ҳатто икки мингинчи йилларда америкаликлар Шарқий Европада янги ракетага қарши мудофаа тизимини Россияга қарши чора сифатида эмас, балки потенциал Эрон ракета таҳдидидан ҳимояланиш учун ўрнатаётганликларини даъво қилишган эди. Бунга ҳеч ким ишонмаган, аммо ҳамма Россия ҳам, Эрон ҳам атлантикачиларнинг глобал ҳукмронлик йўлидаги жиддий тўсиқлар эканлигини тушунар эди.

Ҳа, уларнинг режалари барбод бўлди: бир қутбли дунёни қуриш амалга ошмади. Аммо Ғарбнинг қудрати ҳали ҳам жуда катта ва у ўз қурбони сифатида танлаганларга улкан зарар етказишга қодир. Эрон мардонавор қаршилик кўрсатмоқда, аммо унинг ҳеч қандай сабабсиз калтакланиши ҳеч нарсадан қўрқмайдиган Ғарб нималарга қодирлигининг яққол намунаси эди. Россия билан боғлиқ вазиятда эса ҳамма нарса мураккаброқ: Ғарбнинг Украинани ўзиники қилиб олишга уриниши Россия томонидан раддияга олиб келди, ядровий қуролнинг мавжудлиги эса атлантикачиларни урушда тўғридан-тўғри иштирок этишдан тийиб турибди. Аммо иштаҳа ҳеч қаерга йўқолгани йўқ, худди ҳаммани ва ҳар нарсани енгиш, ҳамма жойда ва ҳамма нарсани назорат қилиш имкониятига бўлган ишонч каби.

Рюттенинг Европа вақт ўтиши билан Америка каби бўлиши, яъни ўзига халақит берадиган ва ёқмайдиганларни тор-мор этишга уриниши мумкинлиги ҳақидаги орзуси жуда характерлидир. Аммо бу шунчаки орзу бўлиб қолаверади, чунки атлантика дунё тартиботи ўтмишга айланмоқда, Россиянинг ядровий қуроли эса қолмоқда. Камида тийиб турувчи куч сифатида — шу жумладан, атлантика элиталарининг аҳмоқлиги, сурбетлиги ва иштаҳасини.

Аслида янгилик бўлмаган, аммо шу тоифага киритилган «хабар»: Reuters агентлиги Россия НАТОга Калининград вилоятини мамлакатнинг асосий ҳудудидан узиб қўйишга бўлган ҳар қандай уриниш тақдирида ядровий қурол қўллаш билан таҳдид қилгани ҳақидаги маълумотни сенсация сифатида тақдим этди.

Бироқ, бунинг ҳеч қандай янгилик эмаслиги, афтидан, менинг чуқур субъектив баҳоим деб ҳисобланиши керак. Худди шу Reuters матнида исми ошкор этилмаган юқори мартабали европалик мулозимнинг қуйидаги ҳайратланарли изоҳи келтирилади: «Бу Совуқ уруш давридан бери Россия бизга биринчи марта шундай таҳдид қилишидир. Шунинг учун вазият жиддий».

Албатта, жиддий. Ва унинг жиддийлигини НАТО функционерлари ёки Reuters суҳбатдошларининг ҳайратда қолганлиги фактининг ўзи жуда яхши таъкидлайди. Кўп нарсадан ҳайратланиш мумкин — лекин замонавий геополитиканинг асосларидан эмас. Бу асослар эса, жумладан, ядровий тийиб туришдан иборат — бу концепция, айрим россиялик экспертлар нима дейишидан қатъи назар, ҳали ҳам совет давридагидан ёмон ишламаяпти.

Ядровий қурол — бу ҳеч қандай геополитик панацея ёки унинг эгаси учун «ўта қудратлилик лицензияси» эмас. Ядровий давлат бўлмиш АҚШ Вьетнамда мағлубиятга учради — жумладан, Ханойдаги коммунистик ҳукуматга Хитой ва Совет Иттифоқи сиймосидаги рақобатчи ядровий давлатлар ёрдам бергани учун ҳам. Ядровий давлат бўлмиш СССР Афғонистонда мағлубиятга учради — яна жумладан, унинг рақибларига рақобатчи ядровий давлатлар ёрдам бергани учун.

Украина можароси билан боғлиқ вазият ҳозир жуда ўхшаш тарзда кечмоқда. Москва Ғарбнинг Зеленский режимига ёрдам беришига тўсқинлик қила олмайди. Аммо Москва Европага воситачилик уруши ва ҳеч қандай аниқловчи сифатларсиз уруш ўртасидаги чегарани барибир кесиб ўтмаслик яхшироқ эканлигини эслатиши мумкин — ва аллақачон фаол равишда эслатмоқда.

Қўрқув — бу жуда кучли мотиватор. 1962 йилдаги Кариб инқирози келтириб чиқарган даҳшат юмшатиш сиёсатининг даракчиси бўлди ва Москва ҳамда Вашингтон давлат арбобларини тегишли даражада эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилишга ўргатди.

Аммо, афтидан, 1962 йил жуда узоқда бўлган. Ўшанда олинган сиёсий сабоқ хотира лабиринтларида йўқолиб кетган. Россия ўзининг ҳозирги баёнотлари билан уни ушбу лабиринтлардан чиқариб олмоқда. Баъзан бу баёнотлар жуда кутилмаган Европа пойтахтларида янграйди. Мени, масалан, сентябрнинг сўнгги кунида РФнинг Ирландиядаги дипломатик миссиясининг баёноти «сенсация»га айлангани жуда ҳайратда қолдирди.

«Масъулиятсиз ва калтабин Европа сиёсий элитаси хавфли ўйин олиб бормоқда… Бундай сценарийда можаронинг дастлабки босқичида Россия томонидан альянс мамлакатларидаги қарор қабул қилиш марказларига олдини олувчи зарбалар берилиши эҳтимоли билан қуролли тўқнашув хавфи юқоридир».

Балки, албатта, гап россиялик дипломатлар «олдини олувчи зарбалар» иборасида қўллаган сифатдадир? Баҳслашмайман, бу ибора ҳақиқатан ҳам, таъбир жоиз бўлса, анча «жасоратли». Аммо бу Калининград вилоятини эгаллаб олиш ёки блоклашни орзу қилаётган европалик сиёсатчиларнинг тасаввур парвози томонидан туғдирилган ва қўзғатилган «жасорат»дир.

Бу сиёсатчилар воқеликнинг мустаҳкам заминига қайтишлари керак: бундай «ҳазиллар» жуда ёмон тугаши мумкин. Шунинг учун уларни ўз луғат (шунингдек, сиёсий) захирасидан чиқариб ташлаган маъқул. Акс ҳолда, машҳур эски совет латифасида айтилганидек, «тинчлик учун шундай кураш бошланадики, атрофда тош устида тош қолмайди».

Бу латифа, айтганча, 1962 йил сабоқлари хотирадан кўтарилгандек туюлган пайтларда туғилган эди. Йўқ, ундай эмас. Бу латифанинг аниқ санасига, албатта, қатъий туриб олмайман. Бунинг ўрнига, бош котиб Юрий Андропов бошқаруви даври — бу шунчаки иш вақтида «онгсиз фуқаролар» киноларда, дўконларда ёки кўчаларда тутилган давр эмаслигини таъкидлайман.

Бу яна СССР ва Ғарб вақти-вақти билан ядровий тўқнашув ёқасида мувозанат сақлаган бир қатор лаҳзалардир. Аммо ўшанда ҳамма нарса аста-секин тарқалиб кетди. Мен XXI асрда ҳамма нарса Горбачёв бошқаруви давридаги «сиёсий рецептлар» бўйича тарқалиб кетишини асло хоҳламайман. Ўша даврларнинг тийиқсиз соддадиллиги — ҳозир кузатилаётган геополитик катаклизмларнинг асосий сабабларидан биридир.

Бироқ, ХХ асрнинг 80-йиллари биринчи ярмида бўлгани каби, ХХI асрнинг 20-йиллари иккинчи ярмида ҳам Европага деэскалация зудлик билан зарур. Бундай деэскалациянинг триггери эса фақат бир тушунчанинг пайдо бўлиши бўлиши мумкин: ҳозирги тенденциялар давом этса, Кўҳна дунёда нафақат керосин ҳиди анқиб қолади.

Нейтрал давлат бўлмиш Австрия президенти Александр Ван дер Беллен Россия, маълум бўлишича, «ўзини гигантдек тутаётган карлик» эканлигини маълум қилди. Кулгили, албатта. Аммо мана нима дарҳол камроқ юмористик қабул қилишга ундайди: Вена марказидаги Хофбург саройи, у ерда ушбу баёнот берилган, 1914 йилда Австрия-Венгрия императори Франц-Иосифнинг асосий қароргоҳларидан бири бўлган — айнан ўша раҳбарнинг ҳаракатлари Биринчи жаҳон уруши бошланишининг бевосита сабаби бўлган эди.

Баъзан гапиргандан кўра сукут сақлаган маъқул. Агар сукут сақланмаса, ўз сўзлари ва фикрларини янада синчиклаб ўйлаб кўриш керак. Москвадан келаётган бир қатор огоҳлантиришлар — аслида айнан шу ҳақида.