«Ўзларини кўрсатмоқчи». Шахмат бўйича Ўзбекистон иккинчи терма жамоаси мураббийи билан интервью

«Ўзларини кўрсатишни хоҳлашади». Шахмат бўйича Ўзбекистон иккинчи терма жамоаси мураббийи билан интервью

Самарқанддаги Бутунжаҳон шахмат олимпиадасида Ўзбекистон мезбон мамлакат сифатида очиқ ва аёллар секцияларида учтадан жамоа билан иштирок этди. Айниқса, 30-рақам остида старт олган ва турнирнинг биринчи ярмидаёқ унинг кашфиётларидан бирига айланган эркаклар иккинчи терма жамоаси алоҳида эътиборни тортмоқда.

Олимпиада бошланишида Ўзбекистон иккинчи терма жамоасининг ўртача рейтинги 2532 пунктни ташкил этди. Жамоа таркибидан беш нафар гроссмейстер (улар ҳақида батафсил бу ерда) жой олди: Жаҳонгир Воҳидов (2527), Абдималик Абдисалимов (2548), Муҳаммадзоҳид Суяров (2540), Ҳумаюн Бегмуратов (2514) ва Ортиқ Ниғматов (2484).

«Газета» шарҳловчиси Георгий Шванов жамоа мураббийи ва капитани, украиналик гроссмейстер ва икки карра олимпия чемпиони Павел Эльянов билан суҳбатлашди. Суҳбат 22 сентябрь куни — олти турдан кейинги дам олиш кунида бўлиб ўтди. Ўша пайтга келиб Ўзбекистон-2 жамоаси битта мағлубият билан бешта ғалабага эришган, жумладан, Испанияни мағлуб этиб, 10 жамоавий очко жамғарган эди.

Эльянов ёш ўзбек гроссмейстерлари, жамоавий ўйин тамойиллари, уларнинг олдига ҳаддан ташқари юқори мақсадлар қўйишни истамаслиги, Украина терма жамоаси тажрибаси ва шахматни давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг роли ҳақида гапириб берди. Шунингдек, мураббий Жаҳонгир Воҳидовнинг нима учун тахта ортида кам кўриниш бергани ва шахматчилар нима учун ўйиндан бутунлай чалғий олишлари кераклигини тушунтирди.

— Муваффақиятларимни, айниқса, жамоавий мусобақалардаги ютуқларимни қисқача таърифлайдиган бўлсам (чунки ҳозир бу энг долзарб мавзу), мен икки карра олимпия чемпиони ва бошқа мусобақаларнинг кўп карра совриндориман. Украина терма жамоасида 2003 йилдан бери ўйнайман.

Шу боис, терма жамоа сафида энг юқори даражада ўйнаш тажрибам анча кенг. Ҳозир мен бу тажрибамни мураббий ва капитан сифатидаги фаолиятимга кўчирмоқдаман. Масалан, уч йил давомида Грузия аёллар терма жамоаси мураббийи бўлганман. Бизда ҳам медаллар бўлган — жамоавий жаҳон чемпионатида олтин, Ченнайдаги Олимпиадада кумуш. Шундай экан, мен жамоавий мусобақаларни анчагина кўрганман.

Бироқ ўйин жойида бўлиш, таркибни аниқлаш ва умуман терма жамоа механизмини тўлиқ бошқариш талаб этиладиган капитанлик ролида биринчи мартаман. Бу мен учун жуда қизиқ, янги чақириқ. Шунинг учун Олимпиада бошланишини катта иштиёқ билан кутгандим ва ҳозир ҳам кўтаринки кайфиятдаман. Ҳал қилувчи турларни интиқлик билан кутяпман.

Энг муҳим турлар доим охирида бўлади — бу, қоида тариқасида, охирги учта турдир. Ҳозир бизда энг кучли рақиблар билан учрашувлар бошланяпти. Эртага Франция терма жамоасига қарши ўйнаймиз.

— Менга ўтган йилнинг охирида мурожаат қилишди. Ўшанда мен ҳали Грузия терма жамоаси мураббийи эдим ва янги чақириқ вақти келди деб қарор қилдим. Грузия терма жамоаси билан ишлаш қизиқ эди, лекин бу жамоа анча тажрибали, ҳамма нарсани кўрган ва кўп ғалаба қозонган. Мен ўз тажрибамни ёш ўйинчиларга етказишни хоҳлардим ва бу айнан ҳамма нарса идеал тарзда мос келган вазият бўлди.

Жамоамиз жуда ёш эканини биламиз. Эҳтимол, уларнинг баъзилари биринчи терма жамоанинг бўлажак аъзоларидир. Шунинг учун мен бу чақириқни мамнуният билан қабул қилдим ва бундан асло афсусланмайман.

— Биринчидан, уларнинг барчаси аллақачон гроссмейстер эканини айтиш керак. Бу ҳар қандай ҳолатда ҳам жиддий даража. Тўғри, ўтган йилнинг охирида терма жамоани бошқарганимда, гуруҳим олти кишидан иборат эди ва уларнинг фақат ярми гроссмейстер эди. Ҳозир энг ёш йигитлар бу унвонни қўлга киритишга муваффақ бўлишди. Мен, албатта, улар қисқа вақт ичида бунчалик кучли ўсишга эришганларидан жуда хурсандман.

Менимча, ҳақиқий ишимиз январдан, биринчи жамоавий йиғиндан сўнг йигитлар билан якка тартибдаги аниқ ишларга ўтганимиздан кейин бошланди. Тўлиқ бўлмаган бир йил ичида йигитлар — Муҳаммадзоҳид Суяров ва Ҳумаюн Бегмуратовни назарда тутяпман — рейтингларини тахминан 100 пунктга ошириб, гроссмейстер бўлишди. Уларнинг ўсиб бораётганини кўриш мен учун жуда ёқимли.

Жаҳонгир Воҳидов ва иккинчи терма жамоанинг бошқа ўйинчилари.

Терма жамоанинг бошқа аъзолари тажрибалироқ, лекин барибир ёш. Сиз тўғри айтганингиздек, Жаҳонгир — кенг жамоатчиликка таниш исм. У жуда кам ўйнади, лекин охирги турнирни ажойиб тарзда ўтказди. Кучли Abu Dhabi Masters унинг зафари билан якунланди.

Бунгача Ортиқ Ниғматов Италиядаги иккита турнирда жуда муваффақиятли иштирок этди — рейтингини тахминан 30 пунктга оширди.

Энг тажрибали ва фаол ўйинчи — Абдималик Абдисалимов. Ҳозир у бизнинг терма жамоамизда энг юқори перформансга эга. У жуда кўп ўйнади ва биринчи жамоага киришни жуда хоҳлади. Лекин менимча, биринчи ярим йилда у ҳаддан ташқари кўп ўйнаб юборди ва чарчади. Деярли 100 та партия — бу катта юклама, у бироз зўриқиб қолди.

Ҳозир унинг дам олганини кўриб турибмиз. Олимпиада олдидан у Италияда жуда яхши ўйнади.

Формал жиҳатдан айнан у бизга охирги иккита ғалабани келтирди. Айниқса, Испания терма жамоаси устидан қозонилган ғалаба жуда қадрли. Бу кўплаб машҳур номларга эга жуда кучли жамоа. Машҳур ўйинчи Алексей Широв биз билан учрашувда захирада бўлганини айтишнинг ўзи кифоя.

Учрашув жуда ишончли ўтди — бирор сония ҳам ғалабага шубҳа бўлмади. Йигитлар жуда азамат, ҳамма учрашув олдига қўйилган вазифаларни бажарди.

Абдималик Абдисалимов. Фото: Евгений Сорочин / Gazeta

— Мен ҳаддан ташқари улкан мақсадлар қўймаслик тарафдориман. Йигитларимизга айтгандимки, ҳар бир кишининг вазифаси — ҳар бир алоҳида партияни энг юқори даражада ўйнаш. Ва ҳар бир киши ўз рейтингини ошириши керак.

Менимча, агар жуда юқори мақсадлар қўйилса, бу яхшилик билан тугамаслиги мумкин. Улар ёш, баъзилари эса ҳаддан ташқари амбицияли. Ёшлар учун руҳий толиқиш (выгорание) хос хусусиятдир. Шунинг учун уларнинг руҳан синиб қолишига олиб келадиган шароитларни яратмаслик мақсадга мувофиқдир.

Мен ҳамкасбларим, хусусан, Украина терма жамоасидаги шерикларим орасида йигитлар ўз кучларини нотўғри баҳолаб, ўта юқори мақсадлар қўйган бундай вазиятларни кўп кўрганман. Бу уларнинг руҳан синишига олиб келарди ва ҳаммаси ҳам улар учун, ҳам жамоа учун аянчли якунланарди. Менимча, мувозанат керак. Капитан сифатида менинг вазифам ҳам айнан шундан иборат.

— Қизиқ савол. Шуни айта оламанки, Ўзбекистонда шахматни қўллаб-қувватлаш беқиёс даражада юқори. Бу билан Украинада ҳамма нарса жуда ёмон демоқчи эмасман, гарчи у ерда уруш кетаётганини билсак ҳам. Лекин умуман олганда, давлат ва федерация нуқтаи назаридан қўллаб-қувватлаш ва рағбатлантириш солиштириб бўлмайдиган даражада эди. Биз доимо рақобатчиларимиз билан тенг бўлмаган шароитларда эдик.

Ўзбекистон сўнгги йилларда етакчи шахмат мамлакатларидан бири даражасига кўтарилди. Бу айнан тўрт-беш йил олдин Ченнайдаги ғалаба билан бошланди. Бунгача эса, Украина терма жамоаси, жумладан, мен ҳам ўз чўққимизда бўлганимизда, биз бошқа жамоалар билан рақобатлашардик.

Булар, масалан, постсовет мамлакатлари ҳақида гапирадиган бўлсак, АҚШ, Хитой, Озарбайжон терма жамоалари эди. Бизнинг тўғридан-тўғри рақобатчиларимизда шахматчиларни қўллаб-қувватлаш мутлақо бошқа даражада эди. Биз доимо тенг бўлмаган шароитларда эдик. Шунинг учун бизнинг муваффақиятларимиз қайсидир маънода ноёбдир.

Шу билан бирга, бизда совет шахмат мактаби анъаналари бўлганини ҳам айтиш керак.

Бизда юқори малакали мураббийлар жуда кўп бўлган ва ҳозир ҳам бор. Менимча, айнан шу анъаналар ва фидойиларнинг қўллаб-қувватлаши туфайли биз Украинада шундай муваффақиятларга эришдик.

Кўряпманки, Ўзбекистонда шахмат давлат дастурининг, мамлакат имижининг бир қисми ҳисобланади. Украинада эса бундай нарса йўқ эди. Шахмат ҳеч қачон олдинги қаторларда бўлмаган, ҳатто спортда ҳам ўнинчи даражали ролларда эди.

Муҳаммадзоҳид Суяров. Фото: Евгений Сорочин / Gazeta

— Умуман олганда, Украинадан қайсидир пайтда аллақачон биринчи ўринларни кутишарди. Лекин ўхшашликлар албатта бор, чунки бу йигитлар ҳам ўзларини кўрсатишни жуда хоҳлашади.

Биз дунёга нимагадир қодир эканимизни исботлашга ҳаракат қилардик. Муваффақиятларимиз бизни танишлари, юқори даражадаги турнирларга таклифномалар олишимиз учун трамплин эди. Ва қайсидир пайтда бу ҳақиқатан ҳам амалга ошди. 2004 йилда, ҳали жуда ёш терма жамоамиз бўлганида, биз сенсацион тарзда чемпион бўлгандик. Ўшанда менинг авлодимдаги барча йигитлар дунёда танила бошлаганди.

Шунинг учун ҳа, иккинчи терма жамоадаги йигитлар, шубҳасиз, шунга ўхшаш вазиятдалар. Улар бироз сояда қолишган, ўзларини кўрсатишни хоҳлашади ва шунинг учун уларда мотивация жуда юқори.

— Ҳа, албатта, ўзига хос жиҳатлари бор. Жамоа турнирда яшаётганда, бу ўз механизми бўлиб, уни баъзан созлаб туриш керак, чунки ҳар кимнинг ўз амбициялари бор. Жамоадаги барча ўйинчиларнинг кайфиятини, уларнинг кучли ва заиф томонларини ҳисобга олиш, буни таҳлил қилиш ва қарор қабул қилиш керак.

Ҳар бир учрашувда ҳар бир тахтада мутлақо турлича вазифалар қўйилиши мумкин. Шунинг учун баъзан қийин қарорлар қабул қилишга тўғри келади — масалан, кейинги турда ким ўйнайди. Ва нафақат ким, балки қандай ўйнаши керак. Баъзан кимнидир тийиб туриш, баъзан эса, аксинча, айрим тахталарда ўйинни кескинлаштириш керак бўлади. Булар партиядан олдин жамоа билан биргаликда қабул қилиниши керак бўлган қарорлардир.

— Ҳа, маълум бир мулоҳазалар бор эди. Баъзи рақибларимиз учун бу жумбоқ бўлиши мумкин, чунки у Филиппинга қарши ўйнамади, улар умуман олганда топ-жамоа эмас, лекин анча кучли.

Биз рақибларни бироз чалғитиш учун «уруш тумани»дан фойдаланишга ҳаракат қиляпмиз. Умуман олганда, бизда анча тенг кучли жамоа бор ва агар керак бўлса, ҳар ким дам олиши мумкин. Таркиб доимий равишда ўзгариб турганда, рақибга тайёргарлик кўриш қийинроқ бўлади.

— Бу бирор сир деб ўйламайман, лекин терма жамоанинг бир аъзоси борганини айта оламан. Мен ҳам бордим — бироз кўз-қулоқ бўлиш учун.

Лекин буни салбий ҳолат деб ҳисобламайман, чунки ёш йигитлар чарчашади ва уларга қайта юкланиш (перезагрузка) керак. Аслида, бу шахмат кундалик тартибини ранг-баранг қилиш, бироз чалғишнинг оддий усули.

Мен барча шогирдларимга айтаман ва шундай деб ҳисоблайман: ҳар бир партиядан кейин бўлиб ўтган воқеани бутунлай унутиш керак. Мия дам олиши керак, у ҳам тикланишни талаб қилади.

Ҳамкасбларим аввалги партияларни таҳлил қилиб, уларни доимо хаёлларида айлантириб, охир-оқибат бутунлай руҳан чарчаб қолган кўплаб ҳолатларни биламан. Шахматчилар ҳам барча оддий одамлар каби дам олишлари керак. Эҳтимол, оддий одамга нима содир бўлаётгани унчалик кўринмас, лекин юкламалар жуда жиддий.

Шахматчилар алоҳида партиялардан кейин вазн йўқотганлари ёки бутун бир турнир давомида сезиларли даражада озиб кетганлари маълум. Чунки энг юқори даражадаги бу фаолият жуда катта энергия талаб қилади.

Менимча, чалғиб туриш мумкин ва бошқа ҳамкасблар билан мулоқот қилиб бир неча соат вақт ўтказишда ҳеч қандай ёмон нарса кўрмайман. Ҳамма нарсада мувозанат керак.

— Мен Ўзбекистонга биринчи марта роппа-роса бир йил олдин Grand Swiss мусобақасига келгандим. Ўшанда Savitsky Plaza меҳмонхонасида яшаганман ва ҳа, жуда ёмон ўйнаганман. Лекин умуман олганда, ҳеч қандай эътироз бўлмаган, ҳамма нарса менга ёққанди.

Бу ерда очилиш маросими ҳаётимдаги энг ёрқин ва унутилмас маросим бўлганини айтишим керак. Бу ҳақда нафақат мен, балки кўпчилик гапирди.

Дронлар билан жуда таъсирли шоу бўлди, менимча, ҳамма мамнун. Жойлаштириш билан боғлиқ муаммолар бўлганини биламиз, лекин мен билган қадар, ҳамма нарса изига тушиб кетди.

Ўзбекистонга келган бир неча марталик ташрифим давомида мени жуда меҳмондўстлик билан кутиб олишди ва ўзимни муҳим шахсдек ҳис қилдим. Шахмат федерациясига бундай шароитлар яратиб бергани учун жуда миннатдорман.

Павел Эльянов билан суҳбат 22 сентябрь куни — олтинчи турдан кейинги дам олиш кунида бўлиб ўтди. Кейинги учта учрашувда Ўзбекистон иккинчи терма жамоаси бошланғич рейтинги бўйича ундан сезиларли даражада устун бўлган жамоаларга қарши муваффақиятли ўйинларини давом эттирди.

7-турда Ўзбекистон-2 Франция билан дуранг ўйнади — 2:2. Тўртта партиянинг барчаси дуранг билан якунланди. Биринчи тахтада Жаҳонгир Воҳидов Максим Вашье-Лаграв билан, Абдималик Абдисалимов — Максим Лагард билан, Муҳаммадзохид Суяров — Марк’Андриа Маурицци билан, Ортиқ Ниғматов — Жюль Муссар билан очко бўлишиб олди.

8-турда ўзбекистонликлар Англияни мағлуб этишди — 2,5:1,5. Воҳидов Майкл Адамс билан, Абдисалимов — Гавейн Жонс билан, Суяров — Люк Макшейн билан дуранг ўйнади. Ягона ғалабани Дэниел Фернандесни мағлуб этган ва жамоага икки очко келтирган Ҳумаюн Бегмуратов қўлга киритди.

Ўзбекистон-2 янада шов-шувли натижага 9-турда Нидерландияни 3,5:0,5 ҳисобида тор-мор этиб эришди. Воҳидов Аниш Гирини, Суяров — Лёк ван Велини, Ниғматов — Эрвин л’Амини мағлуб этди. Абдисалимов Йорден ван Форест билан дуранг ўйнади.

Шу тариқа, дам олиш кунидан кейинги уч турда иккинчи терма жамоа имкони бўлган олти жамоавий очкодан бештасини қўлга киритди. Тўққиз турдан кейин Ўзбекистон-2 ҳисобида 15 очко бор эди — бу пешқадамлик қилаётган мамлакат асосий терма жамоасидан атиги бир очко кам демакдир. Ҳиндистон ва Арманистон билан биргаликда Ўзбекистоннинг иккинчи жамоаси энг яқин таъқибчилар гуруҳига кирди.

Бундан бир кун олдин Эльянов «Газета»га унинг ўйинчилари «бироз сояда» экани ва «ўзларини кўрсатишни хоҳлашлари» ҳақида гапирган эди. Кейинги уч тур натижалари жамоа бунга эришганини кўрсатди.