Ўзбекистоннинг янги миллий қайта суғурталовчиси фаолиятининг биринчи йилини муваффақиятли якунлади

**Ўзбекистоннинг янги миллий қайта суғурталовчиси биринчи иш йилини муваффақиятли якунлади**

Бундан бир йилдан сал кўпроқ вақт олдин Ўзбекистон ўз молиявий тизимининг эски муаммосини ҳал қилишга киришди: мамлакатда суғурталовчиларга йирик ва мураккаб таваккалчиликларни (рискларни) бошқаришда ёрдам берадиган ихтисослашган миллий институт мавжуд эмас эди. Ўзгаришлар Президентнинг 2025 йил 23 майдаги ПҚ-191-сонли қарори қабул қилинганидан кейин юз берди, унга кўра мамлакатда биринчи Миллий қайта суғурталаш ташкилоти — «Ўзбекистон қайта суғурталаш компанияси» АЖ ташкил этилиши кўзда тутилган эди. Бир йил ўтгач, натижалар янада синчиклаб кўриб чиқишга лойиқ — бу нафақат компаниянинг ўз ривожланиши натижаси, балки Ўзбекистон суғурта бозори қайси йўналишда ҳаракат қилаётганининг кўрсаткичидир.

### Қайта суғурталаш нима учун муҳим

Ўз моҳиятига кўра, қайта суғурталаш — бу суғурталовчилар учун суғуртадир. Компания йирик ёки одатдан ташқари хавфли объектни — масалан, саноат корхонаси, кўприк ёки ҳаво кемалари паркини суғурталашга қабул қилганда, у, қоида тариқасида, бутун таваккалчиликни мустақил равишда ўз зиммасига олишга интилмайди. Таваккалчиликнинг бир қисми қайта суғурталовчига ўтказилади, бу эса капитални бўшатиш ва компанияни эҳтимолий йирик зарарлардан ҳимоя қилиш имконини беради. Бутун дунёда ушбу кўпинча етарлича баҳоланмайдиган механизм суғурта бозорларининг барқарорлигини қўллаб-қувватлайди, таваккалчиликларни халқаро диверсификация қилишга ёрдам беради ва йирик инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш учун зарур бўлган молиявий имкониятлар билан таъминлайди.

Кучли ички қайта суғурталаш салоҳиятини шакллантираётган мамлакатлар бир қатор афзалликларга эга бўладилар: улар хорижий қайта суғурталаш бозорларига қарамликни камайтирадилар, суғурта секторининг барқарорлигини оширадилар ва йирик ички таваккалчиликларни қоплаш имкониятларини кенгайтирадилар. Бу ҳақда соҳа тадқиқотчилари ўнлаб йиллар давомида гапириб келишмоқда. Эмметт Ж. Вон ва Терез М. Вон каби олимлар қайта суғурталашни молиявий таваккалчиликларни бошқаришнинг муҳим воситаси сифатида тавсифлашган, хусусан, у суғурталовчининг ўз капиталига тушадиган юкламани камайтиради. Бошқа тадқиқотчилар, жумладан Жорж Э. Реджу ва Майкл Макнамара қайта суғурталашнинг йирик зарарларни қоплаш, суғурта бозорларида рақобатни қўллаб-қувватлаш ва суғурталовчиларга ҳар бир таваккалчиликни ўз балансида ушлаб туриш заруратисиз янги маҳсулотларни ишга тушириш имкониятини беришдаги кенгроқ ролини таъкидлаганлар.

Ушбу соҳада ишлари тез-тез тилга олинадиган Дэвид Камминс қайта суғурталаш бозорлари ва кенгроқ молиявий барқарорлик ўртасидаги боғлиқликни ўрганган. Қайта суғурталаш компаниялари катастрофик таваккалчиликларни бошқаришда муҳим рол ўйнайди ва уларнинг иши самарадорлиги тобора технологиялар ва маълумотлардан оқилона фойдаланиш қобилиятига боғлиқ бўлиб бормоқда. Рақамлаштириш ва қайта суғурталаш самарадорлиги ўртасидаги ушбу боғлиқлик замонавий соҳавий тадқиқотларда ҳам ўз аксини топган.

Swiss Re Institute сунъий интеллект, катта маълумотлар (big data) ва бошқа янги технологияларни таваккалчиликларни баҳолашни ва суғуртадаги бутун қиймат яратиш занжирини ўзгартирувчи омиллар сифатида ажратиб кўрсатади, катастрофик таваккалчиликларнинг ўсиши эса таваккалчиликларни моделлаштириш ва капиталга тобора юқори талабларни қўймоқда. Munich Re тадқиқотлари ҳам суғурта ва қайта суғурталаш соҳасида иқлим таваккалчиликларини баҳолаш ва ESG тамойилларининг аҳамияти ортиб бораётганини таъкидлайди.

Халқаро ташкилотлар давлат сиёсати нуқтаи назаридан шунга ўхшаш хулосаларга келишмоқда. Халқаро суғурта назорати органлари ассоциацияси суғурта бозорларининг меъёрда ишлаши учун таваккалчиликларни самарали баҳолаш, шаффофлик ва таваккалчиликларни ўтказишнинг ишончли механизмлари муҳимлигини таъкидлайди. ИҲТТ (OECD) ҳам суғурта ва қайта суғурталашни таваккалчиликларни диверсификация қилиш ва бозорлар ўртасида капитални самарали тақсимлашнинг муҳим механизмлари сифатида тан олади. Молиявий секторни ривожлантириш тадқиқотлари, ўз навбатида, ривожланаётган бозорларга эга мамлакатларда ички молиявий институтларни мустаҳкамлаш ва таваккалчиликларни қабул қилиш қобилиятининг аҳамиятига ишора қилади.

Ушбу халқаро тажриба Ўзбекистондаги ислоҳотлар учун муҳим контекст яратади. Президентнинг ПҚ-191-сонли қарорига мувофиқ миллий қайта суғурталаш институтининг ташкил этилиши давлатнинг таваккалчиликларни қабул қилиш бўйича ички салоҳиятни мустаҳкамлаш, суғурта бозори ривожланишини қўллаб-қувватлаш ҳамда Ўзбекистоннинг ўсиб бораётган иқтисодиёти ва халқаро қайта суғурталаш бозорлари ўртасида янада яқинроқ алоқа ўрнатишга бўлган интилишини акс эттиради.

### Биринчи йилда нималар ўзгарди

Энг сезиларли ўзгариш рақамлаштириш бўлди. Ислоҳотга қадар Ўзбекистонда қайта суғурталаш жараёнлари сезиларли даражада тарқоқ эди ва катта ҳажмдаги қоғозбозликни талаб қиларди: шартномалар бир нечта қўлда бошқариладиган каналлар орқали келишилар ва имзоланарди, таклифлар ва улар билан боғлиқ маълумотларни бошқариш учун ягона марказлаштирилган платформа мавжуд эмас эди. Миллий қайта суғурталаш ташкилоти бозорни янада ягона электрон форматга ўтказишга ёрдам берди.

Ўзгаришлар деярли барча асосий жараёнларга дахл қилди:

Платформа нафақат ҳужжат айланишини тезлаштириш имконини беради. Қайта суғурталаш бўйича таклифларни ягона электрон муҳитда бирлаштириш бозор иштирокчилари учун янада изчил жараённи шакллантиради ва қарорлар ҳамда операцияларнинг кузатилувчанлигини оширади. Бу норасмий таъсир имкониятларини камайтиришга ёрдам бериши, шу билан бирга ҳисобдорлик ва шаффофликни кучайтириши мумкин. Бундан ташқари, оддий инсон хатолари эҳтимоли камаяди: маълумотларни такроран қўлда киритиш ҳажми қисқаради, бўлинмалар ўртасида узатиладиган ҳужжатлар сони камаяди, аудиторлар ва регуляторлар эса операцияларнинг янада аниқ рақамли изига эга бўладилар.

Илгари марказлаштирилган рақамли инфратузилмасиз ишлаган бозор учун бу шунчаки косметик янгиланишдан кўра кўпроқ нарсадир. Бу маҳаллий суғурталовчиларнинг йирик таваккалчиликларни жойлаштириш тезлигини, халқаро қайта суғурталовчилар томонидан имкониятларни баҳолаш самарадорлигини ва регуляторларнинг бозорнинг умумий таваккалчиликларини кузатиш ҳамда юзага келаётган таҳдидларни аниқлаш қобилиятини ўзгартириши мумкин.

### Халқаро алоқаларни йўлга қўйиш

Миллий қайта суғурталовчи фақат йирик ва мураккаб таваккалчиликларни қоплашни таъминлай олгандагина самарали бўлиши мумкин, бунинг учун эса халқаро бозорлар билан мустаҳкам алоқалар зарур. Ишнинг биринчи йилида компания Европа ва Осиёдаги қайта суғурталовчилар, шунингдек, МДҲ мамлакатларининг суғурта компаниялари билан шериклик муносабатларини ўрнатди. Бундан ташқари, халқаро қайта суғурталаш брокерлари билан ҳамкорлик йўлга қўйилди, бу жаҳон бозорларига чиқиш имкониятини кенгайтирди, андеррайтинг амалиётини мустаҳкамлади ва ўзбекистонлик мутахассисларга халқаро таълим ва тажриба алмашиш имкониятларини берди. Йил давомида ходимларнинг касбий малакасини ошириш учун бир нечта халқаро семинарлар ва таълим дастурлари ўтказилди — бу рақобатбардош қайта суғурталаш бозорини яратиш учун фақат технологиянинг ўзи етарли эмаслигини, малакали кадрлар ҳам худди шундай муҳимлигини тан олишдир.

Компания маълумотларига кўра, натижа аллақачон сезиларли: йирик таваккалчиликларни халқаро миқёсда жойлаштириш имкониятлари ошди, маҳаллий суғурта бозори ичида таваккалчиликларни ўтказиш салоҳияти мустаҳкамланди ва эндиликда ички салоҳиятни шакллантириш мумкин бўлган жойларда халқаро бозорларга қарамлик камайди. Компания, шунингдек, ихтисослашган миллий қайта суғурталаш институти кўмагида маҳаллий суғурталовчиларга йирик ва мураккаб таваккалчиликларни қабул қилиш учун кўпроқ имкониятлар тақдим этган ҳолда, ички бозорда қоладиган қайта суғурталаш бизнеси улушини ошириш учун шароит яратишни бошлади.

### Кучли томонлар ва камчиликларга холис назар

Компания ўз фаолиятининг биринчи йилини бенуқсон йўл сифатида тасвирламайди. SWOT-таҳлил форматида ўтказилган баҳолаш ҳам эришилган ютуқларни, ҳам сақланиб қолаётган муаммоларни кўрсатади.

Кучли томонларга давлатнинг сезиларли қўллаб-қувватлаши, тўлиқ рақамлаштирилган жараёнлар, ишлаб турган ягона платформа ва ихтисослашган миллий қайта суғурталаш институтининг ташкил этилиши киради. Шу билан бирга, компания ҳали молиявий барқарорликнинг халқаро рейтингига эга эмас, қайта суғурталаш соҳасида ихтисослашган экспертизага эга мутахассислар етишмовчилиги сезилмоқда, ички тадқиқот ва таҳлилий имкониятлар чекланганлигича қолмоқда, регулятор томонидан маҳаллий суғурталовчилар ушлаб қоладиган таваккалчиликлар ҳажмига қўйилган чекловлар туфайли энг йирик ва мураккаб таваккалчиликларнинг бир қисмини ҳали ҳам халқаро бозорларда жойлаштиришга тўғри келмоқда.

Бунда истиқболлар сезиларлидир. Ўзбекистон ўзини Марказий Осиёнинг қайта суғурталаш хаби сифатида намоён қилиши, молиявий барқарорликнинг халқаро рейтингини олиши, ESG тамойиллари ва рақамли технологиялар қўлланилишини кенгайтириши, шунингдек, андеррайтинг ва таваккалчиликларни баҳолаш сифатини ошириш учун сунъий интеллект ва катта маълумотлар воситаларини жорий этиши мумкин. Шу билан бирга, компания жаҳон қайта суғурталаш соҳасига хос бўлган хавф-хатарларга — табиий офатлар, глобал иқтисодий инқирозлар, валюта курсининг ўзгарувчанлиги ва ўнлаб йиллар давомида тўпланган капиталга, техник экспертизага ва рейтинг агентликлари билан ҳамкорлик тарихига эга бўлган йирик халқаро иштирокчилар томонидан кучайиб бораётган рақобатга дуч келмоқда. Янги институт учун бундай имкониятлар ва ваколатларни шакллантириш, табиийки, вақт талаб этади.

### Биринчи рақамлар: олти ойлик иш фаолияти

2026 йилнинг биринчи ярим йиллиги учун молиявий ҳисобот компаниянинг мавқеи ҳақида дастлабки тасаввурни беради. Умумий активлар ҳажми 131,6 млрд сўмга етди, умумий мажбуриятлар миқдори ҳам худди шу даражада — бу 80 млрд сўм миқдоридаги устав капитали ва 88,7 млрд сўмлик узоқ муддатли инвестициялар ҳисобига шаклланган мувозанатли позициядир. Айланма активлар ҳажми 42,3 млрд сўмни ташкил этди.

Хусусий капитал 87,5 млрд сўмни, тақсимланмаган фойда эса 7,4 млрд сўмни ташкил этди, бу фақат биринчи операцион фаолият йилида бўлган компания учун мустаҳкам бошланғич позициядир. Мажбуриятлар томонида суғурта захиралари 12,9 млрд сўмни ташкил этди, шундан 8,1 млрд сўми қайта суғурталовчилар улушига тўғри келди. Шундай қилиб, суғурта захираларининг соф ҳажми 4,7 млрд сўмни ташкил этди. Жорий мажбуриятлар 39,4 млрд сўмга етди.

Умуман олганда, ушбу кўрсаткичлар компания ўз фаолиятининг биринчи тўлиқ йилига шунчаки қоғоздаги расмий мажбуриятлар билан эмас, балки реал капитал билан кирганидан далолат беради. Умумий суғурта захираларида қайта суғурталовчилар улуши атиги икки чоракдан кейин аллақачон 8 млрд сўмдан ошаётгани компания кейинги ривожланишни кутиб шунчаки капитал тўпламасдан, балки таваккалчиликларни халқаро бозорларда фаол жойлаштираётганини кўрсатади.

### Кейинги қадамлар

Компаниянинг яқин йилларга мўлжалланган режаси муваффақиятли биринчи иш йилини барқарор бозор инфратузилмасига айлантиришга қаратилган. Асосий вазифалардан бири молиявий барқарорликнинг халқаро рейтингини олишдир. Бу маҳаллий ва халқаро шериклар томонидан ташкилотга бўлган ишончни ошириши ва глобал қайта суғурталовчилар билан ҳамкорликда унинг мавқеини мустаҳкамлаши керак.

Параллел равишда компания қайта суғурталаш операцияларига сунъий интеллект, катта маълумотлар ва машинавий ўқитишни босқичма-босқич жорий этишни, шунингдек, кенг кўламли табиий офатлардан ҳимояланишни молиялаштириш учун таваккалчиликларни ўтказишнинг янги воситаларини, жумладан, катастрофик облигацияларни ўрганишни режалаштирмоқда. Бундай воситалар зилзилалар, сув тошқинлари ва бошқа экстремал табиий ҳодисаларга мойил бўлган бозорлар учун тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.

Компаниянинг амбициялари ички бозор чегараларидан ташқарига ҳам чиқади. У Марказий Осиё мамлакатлари билан қайта суғурталаш соҳасида ҳамкорликни мустаҳкамлашни ва Ўзбекистонни минтақавий қайта суғурталаш хаби сифатида намоён қилишни ният қилган. Бу мақсадга эришиш нафақат технологияларга, балки инсон капиталига ҳам инвестицияларни талаб қилади — хусусан, халқаро миқёсда тан олинган малакага эга мутахассисларнинг кенгроқ кадрлар захирасини шакллантириш, истиқболда эса асосан хорижда ўқишга таянмасдан, мамлакат ичида экспертизани ривожлантириш имконини берувчи ихтисослашган андеррайтинг академияси ёки касбий ўқув марказини ташкил этиш зарур.

Яна бир устувор йўналиш реал вақт режимида мониторинг қилиш имкониятларига эга бўлган ягона рақамли таҳлилий маълумотлар базасини яратишдир. Бундай тизим компания ва регуляторларга бозорнинг умумий таваккалчиликларини самаралироқ кузатиш ва асосан ретроспектив таҳлилга таянмасдан, таваккалчиликларнинг шаклланаётган концентрациясини эртароқ босқичда аниқлаш имконини беради.

Шу билан бирга, компания ўз фаолиятига ва умуман қайта суғурталаш бозорининг ривожланишига ESG тамойилларини чуқурроқ интеграция қилишни мақсад қилган. Бугунги кунда бу шунчаки талабларга риоя қилиш масаласи эмас: ESG амалиёти халқаро қайта суғурталовчиларнинг контрагентларни қандай баҳолашига, таваккалчиликларни бошқаришига ва узоқ муддатли ҳамкорликни қандай қуришига таъсир қилиши мумкин.

Биринчи иш йили якунлари бўйича шакллантирилган қўшимча тавсиялар қаторига мажбурий қайта суғурталаш дастурлари орқали ҳимояни кучайтириш ҳамда Европа, Осиё ва МДҲ мамлакатларидаги шерикларнинг дастлабки тармоғидан ташқарида халқаро қайта суғурталовчилар ва брокерлар билан ҳамкорликни янада кенгайтириш киради. Бу чора-тадбирлар мажмуи компаниянинг техник имкониятларини мустаҳкамлаш, унинг халқаро алоқаларини кенгайтириш ва Ўзбекистонда янада барқарор ва халқаро миқёсда интеграциялашган қайта суғурталаш бозори учун асос яратишга қаратилган.

### Кенгроқ контекст

Буларнинг барчаси бўшлиқда содир бўлаётгани йўқ. Бутун дунёда қайта суғурталовчилар Ўзбекистоннинг янги миллий ташкилоти ҳам охир-оқибат дуч келадиган кўплаб босим омилларига дуч келмоқдалар: табиий офатлар таваккалчиликларининг ортиши, геосиёсий ноаниқлик ва таваккалчиликларни сифатлироқ маълумотлар, мураккаб моделлар ва тезкор воситалар ёрдамида баҳолаш ва бошқаришга қодир бўлган суғурталовчилар ва қайта суғурталовчиларга тобора кўпроқ устунлик берадиган технологик трансформация. Swiss Re ва Munich Re каби компаниялар кўп йиллар давомида ушбу тенденцияларни кузатиб келмоқдалар ва уларнинг тажрибаси Ўзбекистонга барқарор қайта суғурталаш салоҳиятини шакллантириш учун нималар зарурлиги борасида фойдали, гарчи реал баҳолашни талаб қилса-да, мўлжал беради. Бу бир йиллик лойиҳа эмас, балки капитал тўплаш, экспертиза ва технологияларни ривожлантириш, шунингдек, халқаро ишончни шакллантириш бўйича узоқ муддатли ишдир.

Маҳаллий иқтисодчилар ҳам Ўзбекистон суғурта бозорини мустаҳкамлаш тарафдори бўлиб чиқмоқдалар. Тадқиқотчилар А. Ваҳобов, Ш. Абдуллаев ва Б. Бердияров қайта суғурталаш муносабатларининг ривожланиши ва суғурта компанияларининг молиявий барқарорлигини ўрганганлар — бу йўналишлар Президентнинг ПҚ-191-сонли қарори қабул қилингунга қадар ушбу узоқ муддатли вазифаларни амалиётга татбиқ этишга қодир бўлган ихтисослашган миллий институтга эга эмас эди. Миллий қайта суғурталаш ташкилотининг ташкил этилиши ушбу вазифаларни янада ҳал қилиш учун институционал асос яратади.

Ҳозирча эса рақамлар ва амалга оширилган ислоҳотлар бир йўналишни кўрсатмоқда. Илгари сезиларли даражада қоғоз шартномалар ва қўлда бажариладиган жараёнларга боғлиқ бўлган бозор босқичма-босқич ягона рақамли платформага ўтмоқда. Тарихан йирик ва мураккаб таваккалчиликларни қоплашда халқаро қайта суғурталаш имкониятларига сезиларли даражада қарам бўлган мамлакат эндиликда таваккалчиликларни қабул қилиш бўйича ички салоҳиятни мустаҳкамлаш ва халқаро бозорларга чиқишга кўмаклашиш учун махсус ташкил этилган миллий институтга эга.

Миллий қайта суғурталаш ташкилоти охир-оқибат уни яратувчилар тасаввур қилган минтақавий хабга айланадими-йўқми, бу яқин йиллардаги иш натижаларига — молиявий барқарорликнинг халқаро рейтингини олишга, малакали мутахассисларнинг кучли пулини шакллантиришга, таҳлилий ва технологик имкониятларни ривожлантиришга ҳамда глобал шерикларга янги институт йирик таваккалчиликлар бўйича ишончли узоқ муддатли контрагент бўла олишини исботлаш қобилиятига боғлиқ бўлади.

Бироқ, агар фақат биринчи иш йилини баҳолайдиган бўлсак, йўналиш аллақачон аниқ: пойдевор қўйилди ва энди Ўзбекистон янада кучли, барқарор ва халқаро миқёсда интеграциялашган қайта суғурталаш бозорини яратиш учун институционал платформага эга.