Ўзбекистоннинг қайси ҳудудлари сурилма хавфига энг кўп учрайди?
Ўзбекистоннинг қайси ҳудудлари кўчкиларга энг заиф ҳисобланади?
Юқори сейсмиклик ва иқлим ўзгаришлари фонида кўчкилар Марказий Осиёнинг тоғли ҳудудлари учун табиий хавфлардан бири бўлиб қолмоқда. Евразия тараққиёт банки (ЕТБ) тадқиқотида Ўзбекистоннинг шундай ҳодисалар потенциал хавфи мавжуд бўлган ҳудудлари орасида Тошкент вилоятининг Оҳангарон тумани ва Тошкент — Ўш коридорининг айрим участкалари тилга олинган. У ерда кўчкилар нафақат турар жойларга, балки транспорт ва муҳандислик инфратузилмасига ҳам зарар етказишга қодир.
Тадқиқот муаллифлари минтақадаги кўчки хавфини тоғ рельефи, юқори сейсмик фаоллик ва сурилишга мойил бўлган ёнбағирларнинг қурилиш билан эгалланиши билан боғлайдилар. Қўшимча омиллар сифатида улар кучли ёғингарчилик, қор эриши ва зилзилаларни атайдилар.
Потенциал хавфли зоналар Марказий Осиёнинг бошқа давлатларида ҳам мавжуд. Қирғизистонда бу тоғли ва тоғолди ҳудудлари, Тожикистонда — Айний тумани ва Душанбенинг айрим участкалари, Қозоғистонда эса — Олмаота ва Олмаота вилоятининг тоғолди ҳудудларидир.
Кўчкилар қандай оқибатларга олиб келиши мумкинлиги ҳақида 2026 йил сентябрь охирида Непалда юз берган воқеалар гувоҳлик берди. Кучли жалалар 304 та кўчкини келтириб чиқарди, 31 та кўприк ва юзлаб уйларга зарар етказди. Натижада 20 киши ҳалок бўлди. Электр узатиш тармоқлари таянчларининг вайрон бўлиши, шунингдек, умумий қуввати 358 мегаватт бўлган 12 та гидроэлектр станциясининг ўчишига ва саноат корхоналарининг электр таъминоти чекланишига олиб келди.
Халқаро экспертларнинг баҳолашича, Марказий Осиёда кўчки хавфидан юзага келадиган потенциал тўғридан-тўғри йўқотишлар 3,59 миллиард долларга етиши мумкин. Бу сумма моделлаштириш ёрдамида олинган бўлиб, хавф зонасидаги объектларнинг пўлат йўқотилишини назарда тутади. Гап ҳақиқатда кўрилган йўқотишлар ҳақида эмас, балки мумкин бўлган зарарни баҳолаш ҳақида бормоқда.
Хавфларни камайтириш учун ЕТБ қурилишни режалаштиришда кўчки, сел ва сув тошқини хавфи хариталарини ҳисобга олишни, шунингдек, беқарор ёнбағирларда ва дарё ўзанларида қурилишни чеклашни тавсия қилади.
Бундан ташқари, экспертлар мониторинг ва огоҳлантириш тизимларини ривожлантиришни, эвакуация йўналишларини ҳамда транспорт қатнови, сув таъминоти ва электр таъминотининг захира вариантларини олдиндан белгилашни таклиф қилмоқдалар. Уларнинг фикрича, бундай чоралар мумкин бўлган зарарни камайтиришга ва табиий офатлар юз берган тақдирда ўта муҳим инфратузилманинг ишлашини таъминлашга ёрдам бериши керак.
Эслатиб ўтамиз, 2026 йилнинг январь–сентябрь ойларида Ўзбекистонда 2,2 мингта зилзила қайд этилган. Сейсмик фаолликни мониторинг қилиш учун 108 та станциядан иборат миллий тармоққа Қирғизистон, Тожикистон ва Қозоғистоннинг яна 57 та станцияси уланди.