Ўзбекистонликлар ўз-ўзини даволаш ва тиббий мақсадларда СИдан фойдаланишга қандай муносабатда бўлишади. STADA тадқиқоти

Ўзбекистон аҳолиси ўз-ўзини даволаш ва тиббиётда СИдан фойдаланишга қандай муносабатда. STADA тадқиқоти

STADA Health Report 2026 натижалари 7 октябрь куни Тошкентда тақдим этилди.

STADA фармацевтика компаниясининг бу йилги тадқиқоти 20 та давлатни — 18 та Европа мамлакати, шунингдек, Ўзбекистон ва Қозоғистонни қамраб олди. У одамлар ўз мамлакатларидаги соғлиқни сақлаш тизимларини қандай баҳолаши ва ўз соғлиғига қандай ғамхўрлик қилишини тушунишга ёрдам беради. Бу йилги сўровноманинг янги элементи тиббий мақсадларда сунъий интеллектдан фойдаланишга бағишланган блок бўлди.

Онлайн-сўровнома февраль-март ойларида ўтказилди. Унда 18 ёшдан 99 ёшгача бўлган 19 514 киши иштирок этди. Хусусан, Ўзбекистон ва Қозоғистонда 1000 нафардан киши ўртасида сўров ўтказилди.

Ташкилотчиларнинг маълумотларига кўра, танланмалар ёш, жинс ва яшаш ҳудуди бўйича репрезентатив бўлган. Ўзбекистон учун бу тадқиқотда иштирок этиш аллақачон тўртинчисидир.

Ўзбекистонда респондентларнинг 82 фоизи давлат соғлиқни сақлаш тизимидан мамнун. Бу тадқиқот бўйича ўртача кўрсаткичдан (56%) 26 фоиз пунктга юқоридир. 20 та давлат ичида Ўзбекистон Белгиядан (ижобий баҳо берганлар 86%) кейин иккинчи ўринни эгаллади. Таққослаш учун, Қозоғистонда сўровда қатнашганларнинг 43 фоизи тизимдан мамнун.

Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш тизимидан тўлиқ мамнун бўлганлар 22 фоизни, яна 60 фоизи эса кўпроқ мамнун бўлганларни ташкил этади. Салбий баҳони 14% берган, қолганлар эса жавоб беришга қийналган. Шу билан бирга, ушбу маълумотлар сўров иштирокчиларининг соғлиқни сақлаш тизимини қандай қабул қилишини акс эттириши ва ўз-ўзидан даволаш сифатини баҳолаш эмаслигини таъкидлаш муҳимдир.

Ўзбекистонда эркаклар ва аёллар ўртасида ҳам сезиларли фарқ кўзга ташланади. Аёллар тизимга кўпроқ ижобий баҳо беришади — эркаклар ўртасидаги 78 фоизга нисбатан 86 фоиз. Тадқиқот бўйича ўртача манзара эса аксинча: эркакларнинг 59 фоизи ва аёлларнинг 53 фоизи мамнун.

Шу билан бирга, юқори мамнуният иштирокчилар муаммоларни сезмаётганини англатмайди. Соғлиқни сақлаш вазири лавозимида биринчи навбатда нимани ўзгартирган бўлар эдингиз, деган саволга ўзбекистонлик респондентларнинг 59 фоизи қишлоқ жойларида ва уларнинг фикрича, тиббий хизматлар етарли бўлмаган жойларда ёрдам олиш имкониятини яхшилашни танлаган.

Яна 36 фоизи бирламчи тиббий ёрдам, жумладан, поликлиникалар ва умумий амалиёт шифокорларидан фойдаланиш имкониятини оширган бўларди. Кутиш вақтини қисқартириш ва тиббиёт ходимлари сонини кўпайтиришни 35% қайд этган. Қозоғистонда бирламчи ёрдамдан фойдаланиш имкониятини 64% танлаган — бу Ўзбекистондагига қараганда сезиларли даражада кўп.

Соғлиқни сақлаш учун энг жиддий муаммолар қаторида ўзбекистонликлар кўпинча атроф-муҳитнинг ифлосланиши, иқлим ўзгариши ва улар билан боғлиқ соғлиқ учун хавфларни кўрсатишган — 52%. Семириб кетиш ва носоғлом турмуш тарзини 44% қайд этган.

Тиббиёт ходимларининг етишмаслиги ва ёрдам кутишнинг узоқ вақтини 35% жиддий муаммо деб ҳисоблайди. Тадқиқот бўйича ўртача ҳисобда бу улуш деярли икки баравар юқори — 67%. Шундай қилиб, Ўзбекистонда ёрдам олиш имкониятига бўлган талаб экология ва турмуш тарзидан кучли хавотирланиш билан бирлашади.

Ўзбекистонлик иштирокчиларнинг аксарияти ўз соғлиғига ғамхўрлик қилиш қобилиятига ишонади. Ўзини ушбу жараённи тўлиқ ёки асосан бошқаришга қодир деб ҳисоблайдиганлар 85 фоизни ташкил этади — тадқиқот бўйича ўртача 78 фоизга нисбатан.

Шу билан бирга, профилактик кўрикларда иштирок этиш камаймоқда. 2026 йилда Ўзбекистондан бўлган респондентларнинг 48 фоизи мавжуд кўрикларнинг бирортасидан ҳам ўтмайди — бу тадқиқот бўйича ўртача кўрсаткичдан (33%) кўпроқдир.

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда профилактик кўрикларда иштирок этиш сезиларли даражада қисқарди. Барча мавжуд кўриклардан ўтадиган сўров иштирокчиларининг улуши 2023 йилдаги 38 фоиздан 2025 йилда 31 фоизгача ва 2026 йилда 16 фоизгача камайди. Шу билан бирга, бирорта ҳам профилактик кўрикдан ўтмайдиганлар улуши 2023 йилдаги 25 фоиздан 2025 йилда 39 фоизгача ва 2026 йилда 48 фоизгача ошди.

Барча мавжуд кўриклардан 16 фоизи, айримларидан эса 36 фоизи ўтади. Таққослаш учун, 2023 йилда Ўзбекистонда барча мавжуд кўриклардан 38 фоизи, 2025 йилда эса 31 фоизи ўтган. Бирортасидан ҳам ўтмаганлар улуши эса ўша йиллар давомида 25 фоиздан 39 фоизгача, кейин эса 48 фоизгача ошган.

Шундай қилиб, соғлиқни бошқариш қобилиятига бўлган юқори ишонч профилактикада иштирок этишнинг камайиши билан бирлашади. Шу билан бирга, 57% соғлиқни сақлаш тизими томонидан профилактик кўрикларнинг қўллаб-қувватланишини ижобий баҳолайди.

Кўриклар харажатларнинг энг талаб юқори бўлган йўналишларидан бири бўлиб қолмоқда. Агар иштирокчиларда фақат соғлиқ учун сарфланиши мумкин бўлган қўшимча пул пайдо бўлса, 32 фоизи уни профилактик кўриклар ва скринингларга йўналтирган бўларди. Витаминлар ва озуқавий қўшимчалар сотиб олишни 29% танлаган.

Ўзбекистонда иштирокчиларнинг 92 фоизи сўровномада таклиф қилинган соғлиқ билан боғлиқ муаммолардан камида биттасини мустақил равишда ҳал қилишга тайёр. Қозоғистонда бу кўрсаткич 94 фоизни ташкил этади.

Ўзбекистон аҳолиси кўпинча мустақил равишда даволайдиган касалликлар:

Сўровда қатнашганларнинг атиги 8 фоизи таклиф қилинган вазиятларнинг бирортасида ҳам ўз-ўзини даволашни мақбул деб ҳисобламайди.

Одамларнинг ўз-ўзини даволашга таянишининг асосий сабаби — аллақачон мавжуд бўлган тажрибадир. Сўровда қатнашганларнинг деярли ярми, яъни 49 фоизи қайси воситалар уларга ёрдам беришини аллақачон билишини айтган. Тиббий ёрдамни узоқ кутишдан қочиш истагини 25%, шифокор қабулига мунтазам равишда пул тўлай олмасликни эса 17% қайд этган.

Тадқиқот ўтказилган мамлакатлар бўйича ўртача ҳисобда ёрдам кутиш ўз-ўзини даволашга анча тез-тез сабаб бўлади — буни 47% кўрсатган. Ўзбекистонда, ҳисобот муаллифлари таъкидлаганидек, мустақил даволаниш кўпроқ шахсий тажриба ва соғлиқни назорат қилишга интилиш билан боғлиқ.

Бироқ, Ўзбекистондан бўлган иштирокчиларнинг 22 фоизида аллақачон ўз-ўзини даволашнинг салбий тажрибаси бўлган. Бу Қозоғистондагидан (15%) кўпроқ ва тадқиқотнинг ўртача кўрсаткичидан (9%) икки баравардан зиёд юқоридир.

Ўзбекистонлик иштирокчилар ўртасида соғлиқни назорат қилиш учун энг кенг тарқалган восита — тонометрдир. Ундан респондентларнинг 50 фоизи фойдаланади, тадқиқот бўйича ўртача кўрсаткич эса 58 фоизни ташкил этади.

Соғлиқ учун мобил иловалардан сўровда қатнашганларнинг 25 фоизи фойдаланади (ўртача кўрсаткич 39 фоизга нисбатан). Фитнес-трекерлар ва смарт-соатлардан — 19% (32% га нисбатан). Шундай қилиб, бу воситалар Ўзбекистонда тадқиқот ўтказилган мамлакатлардаги ўртача кўрсаткичга қараганда сезиларли даражада камроқ тарқалган.

«Ақлли» тарозилардан иштирокчиларнинг 19 фоизи фойдаланади (ўртача 27% га нисбатан). Мустақил ташхис қўйиш учун таҳлиллар ва воситаларни 20% қайд этган (22% га нисбатан). Бу саволда бир нечта жавоб вариантларини танлаш мумкин эди.

Соғлиқ масалаларида СИдан Ўзбекистондаги респондентларнинг 55 фоизи фойдаланади — бу тадқиқот бўйича ўртача кўрсаткич билан бир хил. Қозоғистонда бу кўрсаткич сезиларли даражада юқори — 71%. Ундан фақат Руминия ва Сербия юқорироқ бўлиб, у ерда иштирокчиларнинг 74 фоизи СИга мурожаат қилади.

Ўзбекистонда СИ учун энг кенг тарқалган вазифа — шифокор қабулидан кейин қўшимча фикр олишдир: сўровда қатнашганларнинг 21 фоизи СИдан шундай фойдаланади (тадқиқот бўйича ўртача 16% га нисбатан).

Яна 15 фоизи ташхисни яхшироқ тушуниш учун унга мурожаат қилади, худди шунча одам — овқатланиш, жисмоний фаоллик ва турмуш тарзи бўйича тавсиялар олиш учун. СИ ёрдамида шифокор қабулига тайёргарлик кўришга 14% ҳаракат қилади. Қозоғистонда ташхисни тушунишда ёрдам беришни 32% қайд этган — бу Ўзбекистондагидан икки баравардан кўпроқдир.

Технологиядан фойдаланиш ёшга қараб сезиларли даражада фарқ қилади. Ўзбекистонлик 35 ёшгача бўлган иштирокчилар орасида соғлиқ масалаларида СИни 69% қўллайди, 55 ёшдан ошганлар орасида эса — 27%.

СИдан фойдаланиш ҳар доим ҳам тиббиёт мутахассиси ўрнига унга мурожаат қилишга тайёрликни англатмайди. Ўзбекистонда бундай имкониятни 45% маъқуллайди — бу тадқиқот ўтказилган 20 та давлат орасида энг паст кўрсаткичдир. Қозоғистонда эса, аксинча, энг юқори кўрсаткич — 74%. Ўртача натижа 58 фоизни ташкил этади.

Ўзбекистондаги ижобий жавобларнинг аксарияти шартлар билан бирга келади: СИдан «иккинчи фикр» сифатида, алоҳида масалалар учун ёки тавсияларни тиббиёт мутахассиси текширганидан кейин фойдаланиш. Қўшимча шартларсиз бундай маслаҳатни 8% маъқуллайди.

Респондентларнинг ярми ҳозирча шифокорга мурожаат қилиш ўрнига СИ маслаҳатини кўриб чиқишга тайёр эмас. Бундан ташқари, 47% СИ ташхисига ҳеч қачон тиббиёт мутахассиси ташхиси каби ишонмасликларини маълум қилган. Қозоғистонда бу вариантни 24% танлаган.

Шу билан бирга, ўзбекистонлик иштирокчиларнинг 75 фоизи шифокорнинг шахсий қабулини афзал кўради. 38 фоизнинг фикрича, СИ ривожланиши билан тиббиёт мутахассислари инсоний алоқа ва ишонч туфайли янада муҳимроқ аҳамият касб этади. Тадқиқот бўйича ўртача ҳисобда 30% шундай фикрда.

Ўзбекистонда соғлиқ ва турмуш тарзи бўйича қарорлар кўп жиҳатдан яқинларнинг фикри билан боғлиқ. Иштирокчиларнинг 55 фоизи шифокорлар ва бошқа тиббиёт мутахассисларига, 53 фоизи турмуш ўртоғи ёки шеригига, 49 фоизи оила аъзоларига таянади. Фармацевтлар ва дорихона ходимларининг фикрини 43% ҳисобга олади.

Тадқиқот бўйича ўртача ҳисобда тиббиёт мутахассисларининг таъсири юқорироқ: шифокорларнинг фикри 77% учун, фармацевтларники эса 57% учун муҳим.

Шу билан бирга, Ўзбекистонда маданий ва диний эътиқодларнинг роли кўпроқ сезилади. Уларнинг таъсирини ўртача 19 фоизга нисбатан 39 фоиз қайд этган. Давлат органлари ва институтларига иштирокчиларнинг 31 фоизи таянади (14% га нисбатан).

Бу жавоблар тиббий маълумотлар инсонга турли манбалардан келишини, оиланинг фикри эса аҳамияти жиҳатидан шифокор фикрига яқинлигини кўрсатади.

«Бугунги кунда Ўзбекистон соғлиқни сақлаш тизими тез ўзгармоқда ва бу ўзгаришларни одамларнинг ўзлари сезаётгани жуда муҳим. Тадқиқот иштирокчиларининг ярмидан кўпи тизимнинг рақамли имкониятларини юқори баҳоламоқда, янги технологиялар, жумладан, сунъий интеллектдан фойдаланиш ортиб бормоқда. Шу билан бирга, тадқиқот мамлакатимизда соғлиққа бўлган муносабатнинг ўзига хослигини жуда яхши кўрсатиб беради: инсон учун шифокор, оила ва яқинлар ҳамон муҳим бўлиб қолмоқда. Шунинг учун технологияларнинг ривожланиши — бу соғлиқни сақлашнинг одатий моделидан воз кечиш эмас, балки унинг ичида янги имкониятларнинг пайдо бўлишидир. Улар одамларга ўз соғлиғига яхшироқ ғамхўрлик қилиш ва янада онгли қарорлар қабул қилишда ёрдам бериши муҳим», — деди STADA компаниясининг Ўзбекистондаги бош директори Бахтиёр Ҳожимуҳамедов.

Соғлиқни сақлашнинг рақамли имкониятларини — масалан, телетиббиёт ва тиббий иловаларни — Ўзбекистондан бўлган иштирокчиларнинг 52 фоизи ижобий баҳолайди (тадқиқот бўйича ўртача 28% га нисбатан).

Шу билан бирга, 52% рақамли инфратузилманинг етарли даражада ривожланмаганини жиддий муаммо деб ҳисоблайди. Ҳисобот муаллифлари буни аллақачон мавжуд бўлган хизматларнинг ижобий баҳоланиши ва уларнинг кейинги ривожланишини кутишнинг бирлашуви билан изоҳлашади.

Сўровда қатнашган Ўзбекистон аҳолиси ҳамон дорихоналарга шахсан боришни афзал кўради. Дори-дармонлар ва озуқавий қўшимчаларни шу тарзда сотиб олишни Ўзбекистондан бўлган иштирокчиларнинг 63 фоизи хоҳлайди (тадқиқот бўйича ўртача 49% га нисбатан). Фақат онлайн ишлайдиган ва жисмоний нуқтаси бўлмаган дорихонага 45% ишонишга тайёр эмас (29% га нисбатан).

Янги дорихона хизматлари орасида фармацевт маслаҳатини олиш имконияти билан дори-дармонларни уйга етказиб бериш энг кўп талаб қилинадиган хизмат бўлди — уни 37% танлаган. Дорихоналарнинг маслаҳатлар билан кеча-ю кундуз ишлашини 33% кўришни истарди.

Тақдимотдан сўнг «Инсон, шифокор ва технологиялар: бугун соғлиқни ким бошқаради?» мавзусида мунозара бўлиб ўтди. Иштирокчилар ўз-ўзини даволаш чегаралари, СИ имкониятлари ва профилактикада атроф-муҳитнинг ролини муҳокама қилишди.

Иммунолог ва аллерголог Гулнора Жамбекова, тиббиёт фанлари доктори, Ўзбекистон Фанлар академияси Халқаро молекуляр аллергология маркази директорининг илмий ишлар бўйича ўринбосари, бронхиал астма билан оғриган беморлар мисолини келтирди.

Аҳволи яхшиланганидан сўнг, агар шифокор даволанишни қандай давом эттиришни ва уни қачон ўзгартириш мумкинлигини тушунтирмаган бўлса, инсон ингаляцион терапияни мустақил равишда тўхтатиши мумкин. Кейинчалик, аҳволи ёмонлашганда, бемор таниш натижага умид қилиб, аввалги препарат ва дозага қайтади.

«Бу препарат ёки аввалги доза ишламаслиги мумкин. Шунинг учун бу ерда шифокорсиз, албатта, илож йўқ», — деди Гулнора Жамбекова.

Унинг сўзларига кўра, даволанишни бекор қилиш ортида шифокорнинг тушунтириш учун вақти йўқлиги, беморнинг молиявий қийинчиликлари ёки чекка ҳудуддан яна келиш имконияти йўқлиги туриши мумкин. Шунинг учун шифокор ва бемор, ҳатто аҳволи яхшиланганда ҳам, кейинги даволанишни муҳокама қилишлари муҳимдир.

У алоҳида таъкидладики, шошилинч вазиятларда — масалан, анафилактик шок ёки ҳиқилдоқ шишишида — ёрдам олиш ўрнига СИга мурожаат қилиш билан вақтни йўқотиб бўлмайди.

«Агар биз ўша дақиқаларда сунъий интеллектга мурожаат қиладиган бўлсак, […] беморни йўқотамиз», — деб таъкидлади шифокор.

Sino AI сунъий интеллект ва машинавий ўқитишни стратегик ривожлантириш бўйича директори Нилуфар Носиржонова инсон СИдан аллақачон танланган даволанишни тасдиқлашни сўраганда юзага келадиган хавфга эътибор қаратди.

Унинг фикрича, фойдали тиббий ёрдамчи аниқлаштирувчи саволлар бериши керак: инсонда қандай аломатлар бор, улар қанча вақт давом этмоқда, у қандай препаратларни қабул қилмоқда. Хавфли аломатлар бўлганда, тизим шифокорга йўналтириши керак.

«СИнинг энг яхши жавоби — у сизга аниқлаштирувчи саволлар берганидадир», — деди Нилуфар Носиржонова.

У тиббий маълумотларни тушунтириш ва даволаниш бўйича қарор қабул қилишни ажратишни таклиф қилди. СИ таҳлилларни тушуниш ва қабулга тайёргарлик кўришда ёрдам бериши мумкин, аммо якуний қарор, унинг сўзларига кўра, мутахассисда қолиши керак.

«СИ — тушунтириш учун жуда яхши ассистент. […] Агар сиз бирор нарсани тушунмасангиз, у юз марта турли усуллар билан сизга тушунтириб бериши мумкин. Аммо қарор — бу ҳар доим шифокорнинг иши», — деб таъкидлади у.

Рақамли соғлиқни сақлаш бўйича эксперт Фарҳод Фурқатовнинг ҳисоблашича, рақамли хизматлар бемор ва мутахассис ўртасидаги масофани қисқартириши керак: маълумотларни тезроқ олиш ва тиббий ёрдамга мурожаат қилишга ёрдам бериши лозим.

У ақлли қурилмалар мисолини келтирди, улардаги маълумотларнинг бир қисми шифокорларга узатилиши мумкин. Кўрсаткичларнинг, масалан, қон босими ёки ҳароратнинг сезиларли даражада ўзгариши мутахассисга мурожаат қилиш учун сабаб бўлиши керак.

Фарҳод Фурқатов, шунингдек, СИ билан ишлашни мактабданоқ ўргатиш зарурлигини таъкидлади, чунки болалар кундалик саволларга жавоб олиш учун унга мурожаат қилиш одати билан улғаймоқда.