Ўзбекистонда хавфли чиқиндиларни цемент печларида қайта ишлаш имкониятлари ўрганилмоқда
Ўзбекистондаги цемент заводлари хавфли чиқиндиларнинг айрим турларини, шу жумладан пестицидлар билан боғлиқ чиқиндиларни зарарсизлантиришга жалб этилиши мумкин. ФАО, Чиқиндиларни бошқариш ва циркуляр иқтисодиётни ривожлантириш агентлиги ҳамда соҳа вакиллари эҳтимолий пилот лойиҳани муҳокама қилдилар.
Ўзбекистонда хавфли чиқиндиларни цемент печларида қайта ишлаш имкониятлари кўриб чиқилмоқда
БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти (ФАО), Чиқиндиларни бошқариш ва циркуляр иқтисодиётни ривожлантириш агентлиги ҳамда Ўзбекистон цемент тармоғи вакиллари хавфли чиқиндиларнинг айрим турларини цемент печларида қайта ишлаш вариантини муҳокама қилдилар.
Давра суҳбати 23 сентябрь куни Тошкентда бўлиб ўтди, деб хабар берди
Иштирокчилар биргаликда қайта ишлаш деб аталадиган усул ҳақида гапирдилар, бунда чиқиндилардан цемент ишлаб чиқаришда муқобил ёқилғи ёки хомашё сифатида фойдаланилиши мумкин. Бундай технология бир қатор мамлакатларда айрим турдаги чиқиндиларни йўқотиш учун аллақачон қўлланилмоқда.
Ташкилотчиларнинг маълумотларига кўра, Ўзбекистоннинг хавфли чиқиндиларни зарарсизлантириш ва йўқ қилиш бўйича имкониятлари ҳозирча чекланган бўлиб қолмоқда, бу эса атроф-муҳит ва аҳоли саломатлиги учун хавф туғдиради.
Учрашув иштирокчилари Озарбайжон тажрибасини ўргандилар, у ерда ФАО кўмагида барқарор органик ифлослантирувчиларни ўз ичига олган пестицид чиқиндиларини цемент печларида қайта ишлаш бўйича назорат қилинадиган синовлар ўтказилган.
Йиғилишда, шунингдек, эҳтимолий тажриба ўтказилишидан олдин ҳал қилиниши керак бўлган меъёрий, рухсат берувчи, инфратузилмавий ва инвестициявий масалалар муҳокама қилинди. Ишлаб чиқариш майдончаларини техник баҳолаш учун алоҳида цемент корхоналари танлаб олиниши мумкин.
«Ушбу давра суҳбати имкониятларни баҳолаш, манфаатдор цемент корхоналарини аниқлаш ҳамда ҳар қандай пилот операцияни амалга ошириш имкониятини кўриб чиқишдан олдин бажарилиши керак бўлган техник, меъёрий ва экологик талабларни белгилаш учун биринчи қадамдир», — деди ФАОнинг қишлоқ хўжалиги бўйича мутахассиси ва лойиҳанинг етакчи техник ходими Артур Шамилов.
Пилот лойиҳада қайси корхоналар иштирок этиши мумкинлиги, чиқиндиларнинг қайси турлари ва ҳажмларини қайта ишлаш режалаштирилаётгани, шунингдек, атроф-муҳитга таъсир қандай назорат қилиниши хабарда аниқлаштирилмаган.
Муҳокама Европа Иттифоқи томонидан молиялаштириладиган, қиймати 3,9 млн евро бўлган ФАОнинг «Хавфли кимёвий моддаларни оқилона бошқариш учун техник кўмак» лойиҳаси доирасида бўлиб ўтди.
Лойиҳа 2024 йилда ишга туширилган. У эскирган пестицидлар ва ифлосланган тупроқлар ҳажмини баҳолашни, кимёвий моддаларни бошқариш тизимини такомиллаштиришни ва ўта хавфли пестицидлардан фойдаланишни қисқартиришни назарда тутади. Ўша вақтга келиб Ўзбекистонда эскирган ёки тақиқланган пестицидлар ва заҳарли кимёвий моддалар идишлари кўмилган саккизта объект консервация қилинган, яна иккита объектда консервация ишлари бошланган эди.
Бундан ташқари, 2025 йилнинг июнь ойида Ўзбекистон Саудия Арабистонининг Vision International Investment ва Франциянинг Suez компаниялари билан қиймати 78 млн доллар бўлган хавфли саноат чиқиндиларини бошқариш бўйича алоҳида лойиҳани амалга оширишга келишиб олди. У ихтисослаштирилган полигонларни ташкил этиш, чиқиндилардан ёқилғи ишлаб чиқариш ва уларни термик қайта ишлаш корхонасини қуришни назарда тутади.
Биргаликда қайта ишлаш технологияси, хусусан, Хавфли чиқиндиларни чегаралараро ташиш ва уларни йўқ қилишни назорат қилиш тўғрисидаги Базель конвенциясида тавсифланган. Биргаликда қайта ишлашда чиқиндилар оддий ёқилғи ва хомашё билан бирга цемент печига узатилади. Чиқиндиларнинг ёнувчи қисми кўмир ёки бошқа ёқилғини қисман алмаштиради, уларнинг таркибидаги минерал компонентлар эса цемент клинкери таркибига кириши мумкин. Печдаги аланга ҳарорати тахминан 2000 даражага, қайта ишланаётган материал ҳарорати эса 1450 даражага етади; юқори ҳароратнинг узоқ вақт таъсир қилиши органик ифлослантирувчиларни парчалаш имконини беради.
Ҳосил бўлган кул асосан клинкер таркибига киради, шунинг учун одатда кўмишни талаб қиладиган алоҳида қолдиқ қолмайди. Бироқ, бу технология барча хавфли чиқиндилар учун мос келавермайди: уларнинг таркибини олдиндан таҳлил қилиш, назорат қилинадиган тарзда узатиш ва чиқиндилар, жумладан, оғир металлар, диоксинлар ва бошқа токсик бирикмалар чиқарилишини доимий мониторинг қилиш талаб этилади.