Ўзбекистонда гендер тенглиги: қонун нималарни кафолатлайди ва 2030 йилга келиб нималар ўзгаради

**Ўзбекистонда гендер тенглиги: қонун нималарни кафолатлайди ва 2030 йилга келиб нималар ўзгаради**

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда аёллар ва эркаклар тенглигига оид ҳуқуқий база сезиларли даражада кенгайди. Аёлларга меҳнат, сиёсат, давлат хизмати соҳаларида ҳамда зўравонликдан ҳимоя қилишда қўшимча кафолатлар берилди. Эндиликда асосий масала бу меъёрлар кундалик ҳаётда қанчалик ишлаётгани ва 2030 йилга келиб нималар ўзгаришидадир.

Бугунги кунда Ўзбекистонда гендер тенглиги ҳақида нафақат аёллар ҳуқуқлари контекстида сўз юритилмоқда. Мавзу аста-секин амалий аҳамият касб этмоқда: қанча аёл раҳбарлик лавозимларини эгаллаб турибди, улар учун карьера қилиш қанчалик енгил, иш ва оилани бирдай олиб бора оладиларми ҳамда ҳуқуқлари бузилганда қаерга мурожаат қилишни билишадими.

2026 йил май ойида Олий Мажлис Сенати Кенгаши 2030 йилгача бўлган даврда гендер тенгликка эришиш стратегиясининг мақсадли кўрсаткичларини тасдиқлади. Ҳужжатда илк бор давлат яқин йилларда қандай натижаларга эришишни режалаштираётгани шу қадар батафсил белгилаб берилди.

Бироқ 2030 йил рақамларига ўтишдан олдин, бугунги кунда аёллар ва эркаклар қандай ҳуқуқларга эга эканини тушуниб олиш муҳимдир.

### Тенг ҳуқуқлар Конституцияда мустаҳкамланган

Гендер тенглигининг конституциявий асоси 2023 йилда қабул қилинган Конституциянинг янги таҳририда пайдо бўлди.

58-моддада хотин-қизлар ва эркаклар тенг ҳуқуқларга эга эканлиги бевосита мустаҳкамлаб қўйилган. Давлат, шунингдек, жамият ва давлат ишларини бошқаришда, шунингдек, жамият ҳаётининг бошқа соҳаларида уларнинг ҳуқуқ ва имкониятлари тенглигини таъминлаш мажбуриятини олади.

Гап фақат аёл ва эркак ҳуқуқларининг расмий тенглиги ҳақида кетаётгани йўқ. Давлат бу имкониятларни амалда рўёбга чиқариш мумкин бўлган шароитларни яратиши керак.

Меҳнат соҳаси учун ҳам алоҳида кафолатлар назарда тутилган. Хусусан, қонунчилик аёлларни ҳомиладорлик ва фарзандлари борлиги билан боғлиқ камситишлардан ҳимоя қилади.

2019 йилда қабул қилинган «Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида»ги Қонун асосий махсус ҳужжат бўлиб қолмоқда. Кейинги йилларда унга ўзгартиришлар, жумладан гендер аудити ва жамоатчилик назорати механизмларига оид тузатишлар киритилди.

### Ишдаги тенглик — бу фақат иш ҳақи эмас

Энг нозик мавзулардан бири — бу иш.

Қонунчилик аёллар ва эркакларга меҳнат муносабатлари, касбга ўқитиш ва хизматда кўтарилишда тенг ҳуқуқ ва имкониятларни кафолатлайди. Тенг меҳнат учун тенг ҳақ тўлаш принципига алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Аммо амалиётда фақат ҳуқуқий меъёрларнинг ўзи етарли эмас. Аёл киши карьерада ўсиш ҳуқуқига эга бўлиши мумкин, аммо шу билан бирга, биринчи навбатда айнан у фарзандлар ва уй ишлари билан шуғулланиши керак деган кутишларга дуч келиши мумкин.

Шу сабабли, сўнгги йилларда нафақат тенг ҳуқуқлар, балки тенг имкониятлар ҳақида ҳам тобора кўпроқ гапирилмоқда.

Бундай ёндашув давлат ҳужжатларида ҳам ўз ифодасини топган. Гендер тенглиги стратегиясида вазифалар қаторида аёлларнинг иқтисодиёт, сиёсат ва давлат бошқарувидаги иштирокини кенгайтириш, шунингдек, гендер статистикаси ва гендер йўналтирилган бюджетлаштиришни ривожлантириш қайд этилган.

### Раҳбарлик лавозимидаги аёл энди мустасно ҳол эмас

Эҳтимол, энг сезиларли ўзгаришлардан бири — илгари асосан эркакларники деб ҳисобланган касбларда аёлларнинг пайдо бўлишидир.

Яхши мисол — Ўзбекистон Миллий гвардияси ходими Ольга Шаумарова. Миллий ахборот агентлигига берган интервьюсида у бундай соҳада аёлнинг роли ҳақидаги стереотипларга дуч келишига тўғри келаётгани ҳақида гапириб берган эди.

«Стереотиплар мавжуд, масалан, аёл киши раҳбарлик лавозимларини эгалламаслиги керак деган қарашлар бор», — деб таъкидлаган эди Шаумарова. Унинг сўзларига кўра, аёллар техник касбларда, жумладан IT ва муҳандислик мутахассисликларида ҳам юқори натижаларга эришишга қодир.

Шу билан бирга, у масаланинг бошқа томонига — касбий ҳаёт ва оилани бирдай олиб бориш заруратига ҳам эътибор қаратди. Унинг таъкидлашича, бунда яқинларнинг қўллаб-қувватлаши катта роль ўйнайди.

Бундай воқеалар тенглик ҳақидаги суҳбат аста-секин қонун шакллари доирасидан чиқаётганини кўрсатади. Аёл учун нафақат маълум бир лавозимни эгаллашга рухсат берилгани, балки у учун реал рақобатлаша олиш ва фарзанд туғилганидан кейин ҳам карьерасини давом эттириш имконияти муҳимдир.

### Номзодлар орасида 40 фоиз аёллар

Сиёсий соҳа учун алоҳида механизмлар назарда тутилган.

Ўзбекистон Сайлов кодексида сиёсий партиялар томонидан кўрсатиладиган депутатликка номзодлар орасида аёллар сони камида 40 фоизни ташкил этиши кераклиги белгиланган. Партия рўйхатлари учун яна бир қоида амал қилади: рўйхатдаги кетма-кетлик бўйича ҳар беш нафар номзоднинг камида икки нафари аёл киши бўлиши керак. Маҳаллий Кенгашларга номзодлар учун ҳам аёлларнинг шунга ўхшаш энг кам улуши белгиланган.

Бу шуни англатадики, аёлларнинг сиёсатдаги вакиллиги масаласи эндиликда фақат умумий тенглик принципи билан эмас, балки аниқ қонунчилик механизми билан тартибга солинмоқда.

БМТ тараққиёт дастурининг Ўзбекистондаги доимий вакили Акико Фудзии 2026 йил май ойида келтирган маълумотларга кўра, мамлакатда депутатлар орасида аёллар улуши 38 фоизга етди. У, шунингдек, аёлларнинг давлат бошқарувидаги иштироки кенгаяётганини ва аёллар тадбиркорлиги ривожланаётганини таъкидлади.

Фудзии аёлларнинг муҳим қарорлар қабул қилишдаги иштироки кейинги ўзгаришлар учун катта аҳамиятга эга эканини урғулади.

### Аёлларнинг ўзлари нима дейди?

Гендер тенглиги ҳақида гап кетганда, ҳамма нарсани статистикага тақаб қўйиш жўн нарса. Аммо фоизлар ортида аниқ тақдирлар туради.

Дзюдо бўйича олимпия чемпиони, шунингдек, аёлларни қўллаб-қувватлаш масалалари билан шуғулланувчи Диёра Келдиёрова ўз тажрибаси ҳақида гапириб берган эди.

Унинг сўзларига кўра, жамиятда ҳали ҳам аёлларга нисбатан стереотиплар ва ишончсизлик сақланиб қолмоқда. У аёл киши таълим олиш, карьера қилиш ва танлаган соҳасида ривожланиш имкониятига эга бўлиши керак деб ҳисоблайди.

Спортчининг ўзи учун бу мавзу назарий эмас. Келдиёрова 2023 йилги Осиё ўйинларидаги ғалабадан сўнг, спортчиларни рағбатлантириш масаласи тенг бўлмаган тарзда ҳал қилинганида, буни камситиш кўриниши сифатида қабул қилгани ва ўз норозилигини очиқ билдирганини сўзлаб берган эди. Унинг айтишича, шундан сўнг вазият ўзгарган.

«Аёлга ишониш ва уни қўллаб-қувватлаш керак», — деган эди спортчи аёллар етакчилигига бўлган муносабатини тушунтириб.

Шу билан бирга, унинг шахсий тарихи карьера ва оила бир-бирига зид бўлиши шарт эмаслигини кўрсатади. Оила қурганидан сўнг Келдиёрова спортдаги карьерасини давом эттирди, касбий режаларида эса турмуш ўртоғи ва унинг ота-онаси томонидан ҳам қўллаб-қувватланди.

Бошқа бир мисол — Миллий гвардия ходими ва уч фарзанднинг онаси Ольга Шаумарова. ЎзА билан суҳбатда у аёлларга нафақат ишлаш имконияти, балки ижтимоий ва ҳуқуқий ёрдам ҳам зарурлигини таъкидлади. Зарур чоралар қаторида у маслаҳат марказларини ва аёл раҳбарларни тайёрлаш дастурларини ривожлантиришни тилга олди.

### Қонун камситишдан ҳимоя қилишни назарда тутади

Ўзбекистон қонунчилиги бевосита ва билвосита камситишни фарқлайди.

Бевосита камситиш — бу инсоннинг ҳуқуқлари бевосита жинси сабабли чекланадиган вазиятдир. Билвосита камситиш эса расман бир хил бўлган қоида амалиётда гуруҳлардан бири учун камроқ қулай шароитларни яратганда юзага келиши мумкин.

Қонун, шунингдек, агар амалий тенгликка эришиш учун зарур бўлса, махсус вақтинчалик чораларни ҳам назарда тутади.

Агар ҳуқуқлар бузилган бўлса, фуқаро ваколатли органларга ёки судга мурожаат қилиши мумкин. Шу тариқа, гендер тенглиги — бу нафақат давлат сиёсати, балки ҳимоя қилиш мумкин бўлган юридик ҳуқуқ ҳамдир.

Тенглик масаласини аёллар хавфсизлигидан айри ҳолда кўриб чиқиш мумкин эмас.

Ўзбекистонда 2019 йилдан бери хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисидаги махсус қонун амал қилмоқда. У жабрланганларни ҳимоя қилишнинг турли чораларини назарда тутади. Воситалардан бири ҳимоя ордеридир.

2023 йилги ўзгаришлардан сўнг ҳимоя ордери механизми қўшимча равишда кенгайтирилди. Ҳужжат, хусусан, зўравонлик содир этишни тақиқлашни ва жабрланувчи билан мулоқот қилишга муайян чекловларни назарда тутиши мумкин.

2024 йилда жабрланганларга ижтимоий хизматлар кўрсатишнинг қўшимча механизмлари ҳам жорий этилди. Хусусан, тазйиқ ва зўравонлик ҳолатлари тўғрисидаги хабарлар ички ишлар органлари томонидан рўйхатга олиниши мумкин, назарда тутилган ҳолларда эса аёлларга ва уларнинг вояга етмаган фарзандларига шошилинч ёрдам кўрсатилади.

Бироқ мутахассислар ва ҳуқуқ ҳимоячилари бошқа муаммога эътибор қаратишмоқда: аёл киши нафақат ҳимояланиш ҳуқуқига эга бўлиши, балки қаерга мурожаат қилишни билиши ҳамда мурожаат ҳақиқатан ҳам ёрдамга олиб келишига амин бўлиши керак.

### 2030 йилгача нималар ўзгаради?

Гендер тенглиги стратегиясининг 2026 йил май ойида тасдиқланган мақсадли кўрсаткичлари ўзгаришларни эндиликда нафақат умумий баёнотлар, балки аниқ рақамлар бўйича ҳам баҳолаш имконини беради.

Шундай қилиб, раҳбарлик лавозимларидаги аёллар улуши 2026 йилдаги 30,2 фоиздан 2030 йилга келиб 35 фоизга ўсиши керак.

Миллий кадрлар захирасидаги аёллар улуши 27 фоиздан 40 фоизга ошиши керак. Судьялар орасидаги аёллар улуши — 15,4 фоиздан 30 фоизгача.

Давлат иштирокидаги корхоналарнинг кузатув кенгашлари учун ҳам алоҳида кўрсаткичлар белгиланган: 2026 йилдаги 7 фоиздан 2030 йилга келиб 9 фоизгача.

Миллий кадрлар захирасидаги аёлларни раҳбарлик лавозимларига тайинлаш бўйича ҳам кўрсаткичлар назарда тутилган — 2026 йилдаги 10 фоиздан 2030 йилда 22 фоизгача.

Яъни, гап шунчаки аёл раҳбарлар сонини ошириш нияти ҳақида кетаётгани йўқ. Давлат натижани кузатиб бориш мумкин бўлган аниқ оралиқ қийматларни белгилаб олди.

### Нима учун фақат статистиканинг ўзи етарли бўлмайди?

Мутахассисларнинг таъкидлашича, реал тенглик учун нафақат миқдорий кўрсаткичлар муҳим.

2025 йилда эълон қилинган интервьюда Ўзбекистон Республикаси Инсон ҳуқуқлари бўйича миллий маркази директори ўринбосари Дилноза Муратова гендер сиёсати соҳасида қарорлар қабул қилиш учун маълумотларнинг аҳамиятини таъкидлаган эди.

Айнан шунинг учун яқин йилларда гендер статистикаси, давлат органлари ва ташкилотларининг аудити, шунингдек, қонунчиликни юзага келиши мумкин бўлган камситишлар бўйича таҳлил қилиш катта аҳамиятга эга бўлади.

Бошқача айтганда, савол фақат «Раҳбарлик лавозимларида қанча аёл ишламоқда?» деб қўйилмайди.

Шунингдек, нима учун баъзи аёллар раҳбарлик позицияларигача етиб бориши, бошқалари эса карьерасини тўхтатиши, фарзанд туғилгандан кейин қандай тўсиқлар пайдо бўлиши, касбий қайта тайёрлаш қанчалик муяссарлиги ва аёллар ўзларининг қонуний ҳуқуқларини билишларини тушуниш кам муҳим эмас.

### 2030 йилгача бир неча йил қолди

Бугунги кунда Ўзбекистонда аёллар ва эркаклар тенглигини тартибга солувчи етарлича кенг ҳуқуқий база амал қилмоқда. Конституция ҳуқуқлар тенглигини мустаҳкамлайди, махсус қонун камситишни тақиқлайди, Сайлов кодекси номзодлар орасида аёлларнинг энг кам вакиллигини белгилайди, алоҳида меъёрлар эса меҳнат ва оилавий муносабатларни тартибга солади.

Зўравонликдан ҳимоя қилиш механизмлари ҳам мавжуд.

Кейинги босқич — буларнинг барчаси реал ҳаётда қанчалик ишлаётганини текширишдир.

2026–2030 йилларга тасдиқланган кўрсаткичлар бундай текширувни аниқ йўналишлар бўйича ўтказиш имконини беради: давлат хизмати, раҳбарлик лавозимлари, кадрлар захираси, судьялар корпуси, сиёсий партиялар ва аёлларнинг қарорлар қабул қилишдаги иштироки.

Шу билан бирга, лавозимларда аёллар сонининг ортишининг ўзигина ҳамма муаммолар ҳал қилинганини англатмайди. Кўп аёллар учун тенглик масаласи жуда эрта — таълим олиш, касб танлаш, ишга жойлашиш, фарзанд туғилгандан кейин карьерасини давом эттириш ёки ҳуқуқлари бузилган тақдирда ҳимоя олиш имкониятидан бошланади.

2030 йилга бориб стратегия натижаси кўп жиҳатдан ушбу механизмларнинг амалиётда қанчалик самарали ишлашига боғлиқ бўлади.

Ҳозирча эса Ўзбекистон умумий тенглик принципидан аниқ кўрсаткичлар ва назорат тизимига ўтмоқда деб айтиш мумкин. Ва энди асосий кўрсаткич қабул қилинган ҳужжатлар сони эмас, балки бу ўзгаришлар аёлларнинг кундалик ҳаётида қанчалик сезиларли бўлишидир.