Ўзбекистонда болалар онкологияси. Ерта ташхис қўйиш, даволанишнинг ҳамёнбоплиги ва омон қолишнинг янги кўрсаткичлари

**Ўзбекистонда болалар онкологияси: эрта ташхислаш, даволанишнинг оммабоплиги ва омон қолиш бўйича янги кўрсаткичлар**

Ҳар йили Ўзбекистонда 2,5 мингдан ортиқ бола биринчи марта хавфли ўсимта ёки гемобластоз ҳақида билиб олади. Ихтисослаштирилган ёрдам имкониятлари кенгаяётган бўлса-да, кеч аниқлаш, дори-дармонларнинг оммабоплиги ва Тошкентга бориш зарурати ҳали ҳам жиддий муаммо бўлиб қолмоқда. Ҳокимият органлари 2030 йилга келиб даволаш тизимини ўзгартиришни, асосий эътиборни эрта ташхислаш, ҳудудий инфратузилмани ривожлантириш ва омон қолиш кўрсаткичини оширишга қаратишни режалаштирмоқда.

Умуман олганда, мамлакатда ҳар йили 5 мингга яқин болага биринчи марта онкологик, гематологик ёки иммун касаллиги ташхиси қўйилади. Миллий регистр маълумотларига кўра, 2024 йилда 2 416 та хавфли ўсимта ва гемобластознинг янги ҳолати қайд этилган бўлса, 2025 йилда бу кўрсаткич 2 534 тани ташкил этди.

Болалар онкологияси тизими қандай трансформация қилинаётгани, қайси натижаларга эришилгани ҳамда беморлар ва уларнинг оилалари қандай қийинчиликларга дуч келаётгани ҳақида Podrobno.uz мухбири Болалар онкологияси, гематологияси ва клиник иммунологияси илмий-амплик тиббиёт маркази директори, тиббиёт фанлари доктори, профессор Жамила Пўлатова, директорнинг тиббий ишлар бўйича ўринбосари, марказ бош шифокори Дилноза Агзамходжаева ва марказнинг статистика бўлими мудири Лола Қосимбекова билан суҳбатлашди.

### Минглаб беморлар ва кеч ташхислаш муаммоси

Мамлакатда онкологик, гематологик, иммунологик ва айрим кам учрайдиган касалликларга чалинган 16,5 мингдан ортиқ бола ихтисослаштирилган ҳисобда туради. Шу билан бирга, онкологик ва гематологик касалликлар бўйича 7 897 нафар бола кузатувда.

Марказнинг статистика бўлими мудири Лола Қосимбекова тушунтирганидек, умумий контингентга хавфсиз ва хавфли ўсимталари бўлган беморлар киради, шунинг учун бу рақамларни саратон билан оғриган болалар сонига тенглаштириб бўлмайди.

Ҳисобда турган беморлар сонининг ортиши касалланишнинг кўпайишини англатмайди. Статистикага рўйхатга олишнинг тўлиқлиги, кузатув давомийлиги ва даволаш натижаларининг яхшиланиши таъсир қилади. Ягона миллий регистрнинг яратилиши ҳудудларнинг дори-дармонлар, ташхис қўйиш ускуналари, шифохона ўринлари ва тиббий кадрларга бўлган эҳтиёжини аниқроқ баҳолаш имконини беради.

Боланинг мутахассисларга қайси босқичда мурожаат қилиши жуда муҳимдир.

Марказ маълумотларига кўра, солид хавфли ўсимталари бўлган болаларнинг 70% дан ортиғи III–IV босқичларда келган. Хусусан лейкоз кирадиган гемобластозларда ҳам тез-тез оғир асоратлар билан кечадиган кеч ташхислаш кузатилган. Шу билан бирга, кўплаб солид ўсимталар учун ишлатиладиган тўрт босқичга бўлишни гемобластозларга механик равишда қўллаб бўлмайди.

"Кеч аниқлаш — нохуш оқибатларнинг омилларидан биридир", — деб тушунтирди марказ директори Жамила Пўлатова.

Шу билан бирга, сўнгги маълумотлар ижобий динамикани кўрсатмоқда. Солид хавфли ўсимталарни эрта аниқлаш улуши 2023 йилдаги 23% дан 2025 йилда 28% гача ошди. Хавфли онкологик касалликларда бир йиллик омон қолиш кўрсаткичи 37% дан 44,5% гача, гемобластозларда эса 17% дан 42% гача ошди.

2030 йилга келиб миллий стратегияда эрта аниқлаш улушини 65% гача ошириш ва камида 60% беш йиллик омон қолишга эришиш назарда тутилган. Шу билан бирга, янги таққосланадиган беморлар гуруҳлари учун узоқ муддатли натижаларни узил-кесил баҳолаш регистр маълумотларини тўплашни талаб қилади.

### Болалар нега саратон билан оғришади

Болалар онкологик касалликлари уларни катталар онкологиясидан ажратиб турадиган хусусиятларга эга. Улар организмнинг ўсиши ва ривожланиши жараёнида юзага келадиган ҳужайраларнинг генетик материалидаги ўзгаришлар билан боғлиқ. Одатда, бундай ўзгаришлар ўз-ўзидан содир бўлади, гарчи баъзи болаларда ирсий мойиллик мавжуд бўлса ҳам.

Марказ директори Жамила Пўлатованинг сўзларига кўра, аксарият ҳолларда болалар онкологик касалликлари боланинг турмуш тарзи билан боғлиқ эмас.

Бундай касалликларнинг аксарияти учун ҳали ишончли бирламчи профилактика мавжуд эмас. Шу сабабли, тиббий ёрдамга ўз вақтида мурожаат қилиш, хавотирли аломатларни аниқлаш ва аниқ ташхис қўйиш жуда муҳимдир.

Болалар онкологияси алоҳида ёндошув ва ихтисослаштирилган тиббий хизматни талаб қилади. Болаларда ўсимталарнинг тузилиши, уларнинг молекуляр хусусиятлари, даволашга бўлган реакцияси ва узоқ муддатли асоратлар хавфи фарқ қилади. Бундан ташқари, терапия беморнинг ёши, тана вазни, тана юзаси майдони ва аъзоларининг ҳолатини ҳисобга олиши керак.

Жамила Пўлатованинг сўзларига кўра, морфологик ва молекуляр ташхислашни, хавфларни баҳолашни ва даволашнинг ихтисослаштирилган протоколларини бирлаштирган комплекс ёндошув зарур. Ишда болалар онколог-гематологлари, хирурглар, радиологлар, диагностлар, фармацевтлар ва ҳамширалар иштирок этади. Асоратларнинг олдини олиш, реабилитация, психологик ёрдам ва узоқ муддатли даволаниш пайтида ўқишни давом эттириш имконияти ҳам кам аҳамиятга эга эмас.

"Ўз вақтида ташхис қўйилганда ва тўғри даволанганда, кўплаб болаларда соғайиб кетиш учун реал имконият мавжуд", — деб таъкидлади Жамила Пўлатова.

Таққослаш учун, даромади юқори бўлган мамлакатларда онкологик касалликларга чалинган болаларнинг беш йиллик омон қолиш кўрсаткичи 80% дан ошади. Ўзбекистон учун шунга ўхшаш натижаларга эришиш нафақат даволаш усулларини такомиллаштиришни, балки беморнинг бутун йўналишини — шифокорга биринчи ташрифдан тортиб, терапиянинг тугаши ва кейинги кузатувгача бўлган жараённи ўзгартиришни талаб қилади.

### Ҳудудларда даволаниш ва Тошкентга сафарлар

Бугунги кунда онкологик ва гематологик касалликларга чалинган болаларнинг салмоқли қисми мураккаб ташхис қўйиш ва юқори технологияли даволаниш учун Тошкентга юборилади. Бундай сафарнинг зарурати ташхисга, аҳволнинг оғирлигига ва яшаш жойидаги тиббиёт муассасасининг имкониятларига боғлиқ.

Вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказларида ва Қорақалпоғистон Республикасида болалар онкологияси ва гематологияси бўлимлари фаолият юритмоқда. Улар даволашнинг алоҳида босқичларини, тутиб турувчи терапияни ва кузатувни таъминлайди. Бироқ, бу бўлинмаларнинг имкониятлари турлича.

Тошкентдаги Илмий-амалий тиббиёт маркази ҳудудий муассасаларга илмий-методик ёрдам кўрсатади, клиник протоколларни жорий этишга, мутахассисларни тайёрлашга ва телетиббиёт консултацияларини ўтказишга ёрдам беради. Шу билан бирга, ҳудудий бўлимлар марказнинг филиаллари эмас, балки кўп тармоқли болалар шифохоналарининг таркибий бўлинмалари ҳисобланади.

Директорнинг тиббий ишлар бўйича ўринбосари, марказ бош шифокори Дилноза Агзамходжаеванинг сўзларига кўра, 2025–2030 йилларга мўлжалланган Миллий стратегия ҳудудлараро юқори технологияли мажмуаларни ривожлантиришни ва вилоятлардаги болалар шифохоналарининг соҳавий бўлинмаларини мустаҳкамлашни назарда тутади.

Самарқанд мажмуаси фойдаланишга топширишга тайёрланмоқда, қолган ҳудудлар эса босқичма-босқич уланмоқда. Инфратузилмани ривожлантириш ихтисослаштирилган ёрдамдан фойдаланиш имкониятини кенгайтиради ва оилаларнинг пойтахтга мажбурий сафарлари сонини камайтиради, деб тахмин қилинмоқда.

Шу билан бирга, вазифа даволашнинг барча турларини пўлалигича ҳудудларга ўтказишдан эмас, балки тиббиёт тизимининг ҳар бир даражаси функцияларини белгилашдан иборат. Эрта аниқлаш, бирламчи ташхислаш, терапиянинг алоҳида босқичлари, мураккаб жарроҳлик амалиётлари ва узоқ муддатли кузатув турли хил имкониятлар ва жиҳозланиш даражасини талаб қилади.

### Беморнинг ягона йўналиши ва ташхис қўйишнинг янги муддатлари

2021 йилдан бери Ўзбекистонда болалар онкологияси, гематологияси ва клиник иммунологияси мустақил хизмати изчил ривожланмоқда. Президентнинг 2024 йил 21 майдаги қарори ва 2025–2030 йилларда болалар саратонига қарши курашиш бўйича Миллий стратегияни амалга оширишни белгилаб берган 2025 йил 19 майдаги ПҚ-186-сонли қарори муҳим босқичлар бўлди.

Ислоҳотнинг асосий йўналишларидан бири — беморнинг ягона йўналишини яратишдир. Тизим тиббий ёрдамнинг бирламчи бўғинини, туман ва вилоят муассасаларини, шунингдек, миллий ихтисослаштирилган марказни бирлаштириши керак.

"Бизнинг вазифамиз — бола ўз вақтида ташхисдан ўтиши ва зарур даволанишни олиши учун беморнинг ягона йўналишини барпо этишдир. Бунинг учун "яшил йўлак" механизми, беморларни электрон рўйхатга олиш ва телетиббиёт консултациялари жорий этилмоқда. Пилот лойиҳа Самарқанд вилоятида бошлаб юборилди", — деди суҳбатда марказ бош шифокори Дилноза Агзамходжаева.

Ташхис қўйишнинг мақсадли муддати онкогематологик касалликларда тўрт кунгача ва солид ўсимталарда 14 кунгачани ташкил этади. Касалликка шубҳа пайдо бўлганидан то даволаниш бошлангунга қадар бўлган умумий даврни 10–18 кунгача қисқартириш хизматнинг ишчи мақсади сифатида белгиланган.

Дилноза Агзамходжаеванинг сўзларига кўра, стратегияни амалга ошириш бир вақтнинг ўзида инфратузилмани ривожлантириш, мутахассислар малакасини ошириш, ташхислашни такомиллаштириш ва даволаш имкониятларини кенгайтиришни назарда тутади.

Алоҳида йўналиш — Болалар саратони бўйича Халқаро академик хабни яратишдир. У халқаро клиник экспертиза, илмий тадқиқотлар, замонавий технологиялар ва Ўзбекистон ҳамда Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатлари учун мутахассислар тайёрлашни бирлаштириши керак.

Ҳамкорлик ривожланаётган халқаро ҳамкорлар орасида Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти, St. Jude Global, Dana-Farber Cancer Institute, SIOP ва Princess Máxima Center бор. Бундай ҳамкорлик клиник дастурларни такомиллаштириш, миллий компетенцияларни ривожлантириш ва даволашга замонавий ёндошувларни жорий этишга қаратилган.

### Дори-дармонлар — рўйхатни кенгайтириш ва узлуксиз етказиб бериш муаммоси

Тайинланган препаратларнинг оммабоплиги узлуксиз даволашнинг асосий шартларидан бири бўлиб қолмоқда. Зарур инфратузилма мавжуд бўлган тақдирда ҳам, алоҳида дори воситасининг йўқлиги тайинланган терапия схемасига риоя қилишни қийинлаштириши мумкин.

Марказ маълумотларига кўра, болалар учун дори воситаларининг умумий рўйхати 2025 йилдаги 89 номдан 2026 йилда 194 номгача кўпайди. ЖССТ ва St. Jude Глобал платформаси доирасида шишга қарши ва таргет препаратлар рўйхати 30 тадан 53 та номгача ўсди.

Хизмат маълумотларига кўра, дори-дармон таъминоти даражаси 2023 йилдаги 33% дан бугунги кунда (2026 йилнинг етти ойи давомида) 88% га кўтарилди. Бироқ, ушбу умумлаштирилган кўрсаткич ҳар бир тайинланган препарат исталган вақтда мавжудлигини англатмайди.

Дилноза Агзамходжаева тушунтирганидек, дори-дармон таъминотидаги қийинчиликлардан бири препаратларнинг йил давомида турли муддатларда келиши билан боғлиқ. Шу сабабли даволаш схемаларига киритилган барча компонентларни етказиб беришни алоҳида келишиб олиш зарур.

"Бизнинг вазифамиз — нафақат зарур препаратларни харид қилишни, балки дори-дармонларнинг тиббиёт муассасаларига ва муайян беморларга ўз вақтида етиб боришини назорат қилишни ҳам таъминлашдир. Бунинг учун дори воситаларининг ҳаракатини барча босқичларда — эҳтиёжни ҳисоблаш ва харид қилишдан тортиб, ҳудудлар бўйича тақсимлаш ва бола томонидан дори воситасини олишгача кузатиб бориш имконини берувчи миллий рақамли тизим шакллантирилмоқда", — деди Дилноза Агзамходжаева.

Параллел равишда эҳтиёжларни прогноз қилиш ва захира фондини шакллантириш механизмлари ривожлантирилмоқда. Рақамли тизим босқичма-босқич жорий этилмоқда.

Агар тайинланган препарат мавжуд бўлмаса, ота-оналарга етказиб беришнинг кутилаётган муддатлари ва кейинги тактикани аниқлаштириш учун даволовчи шифокорга ва соҳавий бўлим раҳбариятига мурожаат қилиш тавсия этилади. Дори воситасини алмаштириш ёки даволаш схемасини ўзгартириш тўғрисидаги қарор тиббий кўрсатмаларни ҳисобга олган ҳолда фақат даволовчи жамоа томонидан қабул қилиниши керак.

Йўқ бўлган препаратни харид қилишнинг универсал муддати мавжуд эмас: у муайян дори воситасига, белгиланган тартибга ва етказиб берувчига боғлиқ.

### Давлат нималарни тўлайди ва оилалар қандай ёрдамга таяниши мумкин

Онкологик, гематологик ва иммунологик касалликларга чалинган болаларга ихтисослаштирилган тиббий ёрдам белгиланган кафолатлар ва йўлланмалар тизими доирасида давлат бюджети ҳисобидан кўрсатилади. Давлат дастурларида назарда тутилган ва тегишли йўлланма бўйича соҳавий муассасаларда мавжуд бўлган хизматлар оила томонидан тўловсиз амалга оширилади.

Президентнинг 2024 йил 21 майдаги ПҚ-183-сонли қарорида онкологик, гематологик ва иммунологик касалликлардан азият чекаётган болаларни даволаш протоколларига мувофиқ зарур дори воситалари ва тиббий буюмлар билан бепул таъминлаш назарда тутилган. Бу Болалар онкологияси, гематологияси ва клиник иммунологияси илмий-амплик тиббиёт маркази фаолиятининг устувор йўналишларидан биридир.

Ушбу чора-тадбирларни амалга ошириш учун марказ ҳузурида Онкологик ва гематологик касалликларга чалинган болаларни соғломлаштиришга кўмаклашиш жамғармаси ташкил этилди. У Ўзбекистонда ҳам, зарурат туғилганда хорижда ҳам болаларга ўз вақтида ташхис қўйиш, даволаш ва реабилитация қилишга ёрдам беради. Жамғарма, шунингдек, юқори технологияли ва қимматбаҳо операцияларни ўтказишга, ижтимоий ва молиявий ёрдам кўрсатишга, шунингдек, беморларни даволаш протоколлари бўйича зарур дори воситалари ва тиббий буюмлар билан бепул таъминлашга кўмаклашиши мумкин. Муассаса фаолиятининг бошқа йўналишлари қаторида болалар таълимини қўллаб-қувватлаш, жумладан, уларни махсус ўқув адабиётлари ва анжомлари билан таъминлаш ҳам бор.

Жамғарма маблағлари, жумладан, давлат бюджети ҳисобидан шакллантирилади: асосланган ҳисоб-китобларга кўра, жамғарма 2024 йилдан бошлаб ҳар йили камида 100 миллиард сўм олади. Бошқа манбалар — ихтиёрий хайриялар, грантлар, фандрайзинг маблағлари, вақтинча бўш турган маблағларни банк депозитларига жойлаштиришдан олинган даромадлар ва қонунчиликда тақиқланмаган бошқа тушумлардир.

Ҳужжатда 2024 йил 1 июлдан бошлаб 18 ёшдан 21 ёшгача бўлган (шу жумладан) беморлар соҳавий муассасаларда: Болалар онкологияси, гематологияси ва клиник иммунологияси илмий-амплик тиббиёт марказида, Миллий болалар тиббиёт марказининг болалар гематологияси ва онкологияси бўлимида, Қорақалпоғистон ва вилоятлар болалар кўп тармоқли тиббиёт марказларида, шунингдек, вояга етгунига қадар ёрдам олган бошқа ташкилотларда бепул даволанишни давом эттиришлари тартиби алоҳида мустаҳкамланган. Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан рўйхати белгиланадиган алоҳида касалликлар ва ҳолатлар учун 22 ёшгача кузатув ва даволаниш назарда тутилиши мумкин.

### Кўмакдош ёрдам

Zamin хайрия жамғармаси тиббиёт муассасаларини модернизация қилиш, замонавий технологияларни жорий этиш ва болаларга кўрсатилаётган ёрдам сифатини оширишни қўллаб-қувватлаб, ихтисослаштирилган инфратузилмани ривожлантиришда муҳим роль ўйнамоқда.

Оилалар, шунингдек, Ижтимоий ҳимоя миллий агентлигининг ҳудудий бўлинмаларига ҳамда туман ёки шаҳар "Инсон" ижтимоий хизматлар марказларига мурожаат қилишлари мумкин. Бу муассасалар оиланинг эҳтиёжларини баҳолашга ёрдам беради ва давлат томонидан назарда тутилган ижтимоий қўллаб-қувватлаш чораларини олишга кўмаклашади.

Алоҳида йўналиш — болалар паллиатив ёрдами, хоспис хизматлари ва уйда кузатиб боришни ривожлантиришдир. Тиббиёт жамоалари клиник ёрдам учун жавобгардир, ижтимоий ходимлар эса парваришни ташкил қилишга ва оилани қўллаб-қувватлашга ёрдам беради. "Меҳрли мактаб" госпитал мактаблари болаларга узоқ муддатли даволаниш пайтида ўқишни давом эттириш имконини беради.

Шу билан бирга, йўл кира, яшаш, қўшимча текширувлар ва бошқа эҳтиёжлар учун харажатларни қоплаш имконияти индивидуал равишда — муайян давлат дастури ёки хайрия ташкилотининг қоидаларига мувофиқ белгиланади.

### 2030 йилгача бўлган мақсадлар

2025–2030 йилларда болалар саратонига қарши курашиш бўйича Миллий стратегия бир нечта ўзаро боғлиқ вазифаларни бирлаштиради: эрта аниқлаш улушини ошириш, ташхис қўйиш вақтини қисқартириш, ҳудудий юқори технологияли мажмуаларни ривожлантириш, дори-дармон таъминотини кенгайтириш ва мутахассисларни тайёрлаш.

Солид хавфли ўсимталарни эрта аниқлаш улуши 23% дан 28% гача, бир йиллик омон қолиш кўрсаткичи эса хавфли онкологик касалликларда 37% дан 44,5% гача ва гемобластозларда 17% дан 42% гача ошгани қайд этилган.

Кейинги босқич 2030 йилга келиб эрта аниқлаш улушини камида 65% га ва беш йиллик омон қолиш кўрсаткичини камида 60% га етказишни назарда тутади.

Якуний натижа тизимнинг барча элементларини қанчалик изчил боғлаш мумкинлигига боғлиқ бўлади: дастлабки аломатларни аниқлаш, соҳавий мутахассисларга ўз вақтида юбориш, аниқ ташхис қўйиш, тайинланган препаратларнинг оммабоплиги, малакали терапия ва кейинги кузатув.

Болалар онкологик касаллигига дуч келган оилалар учун бу ўзгаришлар амалий аҳамиятга эга: ташхис қўйиш тезлиги ва даволанишнинг оммабоплигига нафақат тиббий натижалар, балки қўшимча кечикишлар ва молиявий қийинчиликларсиз бутун зарур йўлни босиб ўтиш имконияти ҳам боғлиқ.