Ўзбекистон яшил иқтисодиётга ўтиш натижаларини тақдим этди

О'збекистон Иқтисодиёт ва Молия вазирлиги 2022 ва 2026 йиллар оралиг'ида мамлакатни яшил иқтисодиётга о'тказишга қаратилган ислоҳотлар натижаларини э'лон қилди. Ушбу о'згаришлар қонунчиликдаги о'згаришлар, халқаро шартномалар ва иқлим о'згаришига қарши курашиш учун молиялаштиришни жалб қилишни о'з ичига олади.

**Ислоҳотлар учун ҳуқуқий асос**

Ушбу о'згаришларнинг асоси Президентнинг 2022-йил 2-декабрдаги ПҚ-436-сонли қарори бо'либ, унда 2030-йилгача яшил иқтисодиётга о'тиш ва яшил о'сишни та'минлаш дастури тасдиқланган. Ҳужжатда шунингдек, саноатнинг яшил иқтисодиётга о'тиш консепсияси ва энергияни тежаш, ҳаракатлар режаси ва 2022–2026 йиллар учун ёқилг'и-энергетика ресурсларини тежаш бо'йича мақсадлар ҳам мавжуд. 2026-йилга келиб ишлаб чиқаришнинг энергия сарфини 2022-йилга нисбатан 20 фоизга камайтириш режалаштирилган. Бундан ташқари, Яшил иқтисодиётга о'тиш бо'йича чора-тадбирларни мувофиқлаштириш бо'йича идоралараро кенгаш таркиби янгиланди ва Донорларни мувофиқлаштириш гуруҳи тасдиқланди.

Яшил энергия сертификатлари

2023-йил 12-майдан бошлаб О'збекистон Президентининг ПП-156-сонли Фармони билан жорий этилган "яшил энергия сертификатлари" тизимини жорий этмоқда. Ушбу сертификатлар қайта тикланадиган энергия манбаларидан фойдаланган ҳолда маҳсулотлар ишлаб чиқаришни тасдиқлайди. Энергия ишлаб чиқарувчилари сертификатларни охирги исте'молчиларга сотадилар, бу эса энергиянинг "тоза" келиб чиқишини кафолатлайди, экспортни ко'пайтиришга ёрдам беради (бундай сертификатлар Европа Иттифоқида мажбурийдир) ва халқаро молия институтларидан "яшил" инвестициялар ва кредитларни жалб қилади. Бугунги кунга қадар 446 000 дан ортиқ сертификатлар берилган.

Метанни камайтириш мажбурияти

2022-йил май ойида О'збекистон Иқтисодиёт ва Молия вазирлиги томонидан бошланган Глобал метан чиқиндиларини камайтириш мажбуриятига қо'шилди. Ушбу мажбуриятнинг бир қисми сифатида иштирокчи давлатлар 2030-йилга келиб глобал метан чиқиндиларини 2020-йилги даражага нисбатан камида 30% га камайтиришга ихтиёрий равишда рози бо'лишди. Ушбу ташаббусни амалга ошириш учун Европа тикланиш ва тараққиёт банки (ЕТТБ) миллий метан чиқиндиларини камайтириш дастурини ишлаб чиқиш учун 1 миллион АҚШ доллари миқдорида техник ёрдам ко'рсатди.

Жаҳон банки билан углерод савдоси бо'йича ҳамкорлик

Париж битимининг 6-моддасига мувофиқ, Жаҳон банки билан ҳамкорликда иссиқхона газлари чиқиндиларини камайтириш бирликлари (ГҲГСУ) халқаро савдоси бо'йича инновацион лойиҳа амалга оширилмоқда. Ушбу лойиҳа Марказий Осиёдаги биринчи углерод молиялаштириш битими ва Жаҳон банкининг ушбу соҳадаги биринчи сиёсат кредитлаш дастури ҳисобланади. Жаҳон банкининг ишонч фонди бо'лган Углерод активларини о'згартириш жамг'армасининг (ТСАФ) молиявий ко'маги билан иСРАФТ лойиҳаси 2024–2028 йиллар учун 46,2 миллион АҚШ долларини жалб қилмоқда. Бугунги кунга қадар дастур иссиқхона газлари чиқиндиларини 10 миллион тонна СО₂ эквивалентига камайтирди ва 15 миллион долларни (2024 ва 2025 йилларда ҳар бири 7,5 миллион доллар) жалб қилди.

Энергия тарифларини ислоҳ қилиш натижасида ҳосил бо'лган чиқиндиларни камайтириш икки компонент орқали амалга оширилади: Эмиссияларни камайтириш бо'йича сотиб олиш шартномаси (ЭРПА) О'збекистонга қайтарилган кредитлар ва 20 миллион долларлик грант билан углерод савдосини симуляция қилади, Енгиллаштириш натижаларини сотиб олиш шартномаси (МОПА) эса 25 миллион долларлик грант билан Жаҳон банкига эмиссияларни камайтиришни то'лиқ, қайтариб бо'лмайдиган тарзда о'тказишни та'минлайди.

**Япония билан ҳамкорлик**

О'збекистон ва Япония ҳукуматлари Қо'шма кредитлаш механизмини (ҚКМ) ишга туширишга келишиб олдилар. Ушбу Япония ҳамкорлик механизми ривожланаётган мамлакатларда иссиқхона газлари чиқиндиларини камайтириш учун замонавий технологияларни жорий этувчи лойиҳаларнинг 50% гача молиялаштиради. Ҳамкорлик меморандуми 2022-йил октябр ойида имзоланган ва ҚКМ қо'шма кенгашининг биринчи расмий йиг'илиши 2025-йил феврал ойида бо'либ о'тди, унда лойиҳани амалга ошириш қоидалари ва ко'рсатмалари тасдиқланди.

Узоқ муддатли декарбонизация стратегияси

Жаҳон банки ва ЕТТБ билан ҳамкорликда иқтисодиётни декарбонизация қилиш ва яшил ривожланиш моделига о'тиш бо'йича узоқ муддатли стратегияни ишлаб чиқиш бо'йича лойиҳа бошланди. Ушбу лойиҳа доирасида, секторлар бо'йича асосий тадбирлар ва лойиҳаларни, шунингдек, углерод нейтраллигига эришиш учун зарур бо'лган капитал қо'йилмалар ҳажмини белгиловчи инвестиция режаси ишлаб чиқилмоқда. Лойиҳа доирасида тайёрланган "О'збекистон Республикасида 2055-йилгача кам углеродли ривожланиш стратегиясини тасдиқлаш ва углерод нейтраллигига эришиш то'г'рисида"ги Президент қарори лойиҳаси тегишли вазирликлар ва идоралар билан мувофиқлаштирилмоқда.

**Иссиқхона газлари чиқиндиларини чеклаш то'г'рисидаги қонун**

2025-йил 7-июлда ЗРУ-1073-сонли қонун билан "Иссиқхона газлари чиқиндиларини чеклаш то'г'рисида"ги қонун тасдиқланди. Унда иссиқхона газлари чиқиндиларини ҳисобга олиш, давлат инвентаризацияси ва углерод бирликлари реестрини юритиш, саноат бо'йича чиқиндиларни камайтириш мақсадларини белгилаш ва тегишли фаолиятни давлат томонидан қо'ллаб-қувватлаш механизмлари назарда тутилган.

**Хусусий секторни қо'ллаб-қувватлаш ва рақамли платформа**

Қиймати 12 миллион евро бо'лган ва 2023–2028-йилларга мо'лжалланган "О'збекистонда хусусий секторга ёрдам ва сиёсат бо'йича маслаҳат" лойиҳаси Германия ҳамкорлик ташкилоти билан ҳамкорликда амалга оширилмоқда. Ушбу лойиҳа вазирликлар ва идораларнинг 80 нафар ходимини, жумладан, 30 нафар аёлни яшил саноат сиёсати бо'йича о'қитишни, тегишли вазирликларга то'ртта стратегик ҳужжатни ишлаб чиқишда ёрдам беришни ва 25 та кичик ва о'рта корхоналарни, жумладан, аёллар бощилигидаги учта корхонани СО₂ чиқиндиларини камида 10% га камайтиришда қо'ллаб-қувватлашни о'з ичига олади.

Қонунчилик базаси, амалга оширилаётган ва режалаштирилган тадбирлар, энг яхши халқаро амалиётлар ва яшил о'сишнинг бошқа жиҳатлари ҳақида ма'лумотларни бирлаштирган green.imv.уз онлайн яшил иқтисодиёт платформаси яратилди.

**Халқаро коалициялар ва баҳолашлар**

2023-йилда Иқтисодиёт ва молия вазирлиги Хелсинки тамойиллари асосида фаолият юритадиган молия вазирларининг "Иқлим о'згаришига қарши кураш" коалициясига қо'шилди: сиёсатни Париж келишуви мажбуриятлари билан уйг'унлаштириш, иқлим о'згариши бо'йича тажриба алмашиш, самарали углерод савдосини ташкил этиш чораларини ко'риш, иқлим омилларини макроиқтисодий сиёсат ва давлат харидларига киритиш, хусусий молиялаштиришни жалб қилиш ва Миллий даражада белгиланган ҳиссаларни (НДС) шакллантиришда иштирок этиш.

Жаҳон банки билан ҳамкорликда иқлим о'згариши ва ривожланишни баҳолаш (ССДР) лойиҳаси амалга оширилди ва нашр этилди, унда иқлим о'згаришининг иқтисодиётга та'сири баҳоланди ва халқаро яшил молиялаштиришни жалб қилиш осонлаштирилди.

**Углерод савдосини тартибга солиш ва миллий даражада белгиланган ҳиссалар**

Вазирлар Маҳкамасининг 2024-йил 7-мартдаги 117-сонли қарори билан халқаро иссиқхона газлари савдоси лойиҳаларини амалга ошириш бо'йича вақтинчалик низом тасдиқланди. У бундай лойиҳаларни ташкил қилиш тартибини белгилайди ва Париж битимининг 6-моддаси (Париж, 2015-йил 12-декабр) асосида барқарор ривожланишни қо'ллаб-қувватлаш механизмини амалга оширишнинг миллий тартиби тасдиқланмагунча амал қилади.

Президентнинг 2024-йил 5-июндаги ПП-213-сонли қарори билан О'збекистоннинг иссиқхона газлари чиқиндиларининг барча даражаларини қамраб олувчи яшил иқтисодиётга о'тиши учун миллий шаффофлик тизимини жорий этиш чора-тадбирлари то'г'рисидаги қарор лойиҳаси тасдиқланди. Тизим миллий даражада белгиланган ҳиссаларга эришиш бо'йича чора-тадбирлар ва натижаларни баҳолаш имконини беради ва донорлар ва инвесторларнинг ишончини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Париж келишуви бо'йича мажбуриятларига мувофиқ, О'збекистоннинг Миллий даражада белгиланган ҳиссалари (НДС 1 ва НДС 2) ишлаб чиқилди ва БМТнинг Иқлим о'згариши бо'йича Доиравий Конвенциясига тақдим этилди. 2025-йилда Экология вазирлиги билан биргаликда янгиланган версияси (НДС 3.0) тайёрланди ва тақдим этилди.

**Молиялаштириш ва халқаро э'тироф**

О'збекистон Иқлим инвестиция жамг'армалари (СИФ) саноат декарбонизация дастурида иштирок этиш учун ариза берди ва энг яхши натижаларга эришган олтита давлат қаторига кирди, бу эса 250 миллион долларлик имтиёзли кредитга ё'л очди.

Президентнинг УП-110-сонли фармони билан "Халқаро углерод бирликлари бозорида иштирок этиш чора-тадбирлари то'г'рисида"ги фармон қабул қилинди, бу Вазирлар Маҳкамасининг иссиқхона газлари инвентаризациясини такомиллаштириш бо'йича қарори лойиҳаси учун асос сифатида ишлатилди.

Кореянинг КОИСА ривожланиш агентлиги О'збекистоннинг Париж келишувини амалга оширишини қо'ллаб-қувватлаш ва келишувнинг 6-моддаси бо'йича Корея Республикаси билан қо'шма ҳаракатларни қо'ллаб-қувватлаш лойиҳаси учун 2026–2030-йилларда 8,5 миллион АҚШ доллари миқдорида грант ажратиш то'г'рисида келишувга эришилди.

О'збекистоннинг декарбонизация стратегиясини ва яшил иқтисодиётга о'тиш бо'йича ҳамкорлигини ривожлантириш лойиҳаси доирасида 200 миллион АҚШ доллари миқдорида кредит маблаг'лари та'минланди. Маҳаллий банклар Яшил Иқтисодиётни Молиялаштириш Фонди (ГЕФФ)нинг учинчи босқичи орқали бизнесга яшил кредитлар бермоқда. ЕТТБ вакиллари билан лойиҳанинг кредит маблаг'ларини 300 миллион АҚШ долларигача ошириш бо'йича келишувга эришилди.

Яшил молиялаштириш тизимини такомиллаштириш бо'йича миллий дастурни тасдиқловчи фармон лойиҳаси ишлаб чиқилмоқда ва вазирликлар ва идоралар билан мувофиқлаштирилмоқда. Ушбу фармон Иқтисодиёт ва Молия вазирлиги таркибида ташкил этилаётган Яшил Иқтисодиёт Лойиҳалари Маркази қошида Миллий Яшил Иқтисодиёт Жамг'армасини шакллантиришни назарда тутади.

**Халқаро ко'ргазмалар ва икки томонлама ҳамкорлик**

Тошкентда бо'либ о'тган "Эсо Эхпо Сентрал Асиа 2025" халқаро ко'ргазмасида Иқтисодиёт ва Молия вазирлиги "Яшил иқтисодиёт" ва "Яшил молия" бо'йича павилон ташкил этди. Унда Жаҳон банки, ЕТТБ, Осиё тараққиёт банки, Германия халқаро ҳамкорлик жамияти, Энергия самарадорлиги бо'йича миллий агентлик, Ипотека кредитларини қайта молиялаштириш компанияси ва СҚБ ва Агробанк тижорат банклари вакиллари иштирок этди. Ко'ргазмадан со'нг, Вазирлик энг яхши павилон учун иштирокчи агентликлар орасида биринчи о'ринни эгаллади.

2024-йил 15-сентабрда О'збекистон ва Германия о'ртасидаги музокаралар натижасида О'збекистон Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳамда Германия Иқтисодий ишлар ва иқлимни муҳофаза қилиш федерал вазирлиги о'ртасида Париж келишувининг 6-моддаси бо'йича иссиқхона газлари чиқиндиларини камайтириш ва иқлим о'згариши та'сирига мослашиш қобилиятини мустаҳкамлашга қаратилган ҳамкорлик то'г'рисида о'заро англашув меморандуми имзоланди.

Вазирлик ташаббуси билан Корея Республикасининг тегишли идоралари билан иқлим о'згариши бо'йича ҳамкорлик то'г'рисидаги битим лойиҳаси ишлаб чиқилди. Натижада, 2023-йил июн ойида Тошкентда икки мамлакат ҳукуматлари о'ртасида Президентнинг 2023-йил 19-октабрдаги ПП-339-сонли қарори билан тасдиқланган доиравий битим имзоланди. Келишув иқлим о'згаришига қарши курашишда ҳамкорликни ривожлантириш, илг'ор Корея технологияларини жорий этиш, чиқиндилар савдосини ташкил этиш ва иқлимга чидамли ва кам углеродли иқтисодиётга о'тишда ҳамкорликни ривожлантиришга қаратилган.

Ўзбекистон Президентининг 2025-йил 19-20-май кунлари Венгрияга расмий ташрифи давомида 20-май куни Париж келишуви доирасида Ўзбекистон ва Венгрия ҳукуматлари ўртасида ҳамкорлик тўғрисидаги доиравий битим имзоланди.