Ўзбекистон Янги тараққиёт банкининг Марказий Осиёдаги биринчи аъзоси бўлди: минтақа учун қандай имкониятлар очилмоқда?

Ўзбекистон Янги тараққиёт банкининг Марказий Осиёдаги биринчи аъзосига айланди: бу минтақага қандай истиқболлар беради?

Ўзбекистоннинг Янги тараққиёт банкига аъзо бўлиши Марказий Осиёни БРИКС мамлакатларининг кўп томонлама молиявий тузилмаларидан бири билан ҳамкорликнинг янги босқичига олиб чиқади. Бошланғич босқичда гап 4,5 миллиард долларлик лойиҳалар портфели ҳақида бормоқда, бироқ ҳамкорликнинг эҳтимолий самараси битта давлат доирасидан анча кенгдир.

2026 йил 5 июнда Ўзбекистон расман Янги тараққиёт банки (ЯТБ) таркибига кирди — бу молиявий ташкилотда Марказий Осиёдаги биринчи давлат ва унинг ўнинчи акциядорига айланди. ЯТБ мамлакатнинг қўшилганини тасдиқлади ва банк Ўзбекистоннинг тоза энергетика, сув ресурсларини бошқариш, транспорт ва бошқа стратегик муҳим йўналишлардаги лойиҳаларини қўллаб-қувватлаш ниятида эканини маълум қилди.

Тошкент учун бу йирик инфратузилмавий ва инвестициявий ташаббусларга маблағ жалб қилишнинг қўшимча каналини очади. Шу билан бирга, Марказий Осиё учун бу қарор кенгроқ маънога эга: минтақа ўз мамлакатларидан бирининг ЯТБдаги иштироки бўйича илк амалий тажрибага эга бўлмоқда.

Ҳамкорликнинг дастлабки натижалари аллақачон аниқ шаклланди. Ўзбекистон Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлиги ЯТБ орқали молиялаштирилиши мумкин бўлган 4,5 миллиард долларлик лойиҳалар портфелини тайёрлади.

Унга транспорт, энергетика, қурилиш ва саноат соҳаларидаги лойиҳалар киритилган. Бундан ташқари, атом электр станцияси қурилиши учун банк маблағларини жалб қилиш имконияти кўриб чиқилмоқда.

Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг ЯТБ президенти Дилма Роуссефф билан музокаралари чоғида томонлар энергетика, сув хўжалиги, транспорт ва муҳандислик инфратузилмаси, шунингдек, хусусий ва ижтимоий соҳаларда қўшма лойиҳаларнинг ўрта муддатли портфелини шакллантиришга келишиб олдилар. Ташаббусларни амалга ошириш учун банкнинг эксперт миссияларини жалб қилиш режалаштирилган.

ЯТБнинг ўзи AA+ кредит рейтингига эга ва миллий валюталардаги ҳисоб-китобларни ўз ичига олган муқобил молиявий механизмларни ривожлантирмоқда. Ўзбекистон Президенти матбуот хизматининг баҳолашича, банкка аъзолик мамлакатга ташқи молиялаштириш манбаларини диверсификация қилиш ва иқтисодиётни модернизация қилиш учун имтиёзли инвестицияларни жалб қилиш имконини беради.

Бу қадамнинг аҳамияти фақат миллий даража билан чекланиб қолмайди. Марказий Осиё иқтисодиётлари умумий муаммоларга дуч келмоқда — транспорт ва энергетика инфратузилмасини модернизация қилиш, сув тақчиллиги, иқлим хавфлари ва узоқ муддатли лойиҳаларни молиялаштириш зарурати.

БРИКСнинг Нью-Делидаги саммити якунлари бўйича қабул қилинган декларацияда миллий валюталарда кредитлашни кенгайтириш, молиялаштириш манбаларини диверсификация қилиш ва янги мамлакатларнинг аризаларини кўриб чиқишни тезлаштириш вазифаси алоҳида белгилаб қўйилган. 115-бандда ушбу йўналишдаги ишларни давом эттириш кўзда тутилган.

Марказий Осиё мамлакатлари учун Ўзбекистон тажрибаси ЯТБ билан ҳамкорликни қандай йўлга қўйиш ва унинг воситаларидан инфратузилма лойиҳаларини молиялаштиришда қандай фойдаланиш мумкинлигига мисоллардан бири бўлмоқда.

Декларациянинг алоҳида бўлими трансчегаравий тўловларга бағишланган. 90-бандда БРИКС тўлов гуруҳининг тезкор, арзон, қулай, шаффоф ва хавфсиз трансчегаравий ҳисоб-китобларни, шунингдек, миллий валюталардаги савдо ҳисоб-китобларини ривожлантириш устида ишлаши кўзда тутилган. Шу билан бирга, ҳужжатда ёндашувлар миллий устуворликларни ҳисобга олиши кераклиги ва барча мамлакатлар учун ягона моделни назарда тутмаслиги таъкидланган.

Марказий Осиё учун бу амалий аҳамиятга эга: минтақа Хитой, Россия ва қўшни давлатлар билан савдо оқимлари орқали чамбарчас боғланган. 2026 йилнинг биринчи ярмида Хитой, Россия ва Қозоғистон Ўзбекистоннинг энг йирик учта савдо шериги қаторидан жой олди. Улар билан савдо ҳажми тегишлича 9,5 миллиард доллар, 7 миллиард доллар ва 2,8 миллиард долларни ташкил этди.

Шу билан бирга, БРИКС мамлакатлари барқарор етказиб бериш занжирлари, товарларнинг узлуксиз ҳаракати ва энергетика хавфсизлиги тарафдори бўлиб чиқдилар.

Декларациянинг яна бир йўналиши Марказий Осиё учун долзарб бўлган вазифалар билан бевосита боғлиқ.

60-бандда нархларнинг кескин кўтарилиши ва ўғитлар тақчиллиги оқибатларини юмшатиш чоралари, БРИКС ғалла биржасини бошқа маҳсулот турларига кенгайтириш имконияти билан ривожлантириш, миллий озиқ-овқат захираларини яратиш ва қурғоқчиликка чидамли уруғчилик тизимларини ривожлантириш кўзда тутилган.

61 ва 62-бандларда аграр ресурслар ва генетик ресурслар билан боғлиқ AGRIN тармоғини, шунингдек, агроэкология ва рақамли қишлоқ хўжалиги марказлари тармоқларини яратиш кўзда тутилган.

Қишлоқ хўжалиги кўп жиҳатдан сув таъминоти, иқлим шароити ва ҳосилдорликка боғлиқ бўлган минтақа учун бу йўналишлар технология ва тажриба алмашиш майдонига айланиши мумкин.

Декларацияда ривожланаётган мамлакатлар иқлим лойиҳаларини амалга оширишда дуч келаётган молиявий чекловлар алоҳида қайд этилган. 107-бандда иқлим ўзгаришига мослашишга инвестициялар киритиш учун бюджет майдонини кенгайтириш зарурлиги таъкидланган, 96-банд эса иқлим лойиҳаларининг «банкбоплигини» (молиялаштиришга яроқлилигини) оширишга бағишланган.

Марказий Осиё учун бу масалалар Орол денгизи муаммолари, ирригация инфратузилмасининг ҳолати, сув тақчиллиги ва энергия самарадорлигини ошириш зарурати фонида айниқса долзарбдир.

Ушбу контекстда ЯТБ Ўзбекистон билан ҳамкорлик учун белгилаган йўналишлар — сув ресурслари, тоза энергетика, транспорт ва инфратузилма — бутун минтақанинг қатор узоқ муддатли вазифалари билан мос келади.

БРИКСнинг Нью-Делидаги саммити бирлашманинг иқтисодий кун тартиби тобора савдо, молия, етказиб бериш занжирлари ва инфратузилма масалалари билан боғлиқлигини кўрсатди. Шу билан бирга, иштирокчилар қатор халқаро масалалар бўйича турли позицияларни сақлаб қолмоқдалар, бу якуний декларацияда ҳам ўз аксини топган.

Ҳиндистон Бош вазири Нарендра Моди БРИКС ҳеч кимга қарши қаратилмаганини таъкидлади ва мавжуд «имтиёзлар пирамидаси»ни «шериклик платформаси»га айлантиришга чақирди.

Марказий Осиё учун ушбу кун тартибининг амалий қисми, энг аввало, молиялаштириш, транспорт ва савдога бориб тақалади.

Ўзбекистон аллақачон ЯТБ орқали молиялаштирилиши мумкин бўлган 4,5 миллиард долларлик лойиҳалар портфелини шакллантирган. Ушбу лойиҳаларнинг амалга оширилиши минтақа учун янги бўлган молиявий канал амалиётда қанчалик самарали ишлай олишини кўрсатади.

Ўзбекистон йирик минтақавий транспорт-логистика лойиҳаларидан манфаатдор, ЯТБ эса бундай ташаббусларда иштирок этишни аллақачон муҳокама қилмоқда. Марказий Осиё учун бу Хитой, Жанубий Осиё, Россия ва Европани боғловчи йўналишларнинг ривожланиши фонида айниқса муҳимдир.

Миллий валюталардаги ҳисоб-китобларни кенгайтириш, қишлоқ хўжалигини рақамлаштириш, энергетика технологиялари ва иқлимни молиялаштириш минтақа мамлакатлари янги механизмларни ўз иқтисодий шароитларига мослаштириши керак бўлган йўналишларни шакллантиради.

2027 йилда БРИКСга раислик навбатдаги саммитга мезбонлик қилиши керак бўлган Хитойга ўтади.

Ўзбекистон ва Марказий Осиё учун кейинги босқич нафақат янги форматларда иштирок этиш, балки амалий натижалар — имзоланган битимлар, жалб қилинган молиялаштириш ва ишга туширилган инфратузилма лойиҳалари билан боғлиқ бўлади. Хитой, Россия ва Қозоғистон Ўзбекистоннинг энг йирик савдо шериклари эканини ҳисобга олсак, бу иқтисодий боғлиқлик Тошкент ва бутун минтақа учун қўшимча аҳамият касб этади.