Ўзбекистон ва Сербия: тез яқинлашиш йили
Сўнгги бир йил ичида Ўзбекистон ва Сербия ўртасидаги муносабатлар кескин фаоллашди: мамлакатлар стратегик шериклик эълон қилдилар, эркин савдо устида иш бошладилар ва меҳнат мобиллиги бўйича келишиб олдилар. «Газета» икки давлат ўртасидаги муносабатлар қандай ривожлангани ва сўнгги йилларда нималар ўзгаргани ҳақида ҳикоя қилади.
**Ўзбекистон ва Сербия: шиддатли яқинлашув йили**
Ўзбекистон ва Сербия ўртасидаги дипломатик муносабатлар 30 йилдан кўпроқ вақт олдин ўрнатилган бўлса-да, узоқ вақт давомида улар деярли ривожланмади. Ўтган йилнинг октябрь ойидан бошлаб ҳамкорлик сезиларли даражада жонланди: олий даражадаги иккита ўзаро ташриф давомида томонлар ўнлаб ҳужжатларни имзоладилар, стратегик шериклик эълон қилдилар ҳамда эркин савдо ва меҳнат миграциясининг янги шартларини муҳокама қила бошладилар.
Сербия Ўзбекистон мустақиллигини 1991 йил охирида тан олган, мамлакатлар ўртасидаги дипломатик муносабатлар эса 1995 йил 18 январда ўрнатилган эди. Аммо кейинги деярли уч ўн йиллик давомида алоқалар камдан-кам ҳолларда амалга оширилди.
Сербия ташқи ишлар вазирининг Ўзбекистонга тарихдаги илк ташрифи 2023 йил апрель ойида бўлиб ўтди. Ўша пайтда бош вазирнинг биринчи ўринбосари ва ТИВ раҳбари бўлган Ивица Дачич бир сафар давомида Тошкент, Бишкек ва Душанбеда бўлди.
Ўзбекистон ва Сербиянинг бир-бирларининг мамлакатларида элчихоналари йўқ. Алоқалар учинчи давлатларда фаолият юритаётган элчиларнинг ўзаро аккредитациядан ўтиши орқали сақлаб турилади. Хусусан, Ўзбекистон фуқаролари Сербия визасини Остона орқали расмийлаштирадилар. Ўзбекистоннинг Сербиядаги биринчи элчиси 2025 йил июль ойида иш бошлади.
Ўзбекистоннинг Венгриядаги элчиси Ойбек Шаҳавдинов бир вақтнинг ўзида Словения, Хорватия ва Черногорияда ҳам аккредитациядан ўтган.
Сербиянинг Ўзбекистондаги ваколатхонаси ҳам худди шундай схема бўйича ишлайди. 2025 йил октябрь ойида элчи Момчило Бабич ишонч ёрлиқлари нусхаларини Ўзбекистон ташқи ишлар вазири Бахтиёр Саидовга топширди. У 2021 йил апрель ойидан бери ишлаб келган Мирослав Лазанскининг ўрнини эгаллади. Бабич 2022 йил февраль ойидан буён Сербиянинг Россиядаги элчиси ҳисобланади ва бир вақтнинг ўзида Ўзбекистон, Қирғизистон, Туркманистон ва Тожикистон учун масъулдир.
Ўзбекистон ва Сербия етакчиларининг илк учрашуви фақат 2025 йилда бўлиб ўтди. Президент Александр Вучич 28 октябрь куни расмий ташриф билан Ўзбекистонга келди. Бу Сербия президентининг Ўзбекистонга илк ташрифи эди — давлат раҳбари Шавкат Мирзиёев уни ҳамкорликнинг бутун давридаги биринчи саммит деб атади. Учрашув ва мулоқотнинг фаоллашиши дипломатик муносабатларнинг 30 йиллигига тўғри келди.
Томонлар ривожланишнинг устувор йўналишлари сифатида машинасозлик, фармацевтика, кимё саноати, ахборот технологиялари ва рақамлаштириш, агросаноат мажмуи ва туризмни белгилаб олдилар. Улар «Марказий Осиё — Болқон» янги транспорт йўналишлари, жумладан, Транскаспий йўлаги доирасидаги йўналишлар аҳамиятини алоҳида таъкидладилар. Етакчилар, шунингдек, уюшқоқлик билан ташкил этиладиган меҳнат миграцияси, маданий-гуманитар ва таълим соҳаларини ҳам муҳокама қилдилар.
Музокаралар якунида 10 дан ортиқ ҳукуматлараро ва идоралараро ҳужжатлар пакети имзоланди. Унга инвестицияларни ўзаро рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш, иқтисодий ҳамкорлик, тиббий хизматлар, туризм, таълим, фан ва маданият, муҳандислик, илғор технологиялар ва сунъий интеллект соҳасидаги ҳамкорлик тўғрисидаги битимлар кирди. Бундан ташқари, томонлар савдо-иқтисодий ва илмий-техникавий ҳамкорлик бўйича ҳукуматлараро комиссия тузишга қарор қилдилар.
Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, Ўзбекистоннинг Сербия билан ташқи савдо айланмаси 2025 йилда 12,6 млн долларни ташкил этди. 2021 йилда бу кўрсаткич 6,8 млн даражасида бўлган, 2022 йилда 15,9 млнгача ўсган, кейин 2023 йилда 12,8 млнгача камайган ва ўшандан бери 12,6 млн атрофида сақланиб қолмоқда. Асосий қисм Сербия етказиб беришлари ҳиссасига тўғри келади. 2025 йилда Ўзбекистон Сербияга 1,2 млн долларлик товар етказиб берди, ундан эса 11,4 млн долларлик товар қабул қилиб олди.
Сербия Савдо-саноат палатасининг дастлабки маълумотларига кўра, Сербиядан Ўзбекистонга мотор мойлари, алюминий фольгадан тайёрланган контейнерлар, гидравлик тизимлар, бочкалар, қоғоз ва картон етказиб берилади. Етказиб бериладиган маҳсулотларнинг деярли учдан бир қисми озиқ-овқат маҳсулотларини қайта ишлаш ускуналари ҳиссасига тўғри келади. 2026 йилнинг январь-июль ойларида Сербиянинг Ўзбекистонга қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат маҳсулотлари экспорти 54,1% га ошди.
Ўзбекистон Сербияга майка ва пахтадан тикилган футболкалар, эркаклар кўйлаклари, шимлар ва шортилар экспорт қилади. Етакчи позициялар қаторида минерал ўғитлар, тўқимачилик хомашёси ва қуритилган мевалар ҳам бор. Ўзбекистонда Сербия капитали иштирокидаги 10 та корхона фаолият юритмоқда. Улар қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, савдо, хизмат кўрсатиш, машинасозлик ва мебель ишлаб чиқариш билан шуғулланади. Сербияда Ўзбекистон фуқаролари ёки Ўзбекистон юридик шахсларига тегишли еттита субъект рўйхатдан ўтган.
2022 йилнинг биринчи ярмида Ташқи меҳнат миграцияси агентлиги Сербияни расмий меҳнат миграциясининг янги йўналиши деб атади ва 410 киши ишга жойлаштирилгани ҳақида хабар берди.
Сербияга уюшқоқлик билан ишга ёллаш кўлами кичиклигича қолмоқда. Шу билан бирга, Сербия томонининг маълумотларига кўра, ўзбекистонликлар Сербиядаги хорижлик ишчиларнинг сони бўйича бешинчи гуруҳини ташкил этади. Улар асосан қурилиш, умумий овқатланиш, етказиб бериш ва хизмат кўрсатиш соҳаларида банд.
Ўзбекистон ва Сербия ўртасида меҳнат миграцияси соҳасидаги биринчи ҳужжат 2025 йил 28 октябрда, президентлар музокаралари бўлиб ўтган куни имзоланган эди. Меморандум хорижий фуқароларнинг қонуний бандлигини таъминлаш, уларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва ноқонуний меҳнат миграциясининг олдини олишга қаратилган.
2026 йил 19 май куни Ўзбекистон ташқи ишлар вазири ўринбосари Олимжон Абдуллаев Сербия меҳнат, бандлик, фахрийлар ва ижтимоий сиёсат вазири Милица Стаменковски билан учрашди. Учрашувда миграция тўғрисидаги ҳукуматлараро битимни тайёрлаш, виза тартиб-таомилларини соддалаштириш ва ноқонуний миграцияга қарши курашиш масалалари муҳокама қилинди.
Сербия томони EXPO 2027 кўргазмаси объектлари қурилишига Ўзбекистондан мутахассисларни жалб қилишдан манфаатдор. Стаменковскининг сўзларига кўра, 2027 йил бошидан Сербияда энг кам иш ҳақи 600 еврони ташкил этади, йил охирига келиб эса унинг 650 еврогача ошиши кутилмоқда.
Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2026 йил 7 сентябрь куни Белградга келди. Дипломатик муносабатлар ўрнатилган ўттиз йил давомида бу Ўзбекистон Президентининг Сербияга илк ташрифидир.
Шу куни ҳукуматлараро комиссиянинг биринчи йиғилиши бўлиб ўтди. Асосий иқтисодий натижа мамлакатлар ўртасида шу пайтгача мавжуд бўлмаган эркин савдо тўғрисидаги битим устида ишлаш бўлди. Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлиги раҳбари Лазиз Қудратовнинг сўзларига кўра, бўлажак битим паритет асосида барча товарлар учун ноль ставкасини назарда тутади.
Ташриф доирасида Белградда 200 дан ортиқ иштирокчини бирлаштирган Ўзбекистон-Сербия бизнес-форуми ҳам бўлиб ўтди. Форумда сўзга чиққан Шавкат Мирзиёев Ўзбекистон учун ҳамкорликнинг бешта устувор йўналишини санаб ўтди: машинасозлик ва электротехника, фармацевтика, енгил саноат, қишлоқ хўжалиги ва рақамли иқтисодиёт. Ҳар бир йўналиш бўйича Ўзбекистон ўз ҳудудида ишлаб чиқаришни йўлга қўйишни таклиф қилаётган аниқ Сербия компаниялари номлари айтиб ўтилди, жумладан, машинасозликда Goša FOM, фармацевтикада Galenika ва AbelaPharm ҳамда енгил саноатда Yumco ва Luss Textile тўқимачилик корхоналари.
Шавкат Мирзиёев ва Александр Вучич стратегик шериклик муносабатларини ўрнатиш тўғрисидаги қўшма декларацияни ва 20 та ҳужжатдан иборат пакетни имзоладилар. Бундан ташқари, ҳаракатчанлик ва меҳнат миграцияси тўғрисида ҳужжат имзоланди. Бу ўзбекистонликлар Сербияда маҳаллий аҳоли билан бир хил шароитларда ва бир хил ҳажмдаги меҳнат ҳуқуқлари билан ишлашини англатади. Аввалги меморандум бундай кафолатларни назарда тутмаган ва ишга жойлашиш тартибини белгиламаган эди. Сербия меҳнат, бандлик, фахрийлар ва ижтимоий масалалар вазири Милица Журжевич-Стаменковскининг сўзларига кўра, бу Сербиянинг хорижий давлат билан тузган биринчи шундай ҳужжатидир.
Бизнес-форумда сўзга чиққан Александр Вучич ҳам маълум қилди
Шавкат Мирзиёев ўша ернинг ўзида Белградда Ўзбекистоннинг махсус дипломатик ваколатхонаси очилишини эълон қилди. Сербия, ўз навбатида, Ўзбекистонда элчихона очишни режалаштирмоқда, бу визаларни расмийлаштиришни соддалаштиради. Томонлар, шунингдек, пойтахтлар ўртасида тўғридан-тўғри авиақатновларни йўлга қўйишни тезлаштиришга келишиб олдилар.
Ташриф рамзий ишоралар билан ҳам кузатилди. Александр Вучич Шавкат Мирзиёевга мамлакатнинг олий давлат мукофоти — Катта занжирли Сербия Республикаси орденини топширди, Белград кўчаларидан бирига эса «Тошкент» номи берилди.