Ўзбекистон Марказий банки аҳолининг қарз юкининг ортиб бораётганини "хавотирли ҳолат" деб атади.
Сенатор Хусан Эрматов сўнгги олти йил ичида уй хўжаликларининг банкларга қарзи беш баравардан кўпроққа ошиб, 231 триллион сўмга етганини таъкидлади. Марказий банк вазиятни хавотирли деб тан олди, аммо асосий хавф кредитлашнинг ўзи эмас, балки фуқароларнинг қарзларини тўлаш қобилияти эканлигини таъкидлади.
О'збекистон Марказий банки аҳолининг қарз юкининг ортиб бораётгани, хусусан, қарз олувчиларнинг кредитларни о'з вақтида то'лаш қобилияти борасида жиддий хавотир билдирди. Бу ҳақда Марказий банк раиси о'ринбосари Санжар Носиров 7-август куни "Реклама то'г'рисида"ги қонунга кредит ва микрокредит рекламаларида молиявий хавфларни мажбурий равишда ошкор қилишни назарда тутувчи тузатишлар муҳокама қилинган Сенат йиг'илишида ма'лум қилди.
Сенатор Хусан Эрматов уй хо'жаликларининг банклар олдидаги қарздорлик даражаси жуда муҳим нуқтага етганини та'кидлади. У келтирган Марказий банк ма'лумотларига ко'ра, со'нгги бир йил ичида уй хо'жаликларига кредит бериш 21,2 фоизга, бизнес қарзлари эса 12 фоизга ошган. Унинг та'кидлашича, со'нгги олти йил ичида уй хо'жаликларининг қарзи беш баравардан ко'проқ о'сиб, 231 триллион со'мга етган.
Эрматов Марказий банк вакилидан рекламадаги мажбурий молиявий хавф ҳақида огоҳлантиришлар қарзларнинг кейинги о'сишини чеклашда қанчалик самарали бо'лишини ва бундай ташаббуснинг потенциал та'сирини баҳолаш учун бирон бир тадқиқот о'тказилганми ёки ё'қлигини со'ради.
Бунга жавобан Санжар Носиров вазият хавотирли эканлигига қо'шилди. "Сиз мутлақо ҳақсиз. Бу ҳақиқатан ҳам хавотирли ҳолат. Со'нгги йилларда биз бундай о'сишни кузатдик", деди у.
Бироқ, Марказий банк вакили бу о'сишнинг бир қисми аҳолининг банк кредитларига бо'лган имкониятининг ошиши ва илгари қондирилмаган талаб билан бог'лиқлигини та'кидлади. Унинг та'кидлашича, аввалги йилларда жисмоний шахслар учун банк кредити олиш анча қийин бо'лган ва со'нгги йиллардаги ислоҳотлар молиявий хизматларни янада қулайроқ қилган.
Бироқ, Носиров та'кидлаганидек, регуляторнинг асосий ташвиши кредит ҳажмининг ошиши эмас, балки қарз юки ва жисмоний шахсларнинг о'з мажбуриятларини бажариш қобилиятидир. "Бизнинг асосий ташвишимиз рақамларнинг о'сиши эмас, балки қарз юкининг ортиши - аҳолининг бу қарзни қай даражада то'лай олиши. Бизни энг ко'п ташвишга соладиган нарса айнан шу ко'рсаткичларнинг о'сиши", деди Марказий банк раиси о'ринбосари.
Марказий банк вакили регулятор жисмоний шахслар томонидан ортиқча қарз олишнинг олдини олиш учун аллақачон бир қатор чекловларни жорий қилганини эслатди. "Биз қарзга хизмат ко'рсатиш ко'рсаткичини жорий қилдик. Стандарт о'рнатилди: у 50% дан ошмаслиги керак. Я'ни, жисмоний шахс ойлик даромадининг 50% дан ко'п бо'лмаган қисмини кредит то'ловларига ажратиши керак", деб тушунтирди у.
Бундан ташқари, йил бошидан бери қарзнинг даромадга нисбати чегараси амал қилмоқда. Марказий банк вакилининг со'зларига ко'ра, кредит миқдори расмий даромаднинг саккиз бараваридан, норасмий даромад учун эса расмий даромаднинг беш бараваридан ошмаслиги керак.
Марказий банк исте'молчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва молиявий саводхонликни ошириш чораларини ҳам кучайтирди, деб қо'шимча қилди банк раиси о'ринбосари.
Муҳокама давомида Марказий банк вакили кредит рекламасида мажбурий огоҳлантиришлар то'г'рисидаги янги қоида о'з-о'зидан қарзнинг о'сишини то'хтатади, деб да'во қилмади. "Бу механизм қарз юкини то'г'ридан-то'г'ри то'хтатмайди, лекин одамларнинг хабардорлигини оширади. Бу чалг'итувчи рекламаларнинг олдини олишга ва одамларни хабардор қарорлар қабул қилишга ундашга ёрдам беради", деди у.
Марказий банк вакили ушбу ёндашув ҳам аҳоли, ҳам банклар о'ртасида мас'улиятли кредитлаш маданиятини ривожлантиришга ҳисса қо'шишига умид билдирди. Шунингдек, у таклифни тайёрлашда ко'риб чиқилган халқаро тадқиқотларни келтирди. Унинг со'зларига ко'ра, Европа Иттифоқи ва Буюк Британияда шунга о'хшаш чора-тадбирларнинг амалга оширилиши қарзларга хизмат ко'рсатишни яхшилашга ва кредит бозори фаоллигини камайтирмасдан муддати о'тган қарзларни камайтиришга олиб келди.
Муҳокама давомида сенатор Рустам Халмурадов қо'шимча ма'лумотларни тақдим этди, уларнинг та'кидлашича, улар Марказий банкнинг 2025 йилнинг биринчи ярми учун молиявий барқарорлик ҳисоботларида мавжуд. Унинг та'кидлашича, уй хо'жаликлари қарзининг 93 фоизи банк кредитлари ҳисобланади. Қарз юки коеффициенти 78 фоизни ташкил этади, бу 2024 йилга нисбатан 18 фоизга юқори.
2026 йил 1 феврал ҳолатига ко'ра, 9,3 миллион қарз олувчининг умумий миқдори 610 триллион со'мни ташкил этган. Улардан 376 000 та кредит шартномаси бо'йича 19 миллиард со'м қарздорлик муаммоли кредитлар тоифасига кирди.
2025 йил июл ойида Марказий банк томонидан о'тказилган со'ров натижаларига ко'ра, респондентларнинг 73 фоизи банклар ёки банк бо'лмаган ташкилотлар олдида қарздорликлари борлигини ва 61 фоизи қарз мажбуриятларини о'з вақтида бажаришда муайян қийинчиликларга дуч келаётганликларини та'кидлаган. Бундан ташқари, жисмоний шахслар учун умумий қарз юкининг о'ртача даражаси 50% ни ташкил этди, бу 2024-йилга нисбатан 16% га юқори.