Ўзбекистон 3,5 миллиард киловатт-соат қуёш ва шамол энергиясини тўлиқ ололмаслиги мумкин – ЕАБР
**Ўзбекистон 3,5 миллиард киловатт-соат қуёш ва шамол энергиясини ололмаслиги мумкин – ЕАБР**
2028 йилга келиб Ўзбекистон энергетика тизимининг электр энергиясини қабул қилиш ва узатиш бўйича чекланган имкониятлари сабабли қуёш ва шамол электр станцияларида ишлаб чиқаришни мажбурий қисқартириш хавфига дуч келади. Евразия тараққиёт банки (ЕАБР) маърузасида келтирилган мамлакат энергетика тизимини 2026–2028 йилларда ривожлантириш режасидан келиб чиқишича, йўқотишлар тахминан 3,5 миллиард киловатт-соатни ташкил этиши мумкин. Ушбу йўқотишларнинг бир қисмини Марказий Осиё мамлакатлари ўртасида электр энергиясини янада самарали алмашиш эвазига камайтириш мумкин, бироқ бунинг учун ички тармоқларни мустаҳкамлаш, рақамли бошқарувни ривожлантириш ва савдо қоидаларини мувофиқлаштириш зарур.
ЕАБРнинг янги маърузасида экспертлар Марказий Осиё мамлакатлари нафақат янги электр станцияларини қуриши, балки ишлаб чиқарилган электр энергиясини у зарур бўлган жойга узатиш имконини берувчи тармоқларни ҳам ривожлантириши кераклигини таъкидлашади. Бунинг учун инфратузилмани модернизация қилиш, энергетика тизимларини бошқаришга тузатишлар киритиш ва чегаралараро электр савдосини кенгайтириш таклиф этилмоқда.
Ўзбекистон учун бу вазифа қуёш ва шамол генерациясининг ўсиши билан айниқса муҳим бўлиб бормоқда. Агар тармоқлар, захиралар ва савдо механизмлари янги қувватларни ишга тушириш билан бир вақтда ривожлантирилмаса, минтақанинг бошқа ҳудудлари ёки мамлакатларида электр энергиясига талаб мавжуд бўлган тақдирда ҳам потенциал ишлаб чиқаришнинг бир қисмини чеклашга тўғри келади.
### Ўзбекистонга ишлаб чиқарилган барча энергиядан фойдаланишга нима халақит бермоқда?
Электр станциялари энергетика тизими қабул қила оладиганидан кўпроқ ишлаб чиқаришга қодир. Айрим даврларда у мавжуд бўлган барча электр энергиясини қабул қилишга, уни керакли ҳудудларга узатишга ёки жорий истеъмол билан мувозанатлаштиришга улгурмайди.
Бу, айниқса, қуёш ва шамол станцияларига тегишли, чунки уларнинг ишлаб чиқариши об-ҳаво ва сутка вақтига боғлиқ. Юқори генерация соатларида тармоқ ҳаддан ташқари юкланган бўлса, талаб ва бошқа электр станцияларининг имкониятлари ортиқчасини тақсимлашга имкон бермаса, оператор ҚЭБ (қайта тикланадиган энергия манбалари)нинг бир қисмини ишлаб чиқаришни чеклашга мажбур бўлади. Бошқача айтганда, станциялар кўпроқ электр энергияси ишлаб чиқариши мумкин эди, аммо потенциал генерациянинг бир қисми барибир ишлаб чиқарилмайди. Маърузада бу ишлаб чиқаришни мажбурий чеклаш деб аталади.
Маъруза маълумотларига кўра, сабаблар фақат тармоқларнинг ҳаддан ташқари юкланиши билан чекланиб қолмайди: станциялар кўпинча маҳаллий талаб чекланган ва қувват узатиш етарли бўлмаган ҳудудларда қурилади; анъанавий электр станциялари юкламани технологик минимумдан пасайтира олмайди; тизимда тезкор захиралар етишмайди; қисқа муддатли савдо ва мувозанатлаш ёмон ривожланган.
Муаммонинг кўламини маърузада ҳавола қилинган Ўзбекистон энергетика тизимини 2026–2028 йилларда ривожлантириш режаси кўрсатади. 2026 йилда мажбурий чекловлар тахминан 2,2 миллиард киловатт-соатни, 2027 йилда — 3 миллиардни, 2028 йилда эса — қарийб 3,5 миллиардни ташкил этади. Йиллик ҳисобда бу ҚЭБнинг потенциал ишлаб чиқаришининг 13,6–14,2 фоизини, яъни станциялар ишлаб чиқариши мумкин бўлган тахминан ҳар еттинчи киловатт-соатни ташкил этади.
ЕАБР бу рақамларни пастки чегара деб ҳисоблайди. Ҳисоб-китоблар 2028 йилга келиб Ўзбекистонда ҚЭБнинг ўрнатилган қуввати тахминан 11,4 гигаваттга етишига асосланган. Бироқ давлатнинг 2030 йилга мўлжалланган мўлжали сезиларли даражада юқори — 25 гигаватт. Агар станциялар тармоқлар, жамғарувчилар ва мувозанатлаш механизмлари ривожланишидан кўра тезроқ ишга туширилса, йўқотишлар ортади: маъруза муаллифларининг баҳолашича, белгиланган сценарийдан ташқари ҳар бир қўшимча гигаватт йилига тахминан 300 миллион киловатт-соат чеклов қўшади. Бундан ташқари, қуёш ва шамол генерациясининг улуши юқори бўлганда, чекловлар одатда чизиқли кўринишга қараганда тезроқ ўсади, шунинг учун ҳақиқий ҳажм каттароқ бўлиши мумкин.
### Қайси ойларда муаммо энг ўткир бўлиши мумкин?
Мажбурий чекловлар йил давомида тенг тақсимланмаган. Уларнинг асосий қисми май ойидан октябргача бўлган даврга тўғри келади: бу ойларда қуёш ва шамол генерацияси юқори, электр энергиясига бўлган талаб эса мўътадил бўлиб, тизим учун мавжуд бўлган барча ишлаб чиқаришдан фойдаланиш қийин кечади.
Энг юқори қийматлар ўтиш давридаги талаб вақтларига тўғри келади. Май ойида ойлик ҚЭБ потенциал ишлаб чиқаришининг 37,5 фоизи, сентябрда эса 45,7 фоизи чекланади. Совитиш тизимлари сабабли ёзги юкламанинг ортиши чекловларни қисман камайтиради: июнь ойида улар 6,4 фоизни, июлда — 5,2 фоизни, августда — 14,1 фоизни ташкил этади. Қишда чекловлар минимал даражада бўлади: январда — 0 фоиз, декабрда — 1,1 фоиз, чунки ҚЭБ ишлаб чиқариши пастроқ, иситишга бўлган талаб эса барқарор.
Шу билан бирга, ушбу қийматлар прогноз хусусиятига эга ва ЕАБР маърузасида келтирилган Ўзбекистон энергетика тизимини 2026–2028 йилларда ривожлантириш режаси бўйича 2028 йилга тегишлидир.
График тизимга ҳудудлар ва мамлакатлар ўртасида электр энергиясини қайта тақсимлаш, шунингдек, кейинчалик фойдаланиш учун ортиқчасини жамғариш имконияти қачон айниқса зарур бўлишини кўрсатади.
### Чекловлар фақат Ўзбекистонда эмас
Минтақавий энергетика муаммоси нафақат ишлаб чиқарилаётган электр энергияси ҳажми, балки ўрнатилган қувватнинг қанча қисми энг юқори талаб соатларида мавжудлиги ва уни истеъмолчиларга қанчалик самарали узатиш мумкинлиги билан боғлиқ. Энергетика тизимларининг ишига захираларнинг мавжудлиги, ускуналарнинг техник ҳолати ва ишлаб чиқаришни тартибга солиш имкониятлари ҳам таъсир қилади.
ЕАБР маърузасида Марказий Осиё Бирлашган энергетика тизимининг йиллик максимал юклама соатида — 2024 йил 10 декабрь соат 19:00 даги иши тўғрисидаги маълумотлар келтирилган. 36,4 гигаватт ўрнатилган қувватда мавжуд қувват 28,8 гигаваттни ташкил этган. Фойдаланиш имкони бўлмаган ёки чекланган қувват ҳажми 6,6 гигаваттга етган, яна 0,85 гигаваттга яқини таъмирлашда бўлган.
Чекловлар сабаблари орасида муаллифлар ёнилғи етишмовчилиги, гидроресурслар танқислиги, иссиқлик электр станцияларининг совуқ захираси, иссиқлик истеъмоли бўйича чекловлар ва ускуналарнинг техник ҳолатини тилга оладилар. Шу билан бирга, муаммолар мамлакатлар бўйича фарқ қилади. Ўзбекистонда хавфлар, биринчи навбатда, газнинг мавжудлиги ва газ узатиш тизимидаги босим билан боғлиқ. Қирғизистонда электр энергиясини ишлаб чиқариш ва тартибга солиш имкониятлари сув ресурслари ва ортиб бораётган ички истеъмолга боғлиқ. Тожикистонда асосий чекловлардан бири гидроэнергиянинг бир қисмини узатишни қийинлаштирадиган тармоқ инфратузилмасининг ўтказиш қобилияти бўлиб қолмоқда.
Ушбу омиллар минтақа мамлакатлари ўртасида электр энергияси алмашинувини мураккаблаштиради. Ҳатто бир мамлакатда бўш генерация бўлса ҳам, уни қўшниларга узатиш тармоқларнинг ўтказиш қобилиятига, давлатлараро линияларнинг мавжудлигига ва энергетика тизимларининг иш режимлари мувофиқлигига боғлиқ. Шунга кўра, минтақавий савдони ривожлантириш учун нафақат ишлаб чиқаришни ошириш, балки инфратузилмавий чекловларни бартараф этиш ва мамлакатлар ўртасидаги координацияни яхшилаш зарур.
### Тармоқлар аллақачон чекловлар билан ишламоқда
ЕАБР маърузасида 2024–2025 йилларнинг куз-қиш давридаги электр энергияси оқимлари тўғрисидаги маълумотлар ҳам келтирилган. Тармоқнинг бир нечта назорат қилинадиган участкаларида амалдаги оқимлар рухсат этилган қийматлардан ортиб кетган. Масалан, Фарғона энергоузелида Ўзбекистон — Қирғизистон йўналишида оқим рухсат этилган 1 800/2 600 МВт даражасида 2 940 МВт га етган, бу юқори қийматнинг 113 фоизини ташкил этган. Ўзбекистон ичидаги Сўғдиёна — Ғузор — Талимаржон участкасида бу кўрсаткич рухсат этилган 1 500 МВт ўрнига 1 570 МВт га ёки 105 фоизга етган.
Бу маълумотлар шуни кўрсатадики, электр энергиясини узатиш ҳажмини ошириш учун давлатлараро линияларда ҳам, миллий энергетика тизимлари ичида ҳам чекловларни бартараф этиш зарур. Тармоқларни модернизация қилиш ва қуришдан ташқари, ЕАБР рақамли мониторингни ривожлантиришни, рухсат этилган оқимларни ҳисоблашни ва энергетика тизимларининг иш режимларини мувофиқлаштиришни такомиллаштиришни таклиф қилади. Бундай чоралар тармоқнинг бошқарувчанлигини оширишга ва ундаги мавжуд имкониятлардан самаралироқ фойдаланишга ёрдам беради, аммо ҳаддан ташқари юкланган участкаларда инфратузилмани жисмоний жиҳатдан мустаҳкамлаш заруратини бекор қилмайди.
### Минтақавий алмашинув Ўзбекистонга қандай ёрдам бериши мумкин?
Қайта тикланадиган энергия манбалари ишлаб чиқаришининг чекланиши сабабли электр энергияси йўқотишларини камайтириш усулларидан бири Марказий Осиё Бирлашган энергетика тизимидан самаралироқ фойдаланишдир. Мамлакатларнинг мувофиқлаштирилган ишида бир энергетика тизимидаги ортиқча электр энергиясини талаб сақланиб қолаётган жойга йўналтириш мумкин. Бироқ бундай алмашинув имкониятлари тармоқларнинг ўтказиш қобилиятига, мавжуд захираларнинг борлигига ва келишилган савдо қоидаларига боғлиқ.
Евразия тараққиёт банки (ЕАБР) маълумотларига кўра, 2024 йилда Марказий Осиё Бирлашган энергетика тизимида минтақавий электр энергияси савдосининг умумий ҳажми 12,1 миллиард киловатт-соатни ташкил этди. Бу минтақадаги умумий электр энергияси истеъмолининг 8,5 фоизига тўғри келди.
Таққослаш учун, 2024 йилда электр энергияси истеъмолида чегаралараро савдо улуши Европа Иттифоқида 17,5 фоизни, Италияда 16,3 фоизни ва Буюк Британияда 10,5 фоизни ташкил этган. Канадада бу кўрсаткич 9,6 фоизга, Американинг PJM бозорида эса 8,2 фоизга етган. Шу билан бирга, ушбу мамлакатларда энергетика тизимлари ва бозорларни ташкил этиш тамойиллари фарқ қилади, шунинг учун бу кўрсаткичлар Марказий Осиё учун тўғридан-тўғри мўлжал ҳисобланмайди. Шунга қарамай, таққослаш шуни кўрсатадики, минтақавий электр энергияси алмашинуви энергия таъминотини таъминлашда янада сезиларли роль ўйнаши мумкин.
Ўзбекистон учун минтақавий координация қуёш генерациясининг ўсиши сабабли айниқса муҳимдир. Кундузги соатларда у ортиқча электр энергиясини яратиши мумкин, ваҳоланки минтақада қолдиқ юкламанинг энг юқори нуқтаси кўпинча кечқурунга тўғри келади. ЕАБР баҳолашича, гидроэлектр станциялари, энергия жамғарувчилар, манёврли иссиқлик генерацияси ва тизимлараро алоқалардан биргаликда фойдаланиш ушбу тебранишларни юмшатишга ва ҚЭБ ишлаб чиқаришининг мажбурий чекловларини қисқартиришга ёрдам беради.
Шу билан бирга, фақат электр энергияси савдосининг ўзи етарли эмас. Самарали алмашинуви учун ишлаб чиқариш ва истеъмолни аниқроқ прогноз қилиш, мувофиқлаштирилган диспетчерлик бошқаруви ва тармоқларнинг етарли ўтказиш қобилияти керак. Жамғарувчилар ҳам кундузги қуёш генерациясининг бир қисмини талаб ортадиган кечки соатларга кўчиришга ёрдам беради.
### Энергия жамғарувчилар ва гидроаккумуляция станциялари нима учун керак?
Қайта тикланадиган энергия манбалари ишлаб чиқаришидаги чекловларни камайтиришнинг яна бир усули — кундузги генерациянинг бир қисмини юқори талаб соатларига кўчиришдир. Бунинг учун электр энергиясини жамғариш тизимлари ва гидроаккумуляцияловчи электр станциялари (ГАЭС) ишлатилиши мумкин.
ЕАБР маърузасида "Ўзбекгидроэнерго" АЖ томонидан ишлаб чиқилаётган тўртта ГАЭС лойиҳаси кўриб чиқилади. Уларнинг умумий қуввати 1,6 ГВт ни, умумий баҳоланган қиймати эса тахминан 2,2 миллиард долларни ташкил этади. Рўйхатга қуввати 600 МВт бўлган Юқори Пском ГАЭС, Хўжакент — 200 МВт, Қоратеренг — 500 МВт ва Ойдаркўл — 300 МВт ГАЭС киради.
Маъруза муаллифларининг баҳолашича, ушбу лойиҳалар йилига 2,8 миллиард кВт·соатгача ишлаб чиқаришни таъминлаши ҳамда энергетика тизимини суткалик мувозанатлаш ва қайта тикланадиган энергетикани интеграция қилиш учун қўшимча имкониятлар яратиши мумкин.
ГАЭС ортиқча соатларда электр энергиясидан сувни юқори резервуарга ҳайдаш учун фойдаланиш, сўнгра талаб ортганда электр энергияси ишлаб чиқариш имконини беради. Қуёш генерацияси ортаётган бир шароитда бу кундузги ортиқча энергиянинг бир қисмини кечки соатларга кўчириш имконини беради.
Шу билан бирга, ушбу лойиҳаларни ҳали амалга оширилган объектлар сифатида эмас, балки истиқболли деб қараш керак. ЕАБРда таъкидланишича, уларнинг амалдаги самарадорлиги цикликлар самарадорлиги, тармоқларнинг мавжудлиги, гидрологик шароитлар ва капитал харажатларни ҳисобга олган ҳолда ҳисоб-китоблар билан тасдиқланиши керак.
### Минтақада электр энергиясидан самаралироқ фойдаланишга нима халақит бермоқда?
ЕАБР маърузасининг асосий хулосаси шундан иборатки, Марказий Осиёни ишончли энергия билан таъминлаш учун шунчаки электр станциялари қувватини оширишнинг ўзи етарли эмас. Шунга мувофиқ, ишлаб чиқаришнинг мавжудлигини таъминлаш, ҳудудлар ва мамлакатлар ўртасида электр энергиясини узатиш учун тармоқларни ривожлантириш ва энергетика тизимларининг эгилувчанлигини ошириш зарур.
Ўзбекистон учун бу муаммо қуёш ва шамол энергетикасининг ривожланиши фонида айниқса долзарбдир. Маърузада келтирилган прогнозга кўра, 2028 йилга келиб ҚЭБ ишлаб чиқаришининг мажбурий чекловлари 3,5 миллиард кВт·соатга етиши мумкин. Ҳисоб-китоб мамлакат энергетика тизимини 2026–2028 йилларда ривожлантириш режасига асосланган ва 2028 йилга келиб тахминан 11,4 ГВт қайта тикланадиган қувватларни ишга туширишни назарда тутади. Агар электр станциялари қурилишининг амалдаги суръатлари прогнозда белгиланганидан юқори бўлса, чекловлар ҳажми янада каттароқ бўлиши мумкин.
Йўқотишларни камайтиришга минтақавий ҳамкорликни ривожлантириш ёрдам беради. Электр энергияси савдосини кенгайтириш, давлатлараро оқимларни мувофиқлаштирилган бошқариш ва захиралардан биргаликда фойдаланиш мавжуд қувватларни самаралироқ тақсимлаш ва турли мамлакатлардаги генерация ортиқчалиги ёки танқислигини қоплаш имконини беради. Бунинг учун электр тармоқлари ва энергия жамғарувчиларга инвестициялар киритиш, маълумотлар алмашинувини яхшилаш ва энергетика тизимларининг янада мувофиқлаштирилган иш қоидалари талаб этилади.
Шундай қилиб, Марказий Осиё мамлакатлари учун асосий вазифа — нафақат электр энергияси ишлаб чиқаришни кўпайтириш, балки уни ишончли узатиш ва самарали фойдаланиш учун шароит яратишдир. Ўзбекистон учун ушбу вазифани ҳал этиш энергетика балансида қайта тикланадиган манбалар улуши ортиб бориши билан алоҳида аҳамият касб этади.