Ўзбекистон 25 сентябрдан бошлаб пахта теримчиларининг меҳнат шароитларини мониторинг қилади
Ўзбекистон 25 сентябрдан бошлаб пахта теримчиларининг меҳнат шароитларини мониторинг қилишни бошлайди. Мониторинг гуруҳлари тасодифий танлаб олинган фермер хўжаликларига ташриф буюради, меҳнат шартномалари ва иш ҳақи тўловларини текширади ҳамда ишчилар ҳуқуқларининг эҳтимолий бузилиши тўғрисидаги хабарларни ўрганади.
Ўзбекистонда 25 сентябрдан пахта теримчиларининг меҳнат шароитлари мониторинги бошланади
2026 йилги мавсум учун пахта теримчиларининг меҳнат шароитларини миллий мониторинг қилиш 25 сентябрдан 31 октябргача бўлиб ўтади. Бундан кўзланган мақсад далаларда болалар меҳнати ва мажбурий меҳнатнинг олдини олишдир. Ўзбекистон Касаба уюшмалари федерацияси мониторинг ўтган ҳафтада бошланганини маълум қилди.
Мониторинг гуруҳлари 65 нафар мутахассисдан иборат бўлиб, ҳар бир ҳудуддан беш нафардан вакил жалб этилган. Уларнинг таркибига тармоқ касаба уюшмалари вакиллари ва федерациянинг меҳнат инспекторлари, шунингдек, Савдо-саноат палатаси ҳамда Нодавлат нотижорат ташкилотлари миллий ассоциацияси аъзолари киради.
Ҳар душанба ва шанба кунлари соат 7:00 да гуруҳ раҳбарлари ўз ҳудудидаги учтагача бўлган объектнинг тасодифий GPS-координаталарини олишади. Улар текширув учун соат 9:00 да йўлга чиқишади. Маълумотлар ва фотоҳисоботлар ҳар куни федерацияга юборилади.
15 сентябрдан бошлаб федерация ва унинг ҳудудий бўлимларида бутун мавсум давомида туну кун навбатчилик хизматлари ташкил этилди. Ишчилар ўз меҳнат ҳуқуқлари бузилганлиги ҳақида 1092 қисқа рақамига қўнғироқ қилиш, Касаба уюшмалари федерациясининг веб-сайти ёки унинг Telegram-боти орқали хабар беришлари мумкин.
Ўзбекистон бўйлаб 200 та баннер ўрнатилди ва яна 10 000 та плакат тайёрланмоқда. Бундан ташқари, пахта теримчилари ўртасида ишчилар ҳуқуқлари тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган 200 000 та варақа тарқатилади.
«Ҳозирги вазиятни нафақат бундан ўн йил олдинги, балки 2020 йилдаги ҳолат билан ҳам солиштириб бўлмайди. Илгари мажбурий меҳнат учун маъмурий ёки жиноий жавобгарлик йўқ эди. Ҳозир Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс кучайтирилди, Жиноят кодексига эса алоҳида модда қўшилди», — деди Касаба уюшмалари федерацияси раиси ўринбосари Бахтиёр Маҳмадалиев.
Унинг сўзларига кўра, Касаба уюшмалари федерацияси сўнгги йиллардаги мониторингларида болалар меҳнати ёки мажбурий меҳнат ҳолатларини аниқламаган. Аниқланган асосий муаммолар — иш ҳақининг кечикиб тўланиши, шартномасиз ишлаш ва ёмон меҳнат шароитларидир. Мониторинг қисман халқаро ташкилотлар нодавлат ташкилотлар томонидан олинган натижаларга кўпроқ ишонгани учун ҳам давом эттирилмоқда.
Better Cotton Initiative дастурининг Ўзбекистондаги вакили Катерина Горбунованинг таъкидлашича, бундай мониторинг фақат механизация жорий этилгандан кейингина кераксиз бўлиб қолади. Ушбу ташкилот дунёдаги пахтанинг 20 фоиздан ортиғини сертификатлайди ва 2022 йилдан буён Ўзбекистонда меҳнат шароитлари бўйича ўз мониторингини олиб бормоқда.
«АҚШ ёки Бразилиядаги йирик фермер хўжаликларини олсак: 10 000 гектарлик фермада атиги учта ишчи бўлиши мумкин, шунинг учун у ерда мониторинг ўтказиш шунчаки мантиққа тўғри келмайди. Аммо худди шу 10 000 гектар майдон учун 5 000 нафар вақтинчалик ишчи талаб этилса, бу бутунлай бошқа вазиятдир», — дея тушунтирди у.
Горбунованинг сўзларига кўра, пахта мавсумида аҳолининг катта қисми қўл меҳнати билан пахта теримига жалб қилинади. Уч-тўрт йил аввал ҳар йили пахта теримига 2 миллионга яқин киши сафарбар қилинган бўлиб, уларнинг аксарияти норасмий равишда ишлаган.
Норасмий бандлик нафақат Ўзбекистонда, балки бутун дунёда қишлоқ хўжалигида кенг тарқалган. Бу соҳа одатда бошқа соҳаларга қараганда меҳнат ҳуқуқлари бузилиши хавфи юқори бўлган соҳа ҳисобланади. Шу сабабли, Горбунова мониторингни жазо чораси эмас, балки ишчиларни қўллаб-қувватлаш ва фермерларни ўқитиш усули деб билади. Иш берувчи сифатида фермерлар одатда меҳнат қонунчилиги ҳақида чекланган билимга эга ва мониторинг уларга тегишли талабларни аста-секин ўрганишга ёрдам беради.
Ўтган йилги мониторинг натижалари пахта теримчилари қандай қонунбузарликларга дуч келаётганини кўрсатади. Касаба уюшмалари федерацияси 2025 йилда болалар меҳнати ёки мажбурий меҳнат ҳолатларини аниқламади. Шу билан бирга, инспекторлар қуйидагиларни қайд этишди:
иш ҳақи кечиктириб тўланган 166 та ҳолат, бу 8 752 нафар пахта теримчисига дахлдор;
меҳнат шартномасисиз ишлаш бўйича 227 та ҳолат, бу 9 075 кишига дахлдор;
24 та фермер хўжалиги ва кластерда етарли меҳнат ва дам олиш шароитлари яратилмаган ҳолда ишлаётган 1 222 нафар пахта теримчиси.
Маҳмадалиев «Газета»нинг бундай низолар қандай ҳал этилиши ҳақидаги саволига жавобан, аниқланган барча иш ҳақи қарздорликлари тўлиқ тўлаб берилганини айтди.
«Иш ҳақи тўланишига келсак, 8 752 нафар пахта теримчиси ўз пулларини ўз вақтида олмагани аниқланди. Инспекторларимиз муаммони ҳал қилиш учун фермер хўжаликлари раҳбарлари билан ишладилар ва қарздорлик тўлиқ қопланди. Агар қонунбузарлик жойида ҳал этилмаса, материаллар жарима солиш учун Давлат меҳнат инспекциясига тақдим этилади. Агар бу ҳам натижа бермаса, иш қонун ҳужжатларига риоя этилишини назорат қилувчи прокуратурага юборилади», — деди у.
Меҳнат шароитларига қўйиладиган минимал талаблар ҳар йили август ойида таркибига ҳукумат, касаба уюшмалари ва иш берувчилар вакиллари кирадиган Ижтимоий-меҳнат масалалари бўйича республика уч томонлама комиссияси томонидан тасдиқланади. Ушбу талабларга мувофиқ, дала лагерларида ҳожатхоналар, душхоналар, иссиқ овқат ва тоза ичимлик суви бўлиши шарт.
Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги ҳузуридаги Давлат меҳнат инспекцияси ҳам ўтган мавсумда ўз текширувларини ўтказди. Инспекторлар 986 та фермер хўжалигини ўрганиб чиқиб, иш ҳақини тўламагани учун 116 нафар мансабдор шахсга жами 397,44 миллион сўм жарима солди. Инспекциянинг 1176 ишонч телефони ва Telegram-ботига тўловлар кечиктирилгани бўйича 222 та шикоят келиб тушди. Натижада пахта теримчилари учун 1,785 миллиард сўмлик тўланмаган иш ҳақи ундирилди.
2026 йилги мониторинг мавсумининг умумий натижалари декабрь ойида тақдим этилади.